جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

صدرالمتألّهين، حكيم فرزانه جهان اسلام، ميراث دار گنجينه اى گران بها از انديشه هاى هستى شناسانه، معرفت شناسانه، انسان شناسانه، تفسير و حديث است كه با اشراف به مشرب هاى گوناگونِ فلسفى مشاء و اشراق و همچنين كلام معتزله، اشاعره و شيعه و نيز عرفان نظرى منظومه اى سازوار از معارف را سامان داد كه در آثار كم تر انديشمندى همانند آن را مى توان يافت. اما با كمال تأسف، گرايش به غرب و غرب زدگى، به ويژه در زمينه فلسفى، موجب گشته كه برخى از انديشمندان خودى عجولانه قضاوت كنند و چنين بپندارند كه فلسفه اسلامى عموماً و حكمت متعاليه خصوصا سخنى براى گفتن در جهان امروز ندارد و بايد به عنوان تاريخ فلسفه بدان نگريست. يكى از راه هاى روشن شدن بطلان اين قضاوت، بحث و بررسى هاى تطبيقى ميان فلسفه اسلامى و مكاتب فلسفى غرب است تا در پرتو آن، نقاط قوت و ضعف نظام هاى فلسفى غربى در مقايسه با مجموعه عظيم فلسفه اسلامى شناخته شده، با بازخوانى متون فلسفى اسلامى، روزنه هاى تازه اى براى حل مسائل نوين گشوده شود. از جمله فيلسوفانى كه در بسيارى از آراء با انديشه هاى فلسفى ملاصدرا به گونه اى هماهنگى دارد و زمينه مطالعه تطبيقى ميان آن دو را فراهم مى سازد، هنرى برگسن (Henri Bergson) است. با گذرى بر افكار او معلوم مى شود كه در مباحثى همچون حقيقت حركت و زمان، حدود معرفت شناسى عقل نظرى، امكان شناخت حقيقت خارجى از طريق شهود و عدم امكان دست يابى به واقعيت آن چنان كه هست، از طريق عقل نظرى و علم حصولى و بسيارى مسائل ديگر، شباهتى فراوان ميان آراء او و نظرات صدرالمتألهين وجود دارد كه از فضل تقدم و تقدم فضل نسبت به برگسن برخوردار مى باشد.

این پژوهش به بررسی و تحلیل دیدگاه خواجه نصیرالدین طوسی درباره نقش و جایگاه عقل عملی در تدوین و اجرای قانون متکی به شرع و عرف می‌پردازد. فلاسفه از دیرباز حکمت را به نظری و عملی تقسیم کرده‌اند. ارسطو در کتاب متافیزیک می‌گوید: «هدف شناخت نظری، حقیقت و هدف شناخت عملی، کُنش است». ابن سینا نیز در دانشنامه علائی چنین آورده است: «پس علم‌های حکمت دو گونه بٌوَند: گونه‌ای آن بود که از حال کُنش ما آگاهی دهد و این را علم عملی خوانند... و دیگر آن بود که از حال هستی چیزها ما را آگاهی دهد... و این را علم نظری خوانند.» قلمرو عقل عملی، که منشأ حکمت عملی است، سه حوزه اخلاق، تدبیر منزل و سیاست مُدن را در بر می‌گیرد. اداره جامعه (سیاست مدن) نیازمند تدوین و اجرای قانون است. مسأله اصلی اینجاست که چه فرد یا نهادی، با چه فرآیندی و با تکیه بر چه منبع یا منابعی عهده‌دار تدوین و اجرای چنین قانونی است؟ و نقش عقل عملی در تدوین و اجرای این قانون چگونه است؟ قوانین شرعی و قوانین عرفی دو ستون اصلی نظام‌های حقوقی و اجتماعی در جوامع دینی محسوب می‌شوند. وقتی منبع قانون متکثر و متعدد می‌شود، یعنی وقتی در جامعه‌ای، مانند جامعه اسلامی، هم با قانون شرعی سروکار داریم و هم با قانون عرفی، قانون‌گذاران و مجریان قانون با مسئله و معضل سازگار کردن این دو قانون هم در مقام تدوین و هم در مقام اجرا مواجه می‌شوند. سازگار کردن شرع و عرف در مقام تدوین و اجرای قانون نیازمند بهره‌گیری از عقل عملی و حکمت عملی است. بسیاری از بحران‌ها، نزاع‌ها و اختلاف‌نظرهایی که در کشورهای اسلامی وجود دارد به همین موضوع برمی‌گردد. برای مثال اختلاف طرفداران حکومت مشروعه با طرفداران حکومت مشروطه در نهضت مشروطیت و اختلاف طرفداران جمهوریت با طرفداران اسلامیت در انقلاب اسلامی به اختلاف بر سر شیوه سازگار کردن قانون شرع و عرف برمی‌گردد. خواجه نصیرالدین طوسی شخصیت کم‌نظیری در فرهنگ و تمدن اسلامی است که هم از نظر علمی و تخصصی صلاحیت نظریه‌پردازی درباره این موضوع را داشته و هم در طول عمر پربرکت خود توفیق وزارت و تجربه عملی در استفاده از عقل عملی در مقام اجرای قانون را یافته است. تحلیل و بررسی آرای خواجه نصیرالدین طوسی درباره این موضوع، که بخشی از فلسفه عملی (حکمت عملی) اوست، از آن جهت حائز اهمیت است که وی از یکسو در فقه، اصول، فلسفه، ریاضیات، اخلاق، نجوم، و سایر علوم تجربی رایج در آن دوران مجتهد، صاحب‌نظر و صاحب تألیف است؛ و از سوی دیگر، در دورانی بسیار بحرانی به عنوان وزیر در تدبیر امر سیاسی و تعیین شیوه حکمرانی و اجرای قانون نقشی کلیدی بر عهده داشته است. با بررسی نظریات و آثار پیشین در این زمینه، مشخص می‌شود که رابطه میان عقل عملی و استنباط احکام فقهی نزد خواجه نصیرالدین طوسی به طور جامع مورد بررسی قرار نگرفته است. همچنین تبیین نقش عقل عملی در نظام سیاسی-حقوقی که بر دو منبع شرع و عرف استوار است، در اندیشه خواجه نصیر به صورت منسجم ارائه نشده است. این پژوهش با روش تحلیلی-انتقادی به بررسی این موضوع در آثار خواجه می‌پردازد.

در تحقیق حاضر به برّرسی رابطه ی دو بُعد وجودی انسان یعنی عقل نظری و عقل عملی پرداخته می-شود؛ بدون شک این مبحث را می‌توان یکی از مهم‌ترین مباحث فلسفی و معرفت‌شناختی دانست؛ که از دیرباز مورد توجه فیلسوفان بوده است.انسان از طریق عقل نظري به کسب معرفت و علم اقدام نموده و با كسب بصيرت، حقايق عالم را خواهد یافت؛ در ادامه ی مسیر به كمك عقل عملي، به اصلاح امور زندگي خود و روابط اجتماعی اش پرداخته و به آن سامان می بخشد. همين تنظيم حالات شخصی و اجتماعی و تزکیه و تهذیب نفس که از طریق عقل عملی میسر می شود، زمينه ساز شناخت و معرفت عالی شده و انسان را به سوی مراتب بالای کمال هدایت می کند.ارسطو دانش را به سه قسمِ نظری، عملی و تولیدی دسته بندی می کند. وی اصالت را با علوم نظری می¬داند؛ زیرا معرفت را دارای ارزش لذاته دانسته؛ و اهمیّت معرفت از منظر وی تا جایی است که نیکبختی را عبارت از «زندگی وقف نظر» می¬داند. وی برای علوم عملی ارزش چندانی قائل نیست زیرا هدف از آن منفعت بردن در زندگی است و لذاته دارای ارزش نمی باشد.از طرف دیگر، ابن سینا، نفس انسان را جوهر بسیطی می داند که دارای دو جنبه است؛ یکی متوجه عالم بالا و مجردات است، که «عقل نظری» نامیده می شود و دیگری متوجه عالم ماده به نامِ «عقل عملی» است. وی این دو جنبه را به اشتراک لفظ عقل می نامد. به نظر می رسد این نام گذاری ابن سینا به جهت تعلیم نوآموزانی است که آشنایی زیادی با مابعدالطبیعه ندارند. وی هدف از هر دوی این قوا را تکمیل نفس انسان می داند. که رابطه ای دوطرفه و یا دیالکتیکی میانشان وجود دارد و هر یک سبب تقویت دیگری می شوند.سهروردی برای دانش نظری صرف ارزش قائل نیست؛ بلکه وی اتحاد عمل و نظر را الزامی دانسته و حکیم متأله را کسی می داند که به علم و عمل آراسته شده باشد. رابطه ی عمل و نظر در نزد وی دیالکتیکی و دو جانبه معرفی می شود؛ که هر یک بدون دیگری بی معنا خواهد بود.هم چنین نحوه ی ارتباط عمل و نظر به نحو عام در فلسفه، نحوه ی تأثیر نظر بر عمل اخلاقی و نحوه ی ارتباط عمل و نظر از نگاه قرآن کریم نیز از مطالب اصلی فصل های این رساله به شمار می آیند.لازم به ذکر است روشی که در این تحقیق به کار رفته، روش تحلیل متنی است.

نفس شناسی از مبادی و مقدمات خداشناسی در معارف اسلامی است. دو نفر از سلسله جنبانان حکمت متعالیه از قرن یازده و قرن چهارده، یعنی صدرالدین شیرازی و علامه طباطبایی (ره) بر این باور تاکید خاص نموده اند. دو حکیم با وجود وحدت در هدف معرفتی دو رهیافت متفاوت دارند. در اندیشه فلسفی ملاصدرا، نفس خلاق مثال و نمونه ای از خدای خالق است، اما علامه طباطبایی، شناخت نفس را شناخت موجود غیرمستقل و تعلقی و ربطی می داند که مقارن با شناخت ذات مستقل است که بمنزله ذات قیومی و نگهدارنده آن وجود تعلقی است.

در اخلاق نیکوماخوسی ارسطو نفس را به دو بخشِ بنیادین تقسیم می­کند، بخش شناسنده و بخش حساب­گر، فضیلتِ جزء اول حکمت نظری (سوفیا) است و فضیلتِ جزء دوم حکمت عملی (فرونسیس). این تمایز مبتنی تمایزِ هستی­شناختی میانِ صیرورت - ثبات است زیرا موضوعِ حکمت عملی قلمرو امور متغیر است و موضوع حکمت نظری امور سرمدی. در این پژوهش اولا نشان خواهیم داد عقل شهودی یا نوس عاملِ اتصال و اشتراک این دو قلمرو است: نوس مبادیِ نهایی را از دو طرف دریافت می­کند، در چهارچوبِ معرفت نظری، نوس کلی­ترین مفاهیمِ سرمدی را می­شناسد و در چهارچوبِ حکمت عملی، فردِ جزئی را دریافت می­کند؛ این هویتِ دولایۀ نوس و این تفسیر از نسبتِ حکمت عملی و حکمتِ نظری خود مبتنی بر اندیشۀ ارسطو دربارۀ نسبت صیرورت و ثبات است. همچنین استدلال خواهیم کرد حکمت عملی عاملِ تحقق­بخشی به حکمت نظری است: فرونسیس ملکۀ دریافتِ برترین خیر است و از نظر ارسطو برترین خیر زندگی نظری یعنی زندگی مطابق فضیلت سوفیا است. پس حکمت نظری غایت است حکمتِ عملی ضروری. تفسیر نسبتِ فرونسیس و سوفیا به مثابۀ "غایت – ضروری" راهکاری برای برون رفت از دو تفسیر متقابل از اخلاق ارسطو - تفسیر عقل­گرایانه و شمول­گرایانه از سعادت – را پیشنهاد می­دهد که به آن خواهیم پرداخت.