جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تفکرِ عبادی مفهومی برآمده از نص روایات است که مشتمل بر دو واژه تفکر و عبادت است. تفکر به عنوان شاخصه اختصاصی انسان و مهم‌ترین عمل ادراکی، در آیات و روایات بسیار مورد توجه بوده و به آن سفارش شده است. عبادت نیز در قرآن به عنوان هدف خلقت ذکر شده است. در روایات متعدد، تفکر به عنوان برترین عبادات و حتی عبادت مخلَصین مشهور است. اینکه منظور از تفکر عبادی چیست مسأله‌ای است که شارحانِ روایات نسبت به آن بی تفاوت نبوده و تفاسیر متنوعی ارائه داده‌اند اما نظرات در این زمینه پراکندگی فراوانی دارد. تکثر نظرات با اینکه در 4 حوزه ناظر به موضوع، فاعل، نتیجه و فرآیند تفکر قابل جمع است، اما در نهایت جلوه‌ای شفاف از ماهیت تفکر عبادی ارائه نمی دهند. سؤال مشخصی که این مقاله در پی پاسخ به آن بوده این است که فارغ از توصیفات بیان شده در عبارات شارحان، در حوزه کاربرد، تفکر عبادی در چه قالب و کیفیتی قابلیت تحقق دارد؟ در پاسخ به این سؤال است که هستی شناسی این مفهوم در تنظیم برنامه های عبادی موضوعیت ویژه پیدا می‌کند. در تمام این تفاسیر، تفکر به عنوان خروجی قوه عقل نظری محسوب شده و از این منظر به آن پرداخته اند. در آثار شهید مطهری در کنار اشاره به برخی از نظرات پیش گفته، با عنایت به اهمیت و جایگاه عقل عملی در استخراج راه حل در حوادث و مسائل مبتلابه، به صورت دقیق تفکر عبادی توضیح داده شده است. در این مقاله که به روش توصیفی تحلیلی و به شیوه اسنادی نگاشته شده، ناظر به نظریه اعتباریات علامه طباطبایی، تفکر عبادی در قالب مسأله «اجتهاد» به عنوان سرّ خاتمیت و عبادتی مختص دین اسلام توضیح داده شده است. آنچه انتخاب شهید مطهری را ویژه و قابل توجه می‌کند نظر خاص شهید مطهری درباره عقل عملی به عنوان قوه مفکره درک کننده کلیات از منظر تدبیر بدن است که در این زمینه در عین بهره گیری از ظرفیت نظریه اعتباریات علامه طباطبایی، با تفسیر ویژه‌ای از آن، کارکرد این نظریه را توسعه داده‌اند.

مرتضی مطهری، متفکری برجسته بود که کنار علوم اسلامی به پژوهش در زمینهٔ فلسفهٔ غربی نیز پرداخت و کوشید تا با مقایسهٔ آنها شبهات دینی را پاسخ گوید و یکی از وظایف خود را که دفاع عقلانی از آموزه‌های اسلامی بود به انجام برساند. او بدین منظور مکاتب فلسفی مغرب زمین را تا آنجا که به زبان فارسی ترجمه شده بودند مطالعه و نقد کرد. یکی از این مکاتب اگزیستانسیالیسم بود که فرد شاخص آن پیش از انقلاب اسلامی ژان پل سارتر، فیلسوف مشهور فرانسوی، بود. سارتر فیلسوفی ملحد بود و فلسفهٔ خود را بر این مبنا پایه‌گذاری کرده بود. مطهری در جایگاه متفکری متدین، رویکردی انتقادی به فلسفهٔ سارتر دارد و در موارد بسیار آرای او را رد کرده است. در این مقاله این آرا در هشت عنوان دسته‌بندی شده و زیر هر عنوان، ابتدا نظر سارتر سپس نقد مطهری و در پایان، ارزیابی نگارنده آورده شده است. در بخش اول مقاله (که در شمارهٔ پیشین مجله به چاپ رسید) پس از مقدمه، چهار عنوان «رد ماهیت ثابت انسان»، «تقدم وجود بر ماهیت در انسان»، «آزادی» و «ناسازگاری خدا و آزادی انسان» بررسی شد. در بخش دوم به چهار عنوان «پوچ‌انگاری»، «نسبی بودن اخلاق»، «مسئولیت» و «انسان‌دوستی» پرداخته می‌شود و سپس زیر عنوان «نتیجه‌گیری» به ریشهٔ اختلاف نظر میان این دو متفکر، اشاره خواهد شد.

هدف: پدیدۀ مقاومت در برابر ظلم، همواره یکی از موضوعات بنیادین در حوزه‌های فلسفی، اجتماعی و الهیاتی بوده است. این مقاله با رویکردی انسان‌شناختی، به بررسی مبانی الهیاتی مقاومت در اندیشۀ شهید مرتضی مطهری پرداخت. پرسش اصلی آن است که چگونه شهید مطهری با تکیه بر مبانی انسان‌شناسی اسلامی، مشروعیت و ضرورت مقاومت را تبیین می‌کند و چه تمایزی میان دیدگاه او و رویکردهای صرفاً سیاسی یا مادی‌گرایانه وجود دارد. روش: این پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی و مطالعۀ استنادی- تحلیلی، به تحلیل مفاهیم کلیدی در آثار شهید مطهری پرداخته است. یافته‌ها: یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که ایشان با تأکید بر فطرت الهی، کرامت ذاتی انسان، اختیار و مسئولیت‌پذیری و هدفمندی خلقت، چارچوبی الهیاتی و انسان‌محور برای مقاومت ارائه می‌دهد. در این منظومه، مقاومت نه یک واکنش صرف به ستم، بلکه تجلّی هویت الهی و کمال‌جوی انسان در مسیر تحقق عدالت و مقابله با ظلم تلقی می‌شود. نتیجه‌گیری: این رویکرد، امکان تمایزگذاری میان مقاومت اصیل و اقدامات خشونت‌طلبانه‌ یا افراطیِ نامشروع را فراهم کرده و می‌تواند پاسخگوی چالشهای معاصر جهان اسلام باشد. مقاله در پایان، بر اهمیت بازخوانی بنیادهای معرفتی و انسان‌شناختی مقاومت تأکید کرده و پیشنهادهایی برای پژوهشهای آتی ارائه می‌دهد.

مطهری اندیشمندی است که در سال‌های 1330-1350 در محل تلاقی اندیشه‌ها و سیاست ایران قرار داشته است. با الهام از بیان اقبال، مطهری اندیشمندی است که میان دو جهان سنّت و تجدد ایستاده و درصدد است با شناخت تجدد، از امکانات سنّت برای پرسش‌های تجدد بهره گیرد. مطهری می‌کوشد با امکانات قدیم و جدید اندیشه سیاسی اسلام به پرسش‌هایی که مطرح بود، پاسخ دهد، ازجمله: وحی را چگونه می‌توان توضیح داد؟ نبوت پیامبر(ص) را چگونه می‌توان اثبات کرد؟ چگونه می‌توان میان ثبات وحی و لزوم تغییر در احکام و یا مصادیق احکام جمع کرد؟ که در این پژوهش به این سوالات پرداخته شده است. روش پژوهش حاضر تحلیل مقایسه‌ای متن‌های مربوطه بوده که روش شناخته شده‌ای در دانش سیاسی است. پاسخ‌های مطهری برگرفته از سنّت فلسفه سیاسی اسلامی بوده و با دستاوردهای معاصر مقایسه و توضیح داده شده است. به‌علاوه، مطهری ارجاع به اصول اساسی اجتهادی مورد نظر خود ارجاع می‌دهد. پاسخ‌های مطهری علاوه‌بر اینکه در رویارویی با مشکلات و مسائل، و بررسی و ارزیابی اندیشه‌های کنونی مفید و لازم است؛ نشان‌دهنده ابتکارات و روشن‌اندیشی وی بوده و به نوبه خود می‌تواند به پژوهش‌های مستقلی درباره جایگاه مطهری در تاریخ سیاسی و اندیشه‌ای و اندیشه سیاسی ایران معاصر و پاسخ‌های مطهری به مشکلات و مسایل اندیشه‌ای امروز بینجامد.

پژوهش حاضر به بررسی و تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های مرتضی مطهری درباره تغییر در معرفت دینی و پویایی دین می‌پردازد. مطهری باتکیه‌بر فلسفه‌ی اصالت وجود و حرکت جوهری صدرایی معتقد است که دین، به‌عنوان یک حقیقت الهی، ثابت است؛ اما معرفت دینی انسان‌ها تحت‌تأثیر اقتضائات زمان و مکان دچار تحول می‌شود. وی برخلاف برخی نواندیشان مسلمان مانند سروش، ابوزید و آرکون، این تغییر را صرفاً محصول شرایط اجتماعی نمی‌داند؛ بلکه آن را ناشی از پویایی و ظرفیت‌های درونی دین می‌شمارد. در این پژوهش، ابتدا تعاریف دین و معرفت دینی بررسی شده، سپس دیدگاه‌های مطهری در پرتو فلسفه‌ی اسلامی تحلیل می‌شود. مطهری برای دین دو بخش ثابت و متغیر قائل است. به عبارتی، وی با پذیرش تغییر در معرفت دینی، قائل به‌نوعی پویایی در خود دین نیز هست؛ مشروط بر اینکه این پویایی از درون و بر اساس ساختارهای دین و نه تحمیل از بیرون صورت گیرد. وی با تبیین قاعده تزاحم، عناوین ثانویه و اختیارات حاکم نشان می‌دهد که دین در عین حفظ اصول بنیادین، ظرفیت انطباق با شرایط متغیر را دارد. این پژوهش به‌اختصار نقاط اشتراک و افتراق میان دیدگاه مطهری و نواندیشان مذکور را بررسی می‌کند و نشان خواهد داد که رویکرد مطهری به تغییر، در عین پویایی، چهارچوب‌های مشخصی را رعایت می‌کند که مانع از دگرگونی در اصل دین می‌شود.

کتاب «نقد قرآن» دکتر سُها در بیش از ۸۵۰ صفحه به گردآوری شبهات قرآنی پرداخته و قرآن را اثری بشری دانسته و وحی و ادیان را انکار می‌کند. در این اثر، دکتر سُها تقدیرگرایی را یکی از آسیب‌های بنیادین حاکمیت دینی معرفی می‌کند؛ آسیبی که به باور او موجب بی‌تفاوتی انسان‌ها در برابر تغییرات فردی و اجتماعی، رکود عمومی و پذیرش سلطه و ظلم می‌شود. این پژوهش با بهره‌گیری از روش کتابخانه‌ای ـ استنادی، رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و تحلیل محتوای متون، در پی آن است که روشن سازد آیا باور به سرنوشت جبری می‌تواند به‌عنوان آسیبی در حکومت اسلامی، به‌ویژه در میان حاکمان، تلقی شود و مانع توسعه و پیشرفت جوامع اسلامی گردد یا خیر. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که تقدیرگرایی به‌معنای سرنوشت‌باوری جبری، نسبت ناروایی به قرآن و سنت است که گاه از برداشت‌های سطحی یا تلقی‌های نادرست از مفاهیم الهی ناشی می‌شود. در این زمینه، دیدگاه شهید مطهری اهمیت ویژه‌ای دارد. او با نقد اندیشه جبرگرایانه، بر نقش اراده و اختیار انسان در سرنوشت فردی و اجتماعی تأکید کرده و تقدیرگرایی را مغایر با روح اسلام و مانع شکوفایی جوامع می‌داند. در تبیین آیاتی که در آن‌ها حکومت جائرانه به خداوند نسبت داده شده، چنین روشن می‌گردد که ملک و حاکمیت برای افراد شایسته نعمتی الهی و برای فاقدان اهلیت، نقمتی و ابزاری برای آزمون است. افزون بر این، روایاتی که دعوت به پذیرش حکومت‌های ظالمانه می‌کنند، با منطق مبارزه‌جوی اسلام در برابر ستم سازگار نیستند و به نظر می‌رسد در جهت مشروعیت‌بخشی به ساختارهای فاسد جعل شده باشند.

مسئلۀ شر به عنوان یکی از چالش‌های بنیادین فلسفه دین، در دوران معاصر عمدتاً در سه تقریرِ منطقی، قرینه‌ای و گزاف صورت‌بندی شده است. این مقاله با رویکردی تطبیقی-تحلیلی به واکاوی پاسخ‌های مرتضی مطهری و الوین پلانتینگا، دو اندیشمند برجسته، به این تقریرها می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مطهری با تلفیق مبانی فلسفه صدرایی (به‌ویژه اصالت وجود، تشکیک وجود و عدمی بودن شر) و رویکردی کلامی، پاسخی جامع و چندسطحی به هر سه تقریر ارائه می‌دهد. وی برای تقریرهای منطقی و قرینه‌ای، با تکیه بر تحلیل‌های فلسفی، شر را امری عدمی و لازمۀ جهان مادیِ دارای مراتب وجود می‌داند و در مواجهه با شر گزاف، با ارجاع به محدودیت معرفت بشری و حکمت نظام احسن، به تبیینی کلامی متوسل می‌شود. در‌مقابل، پلانتینگا با وفاداری به روش فلسفی تحلیلی و با محوریت «دفاع مبتنی بر اختیار»، عمدتاً بر رد تعارض منطقی میان وجود شر و صفات الهی متمرکز است و دایره مسئولیت فلسفی خویش را اساساً به تقریر منطقی و شر اخلاقی محدود می‌کند. نقطه افتراق اصلی این دو دیدگاه، در روش (تلفیقی در مقابل تک‌ساحتی)، مبانی هستی‌شناختی (اصالت وجود در مقابل هستی‌شناسی تحلیلی) و گستره پاسخگویی به انواع سه‌گانه شر نهفته است. این پژوهش در نهایت استدلال می‌کند که رویکرد سیال و نظام‌مند مطهری، نه‌تنها در نفی تعارض بلکه در تبیین فلسفی شرور و توجیه آن در نظام احسن، فراتر از دفاعیه پلانتینگا حرکت کرده و چارچوبی نظری برای سنجش کارآمدی تئودیسه‌ها و دفاعیه‌ها در مواجهه با تمامی ابعاد مسئلۀ شر ارائه می‌دهد.

مسئله بازتولید معرفت در جهان معاصر، به‌ویژه در مواجهه با ساخت‌های ایدئولوژیک غربی، یکی از چالش‌های اصلی علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است. شرق‌شناسی، به‌عنوان گفتمانی قدرت‌محور، با ادعای عینیت علمی، شرق را به‌صورت گزینشی و تحقیرآمیز بازنمایی کرده و دانش را در خدمت سلطه فرهنگی قرار داده است. هدف این مقاله، بررسی امکان نقد ضمنی اندیشه مرتضی مطهری بر مبانی معرفت‌شناختی و ایدئولوژیک شرق‌شناسی غربی و ارزیابی ظرفیت آن برای بازتولید معرفت اسلامی در جهان معاصر است. پژوهش با روش تحلیل مفهومی و مطالعه متنی آثار کلیدی مطهری (از جمله اصول فلسفه و روش رئالیسم، احیای تفکر اسلامی، اسلام و نیازهای زمان، فطرت، و مجموعه مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی) و مقایسه با نظریه سعید انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در اندیشه مطهری می‌توان عناصری را شناسایی کرد که قابلیت تفسیر به‌عنوان نقدی ضمنی بر تقلیل‌گرایی ایدئولوژیک غرب را دارند. این نقد تا حد زیادی با سازوکارهای شرق‌شناسی تعارض دارد، اما امکان مواجهه سازنده با چالش‌های معرفتی غرب را نیز فراهم می‌آورد. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که اندیشه مطهری ظرفیت بازخوانی در چارچوب مطالعات پسااستعماری را دارد و می‌تواند به‌عنوان منبعی قابل تأمل برای بازاندیشی در گفتمان معرفتی اسلامی در جهان معاصر مورد استفاده قرار گیرد، بدون اینکه به غیریت‌سازی مطلق با غرب منجر شود.

این مقاله به بررسی تطبیقی دیدگاه‌های شهید مطهری و آیت‌الله جوادی آملی، درباره «اخلاق فطری» می‌پردازد. هر دو محقق، با اتکا به قرآن کریم و در تقابل با نسبی‌گرایی اخلاقی، اخلاق را ریشه‌دار در فطرت الهی و تغییرناپذیر انسان می‌دانند. اشتراک بنیادین آنان، طرد نظریه «حسن و قبح عقلی» به عنوان میراث فلسفه یونان و تأکید بر جهان‌شمولی گزاره‌های اخلاقی است. با این حال، در تبیین سازوکار و مبانی معرفت‌شناختی فطرت اخلاقی تمایزات ظریفی دارند. شهید مطهری با نگاهی جامع‌نگر و عمل‌گرا، اخلاق را امتداد «حقیقت عبودیت» و مبتنی بر «گرایش‌های فطری» ذاتی مانند حقیقت‌جویی، زیبایی‌طلبی و کرامت نفس می‌داند. از دیدگاه وی، وجدان اخلاقی پیش از استدلال‌های عقلی در انسان فعال است و اخلاق با «خودآگاهی عملی» و کارکرد اجتماعی آن پیوند می‌خورد. او با تشبیه انزجار از دروغ به حس گرسنگی، اخلاق را به زیست‌جهان انسانی پیوند می‌زند. در مقابل، آیت‌الله جوادی آملی محور را بر «تجرد نفس» و «سلوک شهودی» می‌گذارد. از نگاه ایشان، فعل اخلاقی تنها در پرتو «ادراک حضوری» محقق می‌شود که موجب زدودن حجاب‌های ظلمانی و تعالی روح به سوی «کمال تجرّدی» می‌گردد. در این دیدگاه، شناخت اخلاقی بیشتر یک مکاشفه باطنی است تا یک فرآیند استدلالی. در نهایت این دو دیدگاه نه در تقابل، بلکه به عنوان دو رویه مکمل یک حقیقت واحد هستند. رویکرد شهید مطهری با تمرکز بر «کارکرد اجتماعی اخلاق» و نگاه آیت الله جوادی آملی با محوریت «غایت‌شناسی وجودی»، جامعیت نظریه فطرت در اسلام را آشکار می‌سازد و الگویی بی بدیل در برابر نظام‌های اخلاقی سکولار ارائه می‌دهد.