جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این کتاب بارویکرد سلفی به نقد عقل گرایی در جهان اسلام در دوره معاصر پرداخته است. مصداق عقلگرایی سنی را تفکر نواعتزالی و عقلگرایی شیعی را در امامیه دانسته و بانگاه سلفی بررسی و نقد کرده است.

فهم و انگاره‌های متفاوت از متون مقدس، دلیل ناهمگونی تفاسیر، از ماهیّت ایمان، در گفتمانِ دینی مسلمانان گردیده است. این درگیری فکری ناشی از عقل‌گراییِ محض و نص‌گراییِ افراطی است که تحلیل گزاره‌های ایمانی را تحت تأثیر قرار داده است. در این آشفته بازار فکری، تئوری‌هایِ امام محمّد غزالی و مولانا فیض کاشانی ظهور یافته که بـا تفکیک‌ حوزه عقل در اصـول و فروع، گفتمان جدیدی را در تحلیل ماهیّت ایمـان مطرح ساخته است. در این نوشته تلاش می‌گردد، تا مشترکات و مفارقات دیدگاهای این دو شخصیّت دینی در بررسی ماهیّت ایمان آشکار گردد.

مسئله ی تکلیف از مسائل پربسامد میان متکلمان و نیز دینداران می باشد و مورد چالش و محل بحث و بررسی بوده است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی- توصیفی با تکیه بر آثار اشاعره و عدلیه به ویژه علامه حلی و غزالی درباره مهم ترین ابعاد این مسئله یعنی حقیقت، حسن، وجوب تکلیف کاووش می کند؛ تکلیف نزد اشاعره و غزالی کلام الهی برای وادار کردن مکلّفان بر انجام یا ترک کاری می باشد. اشاعره از جمله غزالی نقش عقل را منکر هستند و می گویند که اصل وجود تکلیف برای بندگان از سوی خداوند می باشد ولی آنان چون هیچ امری را بر خداوند واجب نمی دانند لذا منکر وجوب عقلی و درک و کشف آن در حوزه تکالیف و شریعت هستند و می گویند که حسن و قبح فقط شرعی است و عقل نمی تواند نظری در این رابطه داشته باشد. به همین سبب اشاعره و غزالی برخلاف عدلیه و علامه حلی، تعلق تکلیف الهی به اموری بیش از توان را نیز جایز می دانند. آنان اصل حسن تکلیف را قبول دارند ولی وجه یا وجوه حسن تکلیف و همچنین دلیلی بر وجوب آن را قبول ندارند و دلائل گوناگونی از جمله عدم وجوب و لزومی بر خداوند، عدم ملازمه میان عقل و شرع، عدم اختیار انسان در قبال اعمال و افعال خود، عدم لزوم ثواب و عقاب بر خداوند، ایجاب معرفت و طاعت خدا براساس شرع و همچنین عدم بداهت حکم عقلی درباره حسن و قبح عقلی و تحیر عقل در برابر امور شرعی و جزئیات آن وغیره بر دیدگاه خود ارائه می نمایند. ولی این ادله مورد نقد و مناقشه از سوی عدلیه قرار گرفتند و با اضافه بر ادله گوناگون دیگر از جمله درک و کشف عقلی، داشتن مصلحت و منفعت و دارای اهداف و عادلانه و حکیمانه بودن افعال خداوند، تکلیف نه تنها حَسَن است بلکه بر خداوندمتعال واجب است که برای بندگان تکالیف و شریعت را قرار دهد تا مکلفان به مصالح و منافع منحصر در تکالیف و نیز به آثار و فوائد برسند.

1) ‌بیان مسأله (معرفی دقیق مسأله یا مشکلی که تحقیق برای حل آن مسئله یا مشکل ، طراحی و اجرا خواهد شد) مساله شرور همواره یکی از بنیادین‌ترین و چالش‌برانگیزترین مسائل در عرصه فلسفه دین و الهیات به شمار آمده است. مسئله اصلی آن است که چگونه می‌توان باور به وجود خدایی قادر مطلق و نیکوکار مطلق را با وجود شرور گوناگون در عالم جمع کرد.(مطهری،1380) این پرسش نه تنها در سنت فلسفه غربی، بلکه به طور گسترده‌ای در تفکر اسلامی نیز مطرح شده و فیلسوفان و متکلمان مسلمان هر یک کوشیده‌اند تا تبیینی معقول و سازگار از این معضل ارائه دهند (جوادی آملی،1383) شرور در اینجا به معنای تمامی آن اموری در نظر گرفته می‌شود که به ظاهر یا واقعاً موجب رنج، نقص یا فساد در نظام آفرینش می‌شوند؛ اعم از شرور طبیعی چون زلزله و بیماری یا شرور اخلاقی چون ظلم و جنایت. پرسش اصلی این است که اگر خداوند قدرت مطلق دارد و نیکوکار مطلق است، پس چرا شرور وجود دارند و چگونه وجود این شرور می‌تواند با صفات الهی هماهنگ باشد؟ در این میان، اندیشمندان برجسته‌ای چون ابن سینا و غزالی هر یک از منظر خاص خود به این مسئله پرداخته‌اند. ابن سینا به عنوان بزرگترین فیلسوف مشائی در سنت اسلامی، و غزالی به عنوان شاخص‌ترین متکلم اشعری، دو رویکرد کاملاً متمایز اما در عین حال عمیق نسبت به مساله شرور ارائه کرده‌اند. تحلیل دیدگاه این دو متفکر نه تنها برای فهم عمیق‌تر فلسفه اسلامی اهمیت دارد، بلکه می‌تواند به درک بهتر چالش‌های معاصر در حوزه الهیات فلسفی نیز کمک کند. ابن سینا در چارچوب فلسفه مشاء، بر این باور است که وجود شرور لازمه نظام احسن است. از دیدگاه وی، آفرینش، فیضی ضروری از ذات الهی است و چون خداوند خیر محض است، افاضه او نیز بالضروره خیر است. با این حال، شرور نه به عنوان امری وجودی، بلکه به عنوان امری عدمی و به تبع خیرات موجود در عالم تفسیر می‌شوند.(ابن سینا،1404 ه.ق) در نظام فلسفی ابن سینا، شر به معنای فقدان کمالی است که مقتضای طبیعت یک شیء بوده است. از آنجا که کثرت و تنوع موجودات در عالم اقتضا می‌کند که موجوداتی ناقص‌تر در کنار موجودات کامل‌تر به وجود آیند، وجود شر در چنین نظامی اجتناب‌ناپذیر می‌شود. بدین ترتیب، شرور از منظر ابن سینا نقض‌کننده خیر بودن آفرینش نیستند بلکه نشانه‌ای از محدودیت‌های ذاتی موجودات ممکن و نظام کلی جهان هستند.(بهمینار،1375) در مقابل، غزالی که متکلمی اشعری‌مسلک است، با رویکردی متفاوت به مساله شر می‌نگرد. وی بر قدرت مطلقه و اراده بی‌چون و چرای خداوند تأکید می‌کند و استدلال می‌نماید که هر آنچه در عالم رخ می‌دهد، حتی شرور، ناشی از اراده خداوند است. از نظر غزالی، عقل انسانی قادر به درک تمامی مصالح و حکمت‌های نهفته در افعال الهی نیست و بنابراین، وجود شرور نباید دلیلی بر نفی صفات کمالی خداوند تلقی شود. او تأکید می‌کند که ممکن است اموری که به ظاهر شرور به نظر می‌رسند، در باطن دارای خیری برتر یا مصالحی پنهان باشند که عقل محدود انسان از فهم آن قاصر است. از این منظر، توکل و تسلیم در برابر حکمت الهی یکی از اصول اساسی مواجهه با مساله شر است.

مسئله رؤیت خداوند از جمله مباحث پیچیده و عمده در فلسفه و کلام اسلامی می‌باشد که مشاجرات فلسفی زیادی را میان جریان‌های فلسفی و کلامی اسلامی بر انگیخته است. در این میان برخی از جریان‌های فلسفی اسلامی قائل به دیدن رؤیت خداوند هستند و برخی‌ از این جریان‌ها دیدن و شناخت رؤیت خداوند را ناممکن می‌دانند. از آنجایی که در اسلام دو جریان کلان فقهی- مذهبی مثل شیعه و اهل‌سنت وجود دارد، بنابراین تفاوت‌های معرفتی این دو جریان بعضا روی منازعات اختلاف‌های فلسفی-کلامی اسلامی نیز تأثیر گذاشته است. از آنجایی که معرفت‌شناسی فرقه تشیع بیشتر عقل محوریست، بنابراین، به شناخت خداوند از طریق استدلال عقلی و فلسفی تاکید می‌شود. اما معرفت‌شناسی جریان اهل‌سنت بیشتر شهود محور بوده و جایگاه بلند دارد، بناءً شناخت رؤیت خداوند از طریق ادراکات قلبی و با رویکرد عارفانه ممکن دانسته می‌شود. در این پژوهش سعی شده برای تحلیل مسئله‌ی رؤیت خداوند و فهم امکان و عدم امکان آن از دیدگاه دو اندیشمند در فلسفه و کلام اسلامی از جمله، امام محمد غزالی از پیشگامان مکتب فکری اشاعره و همچنان دیدگاه خواجه نصیرالدین طوسی از پیشگامان مکتب فکری امامیه مورد بررسی قرار گیرد و به تفاوت‌ها از جمله امکان رؤیت خداوند در آخرت، و اختلاف نظر در تفسیر آیات قرآن‌کریم، مانند آیات «لا تدرکه الابصار» و «وجوه یومئذ ناظره الی ربها ناظره» و نیز اشتراکات نظر آنها مانند عدم امکان رؤیت خداوند در دنیا و توافق دیدگاه در امر رؤیت قلبی دست یابد. در پژوهش حاضر برای تحلیل این دو نظریه‌ی فلسفی و کلامی متفاوت، از روش‌‌شناسی مطالعه‌ی تطبیقی و از شیوه‌ی گردآوری اطلاعات کتابخانه‌‌ای استفاده شده است.

شناخت علم کلام و عرفان و نقش و کاربرد ان ها در مسایل اعتقادی وبررسی چگونگی ارتباط علم کلام و عرفان. علی رغم اختلافات میان دو علم کلام و عرفان، میان آنها رابطه نیز برقرار است مولوی و غزالی دو اندیشمند سر آمد در این دو حوزه ه علم می باشند که با بررسی اندیشه های مولوی و غزالی در باب مساله عرفان و کلام اسلامی می توان تا حدود بسیاری با اندیشه های اسلامی و عرفانی این دو اندیشمند و نقاط اشتراک و افتراق دید گاه های ان ها بهتر و بیشتر آشنا شد.

غزالی و فیض کاشانی از صاحبنظران در زمینه تعلیم و تربیت جهان اسلام و ایران هستند که با اندیشه‌های اسلامی خویش پیشاهنگان افکاری دینی و تربیتی محسوب می‌شوند. با توجه به اینکه غزالی و فیض در دو مقطع زمانی متفاوت و دارای مذهب و گرایشات فکری متمایزی بوده اند این مسئله مطرح می شود که اصول و مبانی تربیت اخلاقی، ، اهداف تربیت اخلاقی، فضایل و رذایل اخلاقی و راه‌های دست‌یابی به فضیلت اخلاقی از منظر این دو شخصیت چه تفاوتها و شباهتهایی داشته است؟ یافته های پژوهش بیانگر آن است که گرایشات فکری و تفاوتهای فقهی دو عالم دینی باعث شده است که در کنار وجوه تشابه زیاد، تفاوتهایی نیز داشته باشند. هردو در کلیت مبانی اخلاقی، اصول آن، روشهای دست یابی به فضایل اخلاقی و معرفی فضایل و رذایل اتفاق نظر داشته اند. با توجه به رویکرد انتقادی فیض نسبت به تصوف و مذهب اهل سنت اغلب روایاتی که به این دو گروه منسوب بوده حذف شده است و در مقابل از امامان (ع) و بزرگان شیعه روایت شده است. فیض با سخت‌گیری‌ها و ریاضت‌های صوفیانه توصیه شده غزالی موافق نبود و رویکردی عقلانی تر و مردمی تر برای دوری از رذایل داشت.

شاید هیچ متفکری را پیش از غزالی نیابیم که به اندازه او دغدغه‌ی فهم دین را داشته باشد. تقریبا عموم آثار مهم غزالی از این دغدغه خالی نیست و مهمترین پروژه او اصول و قواعدی است که در چارچوب آن بتوان فهم درستی از دین داشت. به طور کلی، غزالی بی وقفه در جستجوی دانش خاصی بوده است که او را سرشار از یقین کند و در کتاب المنقد من الضلال به ما می گوید که او با عطش ذاتی برای فهمیدن و دانستن پا به دنیا گذاشته است. (adamson,2016:141) او در این رساله‌ی بسیار مهم‌اش به دو مرحله‌ی عمده‌ی فکری خود اشاره کرده است. غزالی دوره نخست، بیشتر به دنبال دانش کلام و فقه است و در نقد و رد بر فلاسفه و باطنیه و ...تلاشی بی وقفه دارد، اما در دوره دوم به نحو قابل توجهی شیفته عرفان و تصوف است و همه حقایق را در آن می‌جوید و تمام دانش‌های خود را ذیل آن مورد استفاده قرار می‌‌دهد و خود به سلک صوفیه در می‌آید. بیان اصولِ و روش صحیح فهم دین که منجر به خوانش صحیح از دین می‌شود در آثاری چون احیاء العلوم، القسطاس المستقیم، قواعد العقاید و مشکاه الانوار نیز قابل رصد است؛ اما دلیل انتخاب دو اثر فیصل و جواهر القرآن به دلیل اثر گذاری بسیار آنها در این موضوع هستند. هر چند هر دو کتاب در دوره دوم زندگی غزالی نگارش شده‌اند؛ اما تفاوت‌های روشی بنیادینی دارند که تطبیق این دو اثر را جالب و جذاب می‌سازد. غزالی به طور صریح در مورد هدف خود از نگارش فیصل سخنی نگفته است ولی اهداف آن کاملا مشهود است و عبارت‌اند از [1] تعریف کفر و [2] تعیین اصول تأویلِ قابل قبول. (ویتینگهام، 2007: ص28) مسئله کفر و تأویل ارتباط نزدیکی با هم دارند؛ زیرا در کتاب فیصل، کافران کسانی معرفی می‌شوند که فراتر از حدودِ قابلِ قبول تأویل می‌روند. بنابراین غزالی کسانی را که تأویل را در چارچوب اصول طرح شده انجام دهند، مرتد نمی‌داند و آنها را متهم به کفرگویی نمی‌کند. تکفیرِ ابن‌سینا و حامیان او از سوی غزالی را باید در این راستا و عدم پایبندی‌شان به این اصول تفسیر کرد. هرچند کتاب فیصل در دوره دوم غزالی نگارش شده است، با این حال اصطلاحات و جهان بینی صوفیانه تاثیر چندانی بر آن نگذاشته است. رویکرد هرمنوتیکی غزالی بر محور عقل و به ویژه منطق قیاسی است. (ویتینگهام، 2007: 30) غزالی پنج ملاک را برای تمایز میان تأویلگر و کفرگو بیان می کند؛ امّا مسئله‌ای که در اینجا جالب و حائز اهمیت است این است که در صورت جواز یا ضرورت تأویل، آن را چگونه باید انجام داد. (غزالی، 1413: 61-67) طرح مزبور بر اساس تناظر مطرح شده بین مراتب وجود و انواع تأویل مرتبط با آنهاست. در اینجاست که ابتنای رویکرد هرمنوتیکی غزالی به وجود‌شناسی [کیهان شناسی] او به میان می‌آید و به موازات هر مرتبه‌ای از وجود، مرتبه‌ای از تأویل طرح می‌گردد. (غزالی، 1413: 27-39) از سوی دیگر بسیاری از حوزه‌های مورد پژوهش غزالی از جمله کلام و تفسیر تحت تاثیر مستقیم مشی عرفانی وی قرار می-گیرد. گرایش غزالی به تصوف تاثیر ژرفی بر دیگر حوزه‌های مورد پژوهش وی از جمله اخلاق و تفسیر و حتی فلسفه داشته است. جواهر القرآن محصول این تاثیر پذیری در حوزه قرآن‌شناسی است و همین قرابت و نزدیکی به آموزه‌های عرفانی است که موجب شده پس از وی عموم عارفان مسلمان از جمله عین‌القضات همدانی، ابن‌عربی، مولانا جلال‌الدین و حتی عارف حکیمی چون ملاصدرا عمیقا از آن تاثیر بپذیرند. (کمپانی، 1398: ص6) جواهر القرآن و رویکرد هرمنوتیکی آن، تاثیر عمیقی بر عارفان و حکیمان فرهنگ اسلامی گذاشته است و به تعبیر برخی روشنفکران دینی جهان اسلام، نه تنها نگرش خاصی نسبت به متن قرآنی پدید آورده؛ بلکه یکی از مهمترین بخش‌های طرح کلی وی در ارائه مدلی فکری در جهان اسلام است. (ابوزید، 1389: 450) یکی از اصولی که غزالی در فهم قرآن به کار می‌گیرد، تقسیم قرآن به ظاهر و باطن است (غزالی، 1398: 46) که به باور ابوزید این تقسیم بندی را غزالی براساس تقسیم علوم به دنیوی و اخروی انجام داده است که ناشی از جهان شناسی عرفانی اوست. بدیهی است در این پژوهش از دیگر آثار غزالی که بتوانند ابعادی از محل بحث را روشن سازند، استفاده خواهیم کرد؛ با این حال بررسی علل تشابهات و تمایزات این دو کتاب در این موضوع خاص می‌تواند قدم مهمی در نگاه قرآن پژوهان و غزالی‌پژوهان باشد. از سوی دیگر به آبشخورهای فکری غزالی در هر دو اثر و اینکه تحت تاثیر چه افراد یا نحله های فکری است مورد اشاره و بررسی قرار خواهد گرفت. اینکه بتوان در مسئله روش فهم قرآن از تکه پازل‌هایی که در هر کدام در یکی از آثار غزالی قرار گرفته است، به یک تصویر بزرگ و در عین حال سازگار رسید، هدفی است که نگارنده تلاش خود را در حد توان به آن معطوف می‌دارد.