مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

جریان عرفان، جنبه شاخصی از معنویت اسلام است که در عرصه های گوناگون فرهنگی، هنری، ادبی و... فرصت رشد و نمو یافته است. یکی از بارزترین عرصه های رشد این جریان مربوط به بناهای مذهبی به ویژه مقابر است که پس از مساجد بیشترین و مهم ترین حجم بناهای بازمانده از معماری ایران دوران اسلامی را به خود اختصاص داده است. مقابر شیوخ و بزرگان متصوفه گونه ای از مقابر دوران اسلامی است که معمولا به وسیله مریدان در داخل همان خانقاه شیخ و با خصوصیات ویژه ای ساخته شده اند. موضوع اصلی این تحقیق بررسی و کشف تاثیرات عرفان اسلامی به طور عام و تصوف مکتب شیخ صفی به طور خاص بر مضامین کتیبه های قرآنی و حدیث مقبره این عارف و صوفی بزرگ با تکیه بر متون عرفانی به ویژه کتاب صفوه الصفا به عنوان زندگینامه و مرامنامه عرفانی شیخ صفی است. نکته اساسی در این راستا اثبات این حقیقت است که اصول عرفان و تصوف اسلامی فقط محدود به یک عقیده و طرز خاصی از زندگی نبوده، بلکه به طور گسترده ای در سایر ابعاد زندگی عرفا و متصوفه، از جمله در نحوه تزیین و انتخاب مضامین کتیبه های مقابر آنها نیز موثر بوده است. با توجه به یافته های تحقیق، مضامین کتیبه های قرآنی و حدیث مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی؛ ارتباط مستقیم با مفاهیم عرفان اسلامی و به ویژه آرا و اندیشه های صوفیانه مکتب صفویه دارد که به تفصیل در صفوه الصفا و سایر متون عرفانی تشریح و تفسیر شده است.

«الدرر النجفیة من الملتقطات الیوسفیة» تاليف شيخ يوسف بحراني محدث مشهور است و در چهار جلد تهيه شده و در آن به شرح رواياتي در زمينه فقه، اصول فقه، كلام و علم حديث پرداخته شده است. اين كتاب مشربي روايي دارد و سعي شده است با استناد به روايت به شرح مفاد فقهي، اصولي، كلامي و حديثي مندرج در روايات پرداخته شود و در آن از مباحث مهم اسلامي و حوادث مهم صدر اسلام و فضايل اهل بيت عليهم السلام نيز سخن رانده شده است.

«الفوائد البهية في شرح عقائد الإمامية»، تأليف علامه شيخ محمد جميل حمود، يكى از بهترين كتب كلامى شيعه است كه پيرامون مباحث اعتقادى شيعه سخن به ميان آمده است و گره از بسيارى مشكلات و شبهاتى كه بر مذهب شيعه است برداشته است. زبان اين كتاب عربى است و از جمله كتب معاصرى است كه در سال 1418 هجرى قمرى نگاشته شده است. الفوائد البهيه شرحى است بر كتاب العقائد الاماميه نوشته مرحوم مظفر، كه به تفصيل مطالب آن كتاب پرداخته و آنرا در دو جلد قرار داده است. اين كتاب كه در دو مجلد مى باشد داراى 40 باب است، هجده باب آن در جلد اول كتاب است كه با بحث اجتهاد و تقليد شروع شده و اعتقاد شيعه در تقليد در فروع دين و در اجتهاد و مجتهد در آن بيان گرديده و شارح آن را با عناوين ديگر شرح نموده است. جلد دوم كتاب كه مى‏ توان گفت از اهم مباحث اين كتاب مى‏ باشد و بيشتر به مباحث ويژه و اعتقادى شيعه پرداخته است كه شامل بحث مفصلى از امامت و رجعت مى‏ باشد. اين جلد از كتاب از سه فصل امامت، دعا و معاد تشكيل يافته است‏.

«شبهات الملحدين و الإجابة عنها»، اثر شيخ محمدجواد مغنية، مشتمل بر پاسخ به شبهاتى درباره خداشناسى و الحاد، ارتباط علم و دين، اسلام، قرآن، پيامبر (ص)، تشيع و مانند آن است. هر چند آغاز و انجام نگارش اين اثر، به‌ صورت دقيق مشخص نشده ولى همين مقدار معلوم است كه در سال 1974م آماده انتشار بوده است. نويسنده در اين كتاب شبهاتى را كه از منابع مختلف شفاهى و كتبى گردآورى كرده بدون دسته‌ بندى خاصى مطرح و به شيوه كلامى و جدلى پاسخ داده است.

کتاب «ختم نبوت» نوشته شهید مطهری رویکردی است کلامی، فلسفی و عرفانی درباره نبوت حضرت محمد (ص). در این پژوهش به تبیین و تحلیل مبحث نبوت پرداخته شده و دیدگاه اندیشمندان کلامی، فلسفی، عرفانی و تفسیری (قرآنی) در مورد نبوت منعکس گردیده است. استاد در ابتدای بحث خود، به تبیین جایگاه ختم نبوت می پردازد. ختم نبوت جزء اعتقادات ضروری اسلامی به شمار می رود به این معنا که اندیشه ظهور پیغمبر دیگر، مانند انکار یگانگی خدا یا انکار قیامت با ایمان به اسلام همواره ناسازگار شناخته شده است. بررسی موضوع ختم نبوت بین اندیشمندان اسلامی سابقه داشته است؛ اما نحوه مواجهه استاد مطهری با این موضوع کاملاً جدید به نظر می رسد که البته میزان و ابعاد تازگی طرح مباحث استاد در این زمینه نیازمند بررسی تاریخی و مقایسه ای است. در مورد شیوه طرح بحث استاد در موضوع ختم نبوت، نقش اقبال لاهوری نیز قابل توجه است. اقبال در مورد ختم نبوت سخنی در مورد چرایی این رویداد دارد که البته مورد پذیرش استاد مطهری قرار نگرفته است که به ویژه در کتاب «وحی و نبوت» آن را مورد نقد قرار داده است. همچنین اقبال در موضوع جایگاه اجتهاد مطالبی بیان کرده که چه بسا الهام بخش استاد مطهری در تبیین لوازم نظری و عملی ختم نبوت بوده است. استاد در تبیین چرایی ختم نبوت به ارتباط محفوظ ماندن قرآن از تحریف و تغییر و نابودی با ختم نبوت اشاره می کند. به اعتقاد استاد مطهری، یکی از علل تجدید رسالت و ظهور پیامبران جدید، تحریف و تبدیل هایی است که در تعلیمات و کتب مقدس پیامبران رخ می داده است. بر همین اساس غالب پیامبران مبعوث می شدند تا احیا کننده سنن فراموش شده و اصلاح کننده تعلیمات تحریف یافته پیشینیان خود بوده اند. استاد مطهری در ادامه به نقش تکامل بشری در این زمینه می پردازد. استاد یکی از ارکان خاتمیت را بلوغ اجتماعی بشر می داند به حدی که می تواند حافظ و نگهبان مواریث علمی و دینی خود باشد و خود به نشر و تبلیغ و تعلیم و تفسیر آن بپردازد. استاد در بخش دیگری از کتاب، بر این نکته تأکید می ورزد که لازمه ختم نبوت، قطع هر گونه رابطه معنوی و روحانی میان جهان غیب و جهان انسان نیست. استاد با ذکر نمونه هایی از قرآن نشان می دهد که برقراری ارتباط با جهان غیب منوط به نبوت نیست. مباحث بعدی استاد در پاسخ به پرسش هایی شکل می گیرد که اعتقاد به ختم نبوت زمینه ساز آن است. با پذیرش ختم نبوت، در واقع ماندگاری آیین اسلام را برای همیشه پذیرفته ایم و آن را معیاری برای ساماندهی زندگی بشر برای همه دوره ها و شرایط می دانیم. اعتقاد به جاودانگی اسلام این پرسش جدی را به وجود می آورد که در جهانی که همه چیز آن تغییر می کند چگونه می توان از جاودانگی اسلام دفاع کرد؟ اگر اسلام مدعی پاسخگویی به نیاز آدمیان است چگونه تغییر ناپذیری اسلام، با تغییر نیازهای انسانی قابل جمع است؟ استاد در ادامه از اجتهاد به عنوان مکانیسمی که تضمین کننده روش مندی و ضابطه مندی هماهنگی اسلام با تحولات جدید است، یاد می کند و از ضرورت اجتهاد و روند تکاملی آن سخن می گوید.

مجموعه کتاب «آشنائی با قرآن جلد سوم» تالیف مرتضی مطهری، مشتمل بر تفسیر آیاتی از سوره‌ های انفال و توبه است که طی چهارده جلسه از تاریخ 1349/8/8 تا 1350/2/23 در شب های‌ جمعه در مسجد الجواد علیه السلام (تهران) و در جمع عمومی ایراد شده است‌ . مجموعه ی آشنایی با قرآن جزء کوچکی است از طرح گسترده ای که استاد شهید برای ارائه اندیشیده بود؛ طرح ایجاد یک بنای استوار فکری بر مبنای تفکر صحیح اسلامی است. جلد سوم (که تفسیر آیاتی از سوره های انفال و توبه است) در مورد مسائل زیر بحث نموده است: نقاشی روحیه ها. تقوا، روشن بینی و گشایش در کار و اثرات آن در دنیا و آخرت. پیرامون خمس. فرق انفاق مؤمن و انفاق کافر چیست؟ آیا فقه شیعه برای سادات امتیاز قائل شده است؟ آیا اسلام یک دین جبری است؟ آیا همواره باطل پیروز است؟ چرا سوره ی برائت فاقد بسم الله الرحمن الرحیم است؟ عقد اخوت در میان مسلمانان. فرق علم و عقیده.

کتاب «اسلام و نیازهای زمان» تالیف مرتضی مطهری، که جلد دوم و آخرین جلد از مجموعه «اسلام و مقتضیات زمان‌» می‌ باشد مشتمل است بر مباحثی که در سال 1351 هجری شمسی در «انجمن‌ اسلامی پزشکان» در موضوع مذکور ایراد شده و از آنجا که حالت مباحثه‌ داشته است، گاهی حضار مجلس نیز اظهار نظر کرده اند که خلاصه های این‌ اظهار نظر ها و پاسخ های استاد درج گردیده است. مباحث این کتاب -خصوصا نیمه اول آن که در چگونگی انطباق قوانین اسلام‌ با شرایط مختلف زمانی می‌باشد- تا حد زیادی دید فقهی استاد شهید را در این خصوص و به ویژه هماهنگی آن با نظرات حضرت امام خمینی (رضوان الله‌ علیه) در باب اختیارات وسیع حاکم شرعی یا ولی فقیه را آشکار می‌ سازد، و جالب این جاست که این بحث ها سال ها قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایراد شده و این نشان دهنده دقت نظر استاد و دید صائب اجتماعی شهید فرزانه در طرح مسائل فکری مورد نیاز است.

کتاب «امدادهای غیبی در زندگی بشر» تالیف مرتضی مطهری، مشتمل بر چهار گفتار و یک مقاله است. عناوین گفتارها به ترتیب عبارتند از: خورشید دین هرگز غروب نمی کند، امدادهای غیبی در زندگی بشر، مدیریت و رهبری در اسلام، رشد اسلامی. عنوان مقاله پایان کتاب «در پیرامون محلّل» است که در انتقاد از فیلم «محلّل» (نمایش داده شده در سال ۱۳۵۰ شمسی) به نگارش درآمده است. این اثر می‌ کوشد با نگاهی کلی به آیات مربوط به امدادهای غیبی، آنها را در ساختاری منظم ارائه دهد. بنابر مطالب این کتاب، آیات متعددی در قرآن به امدادهای غیبی الهی اشاره دارد مانند «فرستادن سپاه نامرئی»، «یاری با فرشتگان»، «ایجاد آرامش در قلب‌ های مؤمنان»، «ایجاد ترس در دل‌ های دشمنان»، «فرستادن لشکر پرندگان» و «برهم زدن نقشه‌ های دشمنان».

کتاب «شش مقاله» از شش مقاله در موضوعات مختلف به قلم متفکر شهید استاد مرتضى مطهرى تشکیل شده است. هر یک از این مقالات در زمان حیات استاد به صورت یک کتاب کوچک و یا مقاله اى از یک کتاب به چاپ رسیده اند. سه مقاله اول یعنی «ختم نبوت»، «پیامبر امی» و «ولاءها و ولایتها» به طور مجزا منتشر شده و می شوند. مقاله «الغدیر و وحدت اسلامى» که در سال 1351 در یاد نامه مرحوم علامه امینى منتشر شد. مقاله «الهامی از شیخ الطائفه» قبلا در کتاب هزاره شیخ طوسی منتشر شده است. و سرانجام «مزایا و خدمات مرحوم آیت الله بروجردی» مقاله ای است که در سال 1340 بعد از رحلت آن مرجع گرامی به رشته تحریر درآمده و در کتاب مرجعیت و روحانیت به چاپ رسیده است. هر یک از مقالات مذکور در نوع خود ابتکاری و همچون دیگر آثار آن متفکر شهید، غنی، پربار، راهگشا و از نثری روان برخوردار است.

کتاب «پنج مقاله» تالیف مرتضی مطهری شامل بر پنج مقاله به قلم استاد شهید است که وجه مشترک آنها نگاه کلی یا خاص به اسلام و قرآن است. عناوین مقالات به ترتیب درج در کتاب عبارتند از: دین و مذهب، احتجاجات قرآن، نقدی بر ترجمه قرآن به قلم مرحوم ابوالقاسم پاینده، نماز، اسلام برتر است. در مقاله دین و مذهب نویسنده از احتیاج فطری بشر به دین می آغازد و آن گاه سخن را در هشت محور پی می گیرد. خداشناسی، پیغمبران، اسلام، پیغمبر اسلام، قرآن مجید، علی (ع)، ائمه اطهار (ع) و معاد. نویسنده در این هشت محور، اسلام را در زمینه ای از مباحث تاریخی، معارفی و گاه کلامی معرفی می کند. مقاله «احتجاجات قرآن» قسمتی از درس استاد شهید در دانشکده الهیات دانشگاه تهران تحت همین عنوان بوده است. این نوشته به استدلال های عقلی قرآن می پردازد. نویسنده در مقام نقد به چهار نکته اشاره می کند: ۱- قرآن همواره دم از تعقل و تفکر می زند ۲- قرآن بسیاری از مطالب را با دلایل عقلی اثبات می کند ۳- قرآن تاریخ بشر را با طرز منطقی مبنی بر روابط علی و معلولی قضا یا تفسیر می کند ۴- قرآن معمولاً برای احکام خود، فلسفه و حکمت ذکر می کند. مقاله «نقدی بر ترجمه ای از قرآن» نقد استاد مطهری بر ترجمه مرحوم ابوالقاسم پاینده از قرآن است که برای نخستین بار در حدود ۱۳۴۰ در مجله یغما به چاپ رسیده است. نقد استاد مطهری بر این ترجمه، فقط شامل سوره یاسین است که در پنج محور مرتب شده است. مقاله «نماز» در حدود ۱۳۵۶ و در سال های نزدیک به پیروزی انقلاب اسلامی که مارکسیسم زدگی و تأویل مادی مفاهیم دینی بر برخی محافل حاکم بود، نوشته شده است. عنوان اصلی این مقاله «حرکتی بر ضد سیر آب» است. مقاله پایانی کتاب عنوان «اسلام برتر است» را بر خود دارد. عنوان اصلی مقاله حدیث نبوی «الاسلام یعلو و لا یعلی علیه» است.