جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

ایمان به خدا با ایمان به مردم در آیه‌ی «یُؤمِنُ بِاللهِ وَ یُؤمِنُ لِلمُؤمِنین» مشعر به تعارض است. این آیه گزارشی از حال پیامبر اعظمn است، ولی دقیق مشخص نیست که مراد از ایمان به مردم چیست و چه نسبتی با ایمان به خدا دارد. آیات و روایات انحصارِ ایمان به خدا را سفارش می‌کنند لذا معنای ایمان به مردم در این آیه قابل تأمل است. گرچه تفاسیر به تبیین آیه پرداخته‌اند ولی به تبیین تعارض ایمان به خدا و ایمان به مردم نپرداخته‌اند. این پژوهش تلاش دارد این تعارض را به روش تحلیلی-توصیفی و با استفاده از روایات و تفاسیر به شیوه کتابخانه‌ای بررسی کند. دستاورد مقاله این است که «یُؤمِنُ بِاللهِ» یعنی ایمان قلبی به خدای متعال و «یُؤمِنُ لِلمُؤمِنین» دلالت بر خضوع پیامبرn به مؤمنان دارد. این پژوهش نشان می‌دهد که در مدیریت جوامع اسلامی، می‌توان ضمن حفظ اولویت باورهای دینی، با احترام به مردم از مشارکت آنان در تحقق اهداف متعالی بهره‌برد و بر همین اساس به نصرت الهی دستیافت. در نتیجه، مطالعه این تعارض می‌تواند به توسعه نظریه‌های جدید در جامعه‌شناسی دینی و مدیریت اسلامی کمک کند.

حضرت آیت­الله خامنه‌­ای به‌­عنوان یکی از مفسران فرهیخته عصر حاضر، در تفاسیر خود از قرآن، از روش تفسیر جامع استفاده کرده­اند. در میان مفسران، افرادی که روش تفسیری جامع را انتخاب کردند، در میزان تأثیر روایات شأن نزول در تفسیر آیات، اختلاف‌نظر دارند. در نزد گروهی، این روایات، جایگاه والایی دارند، اما در مقابل عده‌ای بر این باورند که روایات شأن نزول، زمانی که خلاف ظاهر آیات قرآن باشند، جایگاهی ندارند. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش است که روایات شأن نزول در آثار تفسیری حضرت آیت‌الله خامنه‌ای چه نقشی دارند؟ یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که ایشان در مواجهه با شأن نزول، نگاه نسبی دارند؛ یعنی نه آنها را به طور کامل می‌پذیرند و نه به طور کامل رد می‌کنند. ‌ازنظر ایشان، تشخیص صحت و اعتبار روایات شأن نزول، با بررسی سند آیات راویان موثق آن قابل‌بررسی است. پس در نگاه ایشان، حجیت را به طور مستقل نباید به روایات داد و از آنها باید به‌عنوان مؤید استفاده شود. حجیت قرار دادن ظاهر قرآن، در جایی که قرینه­ای برخلاف آن وجود نداشته باشد لازم است و از روایت شأن نزول، برای تثبیت یا تکمیل فهم آیات بهره گرفته می‌شود. در تفاسیر ایشان، روایات شأن نزول گاهی به دلیل سنخیت با مفردات، سیاق، موضوع و لحن آیات، در راستای تأیید تفسیر قرآن به قرآن نقش‌آفرینی می­کنند.

آیه 84 سوره توبه از آیات کلیدی قرآن کریم در تبیین پدیدۀ نفاق و پیامدهای آن در جامعۀ اسلامی است. این آیه به منافقانی اشاره دارد که در عصر پیامبر(ص) با حضور در جامعۀ مسلمانان، با رفتارهای ناسازگار، وحدت اسلامی را تهدید می‌کردند. پژوهش حاضر با روش تطبیقی-تحلیلی و با بررسی منابع تفسیری معتبر فریقین(شیعه و سنی)، وجوه افتراق و اشتراک دیدگاه‌های مفسران را در چهار محور کلیدی واکاوی می‌کند: اول: تحریم اقامۀ نماز میت بر منافقان، دوم: راهبرد مبارزۀ منفی با جریان نفاق، سوم: فرمان تخذیل (خوارسازی) منافقان و چهارم: استمرار کیفر اخروی کافران. یافته‌ها نشان می‌دهد این آیه با پرداختن به تقابل ایمان ظاهری و باطنی، می تواند درک عمیقی از ماهیت مسئولیت‌های اخلاقی-اجتماعی و فهم چالش‌های جوامع اسلامی معاصر ارائه دهد.

موضوع این پژوهش بررسی مفهوم «عرضه اعمال» در قرآن کریم از دیدگاه مفسران شیعه با تمرکز برآیه 105 سوره توبه است؛ این آیه با عبارت «وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ» بر مشاهده اعمال انسان از جانب خداوند، پیامبر (ص) و مؤمنان تأکید می‌کند؛ پرسش اصلی پژوهش، تبیین جایگاه «مؤمنان» و نحو عرضه اعمال از منظر تفاسیر شیعی است. روش این پژوهش، توصیفی، تحلیلی است که با بررسی تفاسیر شیعه، همچون «تفسیر قمی» (علی بن ابراهیم قمی)، (شیخ طوسی) «التبیان فی التفسیرالقرآن»، (علامه طبرسی) «مجمع‌البیان»، («المیزان‌فی‌التفسیرالقرآن»،(علامه‌طباطبایی)،«تفسیرنمونه»(آیت‌الله‌مکارم شیرازی)، «تفسیرتسنیم» (آیت‌الله جوادی‌آملی)، و روایات اهل‌بیت (ع)، نشان می‌دهد که مفسران شیعه «مؤمنان» را در آیه به امامان معصوم (ع) تطبیق داده و عرضه اعمال را فرآیندی مستمر در دنیا و آخرت می‌دانند که علاوه‌بر مسئله حسابرسی اخروی، نقش هدایتی و نظارتی امامان بر امت اسلامی را تقویت می‌کند؛ این مفهوم همچنین با آموزه‌های شیعی، مانند ولایت، شفاعت و ضرورت تبعیت از ائمه (ع) پیوند خورده و بر مسئله مسئولیت‌پذیری انسان در قبال اعمالش تأکید دارد. در ادامه نیز این پژوهش با بررسی روایاتی از امام صادق (ع) و امام رضا (ع)، نشان می‌دهد که عرضه اعمال نزد ائمه (ع)، مقدمه‌های برای شفاعت و پذیرش شفاعت آنان، مشروط به التزام عملی به ولایت ایشان است که این مسئله، پیوند ناگسستنی میان «عمل»، «عرضه» و «ولایت» را در الهیات شیعی آشکار می‌سازد. نتایج پژوهش بیانگر آن است که عرضه اعمال در دیدگاه شیعه صرفاً یک گزاره اخروی نیست، بلکه به‌عنوان تربیتی، اخلاقی، زمینه‌ساز خودآگاهی انسان و تقویت ارتباط او با امامان به‌ عنوان شاهدان الهی اعمال است. این تفسیر، تمایزی آشکار با رویکردهای دیگر مذاهب اسلامی دارد و بر جایگاه محوری امامت در نظام فکری شیعه تأکید می‌ورزد.

مقارنت نزول سوره توبه با اوج حکومت پیامبر اسلام(ص) و چالش‌‌های سیاسی و امنیتی آن، نقش مهم این سوره را در پیگیری مضامین امنیتی، پررنگ می‌‌نماید. از این جهت، هدف پژوهش حاضر بازتولید فضای امنیتی حکومت نبوی و بازخوانی راهبردهای وحیانی امنیت‌‌ساز از طریق بررسی این سوره است. سؤال اصلی این است که با توجه به ویژگی‌‌های خاص سوره توبه، چه راهبردهایی برای ارتقای امنیت در حکومت اسلامی مطرح شده است؟ روش پژوهش تحلیل محتوا بوده و متن سورۀ توبه به‌عنوان نمونه انتخاب گردید و بر پایۀ واحد تحلیل مضمون، در جدول تحلیل (نرم‌افزار اکسل) جای‌‌گذاری شد و براساس پروتکل روش، امر تحقیق پیگیری شد. فراوانی 48 درصدی فزاینده‌‌های امنیت در این سوره، ضمن اثبات ساختار حکومت برای نهضت اصلاح نبوی، لزوم اهتمام حکومت اسلامی به امنیت پویا را نشان می‌‌دهد. متغیرهای راهبردی با فراوانی 38 درصد، بیشترین بسامد را در میان فزاینده‌‌های امنیت در سوره توبه به خود اختصاص داده است؛ که بر اهتمام این سوره به عرصۀ راهبردی امنیت در حوزه حکمرانی دلالت دارد. مجموعه‌‌ای از راهبردهای سیاسی نظیر تأمین امنیت روانی، رتبه‌‌بندی و نظام سلسله مراتبی، تمرکززدایی و زمینه‌سازی برای مشارکت اجتماعی، انسجام درونی- انقطاع بیرونی، پاداش و تقدیر، راهبردهای صیانتی و نظارتی نظیر صیانت از مکان‌‌های استراتژیک، نظارت بر مجوزها، لحاظ پیشینه نیروی انسانی در گزینش و انتصابات، ملاک در اعطای معافیت‌‌ها، ضرورت‌‌سنجی و عملکرد اولویت‌‌محور، ابلاغ و تبیین و زمان‌‌بندی هوشمندانه، متغیرهای امنیت‌‌سازی هستند که کاربست آن‌‌ها در تقنین و خط‌مشیء حکمرانی اسلامی، به عنوان راهبردهای فزاینده امنیت از جانب قرآن کریم مورد تاکید قرار گرفته است. از این میان، بیان راهبرد پاداش و تقدیر با 33% و راهبرد انسجام درونی- انقطاع بیرونی با 16%، به ترتیب بیشترین بسامد را به خود اختصاص داده‌‌اند که بر لزوم ایجاد موازنه میان جنبه قهری و رحمانی در حکمرانی و تحکیم بنیان‌‌های داخلی حکومت اسلامی دلالت دارند. اثبات ساختار حکمرانی برای نهضت اصلاح نبوی و غرض امنیتی سوره توبه، لزوم اهتمام حکومت اسلامی به امنیت پویا، عرصه راهبردی امنیت و تحکیم بنیان‌‌های داخلی، از دیگر نتایج تحقیق است. این تحقیق تلاشی تدبری در راستای فقه حکومتی است که با ارائه الگوی حکمرانی مبتنی بر این راهبردها می‌‌تواند سند خوبی جهت تعریف و ارزیابی معیارهای امنیتی در حکومت اسلامی باشد. با توجه به وجه امتیاز غرض سورۀ توبه در بیان الزامات امنیتی، کاربست تامّ این راهبردها در خط‌‌مشیء حکمرانی اسلامی بایسته است که برای تحقّق این مهم، لازم است در گزینش افراد جهت ورود به بدنۀ حکومت از صدر تا ذیل و اعطای مناصب حکومتی، اعتقاد و التزام عملی به سیاست‌‌های منبعث از این راهبردها، معیار قرار گیرد. به علاوه، تصویب این راهبردها در دستگاه‌‌های متولی امنیت کشور و ابلاغ آنها به دستگاه‌‌های اجرایی و سپس نظارت بر حُسن اجرای آنها از دیگر الزامات کاربردی ‌شدن این راهبردها است.

تحلیل و به کارگیری ابزارهای لازم جهت مقابله با هر روندی تابع شناخت جریان‌های حاکم بر آن است. فقدان جریان‌شناسی در برخورد با فرقه‌های انحرافی مهدویت، سبب نوعی سلیقه‌گرایی در راهبردهای مواجهه خواهد شد. قرآن کریم همواره به ترسیم جامع صراط‌ و سبل‌ها به عنوان نمادهای حقیقت و انحراف اهتمام داشته و از جمله سوری که مسأله انحراف و لایه‌های موجود در آن را تشریح نموده، سوره مبارکه توبه است. بر این اساس در این اثر با روش توصیفی ـ تحلیلی به جریان‌شناسی فرقه‌های انحرافی مهدویت با تکیه بر سوره مبارکه توبه پرداخته خواهد شد و در نهایت نگارنده بدین نتیجه رسیده که سوره مبارکه توبه، در عین تمرکز به انحراف سازمانی و پرهیز از خردنگری در ترسیم ابعاد انحراف، در تشریح مراتب طولی آن، در ابتدا به قلوب مستعد انحراف و سپس به مراتب قلبی و پس از آن به انحراف نرم غیرعملیاتی و انحراف سخت و درگیر در صحنه پرداخته است.

کنش گفتاری از اصطلاحات زبان شناسی و فلسفه زبان است. این فرآیند به عملی اطلاق می‌شود که در نتیجه یک گفته یا سخن عمدی رخ دهد و گوینده از بیان پاره‌گفتار هدفی داشته باشد. بررسی کنش‌های گفتار در متون مذهبی به ویژه در قرآن و نهج‌البلاغه یکی از راه‌ای درک لایه‌های پنهان کلام و شناخت تأثیر مبدأ کلام مورد نظر است، لذا در این تحقیق در پی آن هستیم که با استفاده از نظریه کنش گفتاری سرل، با مطالعه تحلیلی- توصیفی، کنش‌های گفتاری به کار رفته در سوره توبه را با کنش‌های گفتاری خطبه 52 نهج البلاغه مقایسه کنیم. اکثر آیات سوره توبه در زیرشاخه کنش اظهاری است، بنابراین کنش اظهاری بیشتر از سایر کنش‌ها در سوره توبه و خطبۀ 52 بیشترین کاربرد را دارد، به دلیل ماهیت کلی خطبه‌ که توصیف دنیا و زودگذر بودن آن است. در سوره توبه، کنش تعهدی و در خطبۀ 52 کنش ترغیبی بعد از کنش اظهاری بیشترین کاربرد را دارد. هم در سورۀ توبه و هم خطبۀ 52، کنش اعلامی کمترین کاربرد را دارد. نتایج به دست آمده از 229 کنش گفتاریِ به کار رفته در سوره توبه و خطبه 52 نهج البلاغه، نشان داد که تفاوت معناداری در انواع کنش‌های گفتاریِ استفاده شده در ترجمه سوره توبه و نهج البلاغه بر اساس الگوی سرل وجود دارد. فرضیه فرعی اول و چهارم تحقیق رد شد. زیرا هم در سوره توبه و هم خطبۀ 52، کنش اظهاری بیشترین کاربرد و کنش اعلامی کمترین کاربرد را داشت. فرضیه‌های دوم، سوم و پنجم تأیید شدند. چون بر اساس آزمون خی، تفاوت معناداری در کنش‌های تعهدی، ترغیبی و عاطفیِ به کار رفته در سوره توبه و خطبۀ 52 نهج‌البلاغه وجود دارد.

یکى از مبانى اخلاقى، شناخت فضایل و رذایل است. انسان قبل از هر چیز لازم است صفاتى را که باید به آنها متصف شود بشناسد. در قرآن کریم به برخی از صفات پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله وسلم)اشاره شده است. از آنجا که خداوند ایشان را الگوی شایسته برای جامعه بشریت معرفی فرموده در همین راستا لازم است، آیات مربوط به معرفی رسول خاتم مورد بررسی دقیق وهمه جانبه قرار بگیرد.منافقان برای ترور شخصیتی رسول خدا(صلی الله علیه وآله وسلم)ودر نتیجه سست وبی پایه نشان دادن وحی،پیامبر(صلی الله علیه وآله وسلم)را «أُذُنٌ» یعنی کسی که سر تا پا گوش است،می نامیدند.تا ایشان را ساده لوح ودهان بین معرفی کنند. خداوند متعال می فرماید، سر تاپا گوش بودن نه تنها باعث تحقیر ایشان نیست بلکه یک فضیلت اخلاقی است که خیر جامعه بشریت را در بردارد.در بررسی این آیه شریفه بدین امر دست می یابیم که ایشان با شنونده فعال بودن برای سخنان افراد وحتی مخالفینشان باعث جذب آنهاومانع ایجاد تنش درجامعه می شدند و بدین صورت در هدایت ایشان موفق تر بوده اند.همچنین با پذیرش عذرخواهی خطاکاران زمینه را برای توبه وحفظ کرامت انسانی آنان فراهم کرده اند ولی در مقام عمل با ذکاوت ودور اندیشی تنها به سخنانی جامه عمل می پوشاندند که به صلاح فرد و در نتیجه جامعه مسلمین بوده است.

آیات آغازین سورۀ برائت برای اعلام بیزاری خدا و رسول او از مشرکان و روشن‌شدن وضعیت آن‌ها در جامعه نوپای اسلامی و پیراستن خانه خدا و کنگره عظیم حج از پیرایه‌‌های شرک نازل شد. پیامبر اسلامJ نخست این آیات را به‌همراه دستورهای دیگر به ابوبکر داده تا در روز حج اکبر به مشرکان ابلاغ کند؛ اما با وحی الهی از او بازستانده و سرپرستی حجاج و اعلام برائت بر عهده امام علیA گذاشته می‌شود. علی‌رغم اتفاق فریقین در اصل داستان، زاویه دیدها و برداشت‌‌های متفاوتی در اصل این ماجرا و محدودبودن آن به سورۀ برائت و نیز تفسیر «رجل منی» و چرایی این اتفاق وجود دارد. این نوشتار با روش توصیفی – تحلیلی و بر اساس مستندات روایی متواتر در کتاب‌‌های تفسیری، تاریخی و روایی فریقین، در صدد است تا اثبات کند امام علیA که به شهادت وحی الاهی، نفس و جان پیامبرJ بود، مأموریت یافت آیات آغازین سورۀ توبه را ابلاغ کند. عبارت «رجل منک» می‌رساند که اگر تنها قرابت فامیلی، دلیل بر افضلیت بود، می‌بایست عباس عموی پیامبرJ که مأمور این ابلاغ می‌شد. این امر نمایان‌گر آن است که «از پیامبرJ ‌‌‌بودن» در این روایت از جنس قرابت‌های فامیلی و نسبی نیست؛ بلکه از جنس قرابت‌ها و مناصب معنوی است. تغییر مأمور ابلاغ آیات برائت با دستور الهی و نزول فرشته وحی، از سویی اعلام افضلیت امام علیA بر دیگر صحابه را دارد و از طرف دیگر جنبۀ زمینه‌‌چینی و آماده‌سازی اذهان جامعه برای پذیرش ولایت و جانشینی حضرت امیرA است.

اوری روبین در مقالۀ «برائت: مطالعه‌ای پیرامون تعدادی از آیات قرآنی» گسترش اسلام را از راه قتال فرض کرده و با تفسیری که از آیات آغازین سورۀ توبه ارائه می‌دهد، مؤلفه‌هایی از روابط مسلمانان با مشرکان را در عصر پیامبر| چنین برمی‌شمارد: لغو یک‌جانبۀ همۀ پیمان‌های پیامبر و مشرکان وفادار به عهد و فرمان جنگ با آنان پس از مهلت چهارماهه (آیات 1، 2 و 4)؛ فرمان نبرد با مشرکان غیرهم‌پیمان در هر زمان و مکان و برداشتن حرمت جنگ در ماه‌های حرام و مسجدالحرام (آیۀ 3)؛ نسخ آیات عفو و گذشت با آیۀ سیف و فرمان جنگ با همۀ مشرکان (آیۀ 5)؛ پیمان پیامبر با مشرکان در دوران ضعف مسلمانان (پیش از نبرد تبوک) و لغو آن در دوران قدرت مسلمانان (پس از نبرد تبوک). دیدگاه روبین، تصویری خشونت‌آمیز از اسلام ارائه می‌دهد که یکی از زمینه‌های اسلام‌هراسی در روزگار کنونی به شمار می‌رود؛ از این‌رو، بررسی و نقد چنین رویکردی بایسته است. این پژوهش با روش تحلیلی-انتقادی به نقد دیدگاه روبین می‌پردازد و با تأکید بر متن آیات برائت، نشان می‌دهد که بر پایۀ این آیات، مسلمانان مأمور بودند با مشرکان پیمان‌شکن و متجاوز پس از گذشت ماه‌های حرام بجنگند و در برابر مشرکان وفادار به پیمان و غیرمتجاوز، به پیمان‌ها پایبند باشند. بر بنیاد این تفسیر، آیات برائت با آیات صلح سازگار و قابل جمع است و نظریۀ نسخ این آیات درست به نظر نمی‌رسد.