آثار مرتبط با شخصیت ها | کتابخانه مجازی الفبا

«الفوائد المدنية» از جمله آثار بر جاي مانده محمد امين استرآبادي رئيس و بنيان‌ گذار اخبارى‌ گرى است که در آن به رد باب اجتهاد و فقاهت می پردازد و «الشواهد المكية» كه تأليف سيد نور الدين عاملی (رحمت الله عليه) است به نقد و بررسي مطالب ارائه شده در «الفوائد المدنية» پرداخته است. عمده مباحث كتاب دوم به اثبات باب اجتهاد در شيعه اشاره دارد. كتاب «الفوائد المدنية» مشتمل بر مطالبى راجع به فقه و فقاهت و فقيه مى‌ باشد كه به زبان عربى و در قرن يازدهم هجرى تأليف گرديده است.

تحقیق حاضر به بررسی جایگاه عقل در اندیشۀ ملامحمّد امین استرآبادی از سرآمدان مکتب اخباری گری می پردازد. در این راستا ابتدا به دیدگاه استرآبادی در باب چیستی عقل و نیز میزان و محدودۀ اعتبار ادراکات آن می پردازیم، سپس نقش عقل را در ادراک اصول اعتقادات از نظر استرآبادی مورد کنکاش قرار داده و در نهایت، کاربرد عقل را در استنباط از نصوص شریعت مورد بحث و بررسی قرار می دهیم. سپس به این نتیجه می رسیم که تعریف استرآبادی از عقل با تعریف رایج تفاوتی ندارد و او نیز عقل را همان قوّۀ تمییز و تشخیص و ابزار تفکّر و استدلال می داند و بر خلاف دیدگاه غالب در مورد مکتب اخباری گری، وی به طور مطلق حجّیت عقل و ادراکات آن را انکار نمی کند؛ بلکه آن را تنها در امور مربوط به شریعت و اموری که از دسترس حواس انسان خارج است ناتوان و نامعتبر توصیف می کند. در حوزۀ اصول اعتقادات نیز او این معارف را در درجۀ اوّل، فطری و درونی می داند و قائل به دیدگاهی متفاوت با دیگران در مورد کاربرد عقل در این حوزه است. در ارتباط با برداشت از نصوص شریعت نیز دیدگاه او در این زمینه تفاوت چندانی با دیدگاه سایر اخباریان ندارد. وی ظاهر آیات قرآن و روایات ائمّه را حجّت نمی داند و در برداشت از روایات ائمّه نیز غالباً پایبند به نص است و تا آن جا که می تواند از معنای ظاهری خارج نمی شود.

محمدامین استرآبادی یکی از علمای مشهور امامیه در قرن یازدهم هجری است. محمدامین تعالیم خود را در کتابی با عنوان الفوائد المدنیه تدوین کرده که در میان آثار او، اثری شاخص است. او مبانی و اندیشه‌های قرآنی و تفسیری خاصی دارد که این مقاله آن‌ها را با روش توصیفی ـ تحلیلی، مورد شناسایی و نقد و بررسی قرار داد و به نتایج زیر رسید: استرآبادی تمسک به روایات معصومانM را تنها راه رسیدن به صلاح می‌داند. او مخاطب اصلی قرآن را معصومانM دانسته و هر گونه تفسیری را از غیر آنان، تفسیر به رأی می‌شمارد و حجیت ظواهر قرآن در احکام نظری را منکر است. وی همچنین معتقد است که اجماع و عقل، شایستۀ احتجاج و استناد نیستند و قرآن را جامع همۀ علوم دانسته و تحریف قرآن را نیز محتمل می‌شمارد. بر این عقاید، نقدهای جدی وارد است که عبارت‌اند از: راه رسیدن به فلاح و رستگاری، تمسک به قرآن و عترت (ثقلین) در کنار یکدیگر است. اختصاص فهم و درک قرآن به امامان هم با معجزه بودن و تحدی قرآن منافات دارد. گرچه درک عمیق و دقیق قرآن، اختصاص به ائمه دارد، ولی دلیلی بر امتناع مطلق فهم آن توسط غیر معصوم نیست. ظهور نداشتنِ ظواهر قرآن، در تضاد با آیات دعوت‌کننده به تدبر و تعقل است. تفسیر قرآن بر اساس ضوابط و شرایط، امری ممکن و ضروری است و تفسیر به رأی محسوب نمی‌شود. جامعیت قرآن به معنای جامعیت تامّ نیست؛ بلکه جامعیت در دین و هدایت است. قرآن به دلیل آیۀ حفظ و عدم سرایت باطل به آن، هرگز تحریف لفظی نشده است.

سخت‌گیری‌های حلقه فکری محقق اردبیلی در پذیرش روایات منجبر به آشکارشدن نقاط ضعف این الگوی اعتبارسنجی روایات شد و در نتیجه انتقاداتی نسبت به الگوی پذیرش روایات در مکتب حله شکل گرفت و این امر زمینه را برای بحران علمی و ارائه الگوهای جدید فکری در مواجهه با سنت فراهم کرد. در این میان برخی همچون ملاعبدالله شوشتری و میرزامحمد استرآبادی بازگشت به سیره متقدمان را پیشنهاد دادند، البته اولی رویکرد متکلمان متقدم (شیخ مفید و سیدمرتضی) را پذیرفت و دیگری رویکرد محدثان متقدم (کلینی و صدوق) را. طیفی دیگر نیز که در رأس آن‌ها شیخ بهایی و میرداماد حضور داشتند، با تعلق خاطر به مکتب حله، به جای تغییر در مبانی بنیادین خود، سعی کردند تا در درون مکتب حلّه اصلاحاتی را ایجاد کند و توسعه‌ای را در پذیرش روایات قائل شوند. در اواسط سده یازدهم نیز گروهی از مجتهدان از جمله محمدبن‌حسن بن زین‌الدین، فاضل تونی و محقق سبزواری بعد از نگارش «الفوائد المدنیه»، متأثر از این اثر، اجتهادی اخبارگرا را پیشه کردند. اما از میان تمامی این الگوهای ارائه شده در مواجهه با سنت، الگوی میرزامحمد استرآبادی توسط شاگردش محمدامین استرآبادی در قالب «الفوائد المدنیه» تئوریزه شد و توانست در میان جامعه علمی امامیه مقبولیتی عام پیدا کند و اخباری‌گری به مدت دو قرن بر حیات فکری امامیه مسلط شود.

الحاشية على اصول الكافى، حاوى حواشى ملاّ محمد امين استرآبادى (متوفى 1036ق)، به زبان عربى، بر كتاب شريف اصول كافى كلينى(ره) است. نويسنده، علاوه بر حاشيه مزبور، شرحى نيز بر اصول كافى دارد كه از آن با نام «تعليقات» ياد شده است. حاشيه استرآبادى با خطبه شيخ كلينى آغاز و به «باب الدعابة و الضحك» از كتاب العشرة خاتمه يافته است. در هر قسمت، پس از لفظ«قوله»، بخشى از عبارت كافى ذكر شده و در مورد آن توضيح داده شده است. از مطلبى كه در پايان كتاب، به‌عنوان شرح جمله «عن واضحة» نقل شده، استفاده مى‌شود كه اين حاشيه، تا نيمى از كتاب ايمان و كفرِ اصول كافى است، زيرا اين جمله، در حديث شماره 5 و 21 باب الذنوب كتاب ايمان و كفر آمده است. مولى محمد امين استرآبادى، از علماى بزرگ اخبارى است كه افكارش همواره مورد بحث بوده و برخى او را تأييد و برخى نقد كرده‌اند. غالب علما به طريقه او راضى نبوده‌اند؛ چرا كه او سبب تقسيم شيعه به دو دسته اخبارى و اصولى بوده است و اولين كسى است كه باب طعن بر مجتهدين را باز نموده است. وى به صحت جميع احاديث كتب اربعه و اصولاً صحّت غالب احاديث امامى قائل است. او معتقد است كه منابع كتب اربعه، اصولى است كه اصحاب ائمه(ع) آنها را مدون ساخته و به مضامين آنها عمل مى‌كردند. وى هم‌چنين تقيسم حديث را به اقسام چهارگانه صحيح، حسن، موثق و ضعيف باطل دانسته و با تكيه بر اينكه اين روش، نزد متقدمان اماميه معمول نبوده، آن را به شدت رد كرده است. كتاب، با مقدمه تحقيقى ارزش‌مندى به قلم على فاضلى آغاز شده است. در ابتداى آن مطالب بزرگانى چون صاحب مدارك، مجلسى اول، فاضل تونى و بسيارى ديگر در حق نويسنده آمده است، سپس مشايخ، شاگردان و راويان از او، از منابعى همچون رياض العلماء، اعيان الشيعة، طبقات أعلام الشيعة و امل الآمل ذكر شده است. تأليفات اين شخصيت به همراه توضيحات و گاه نسخ موجود از آنها و حواشى و رديه‌هايى كه بر آثار استرآبادى نوشته شده و نيز استرآبادى و تأثيرات فكرى او، خانواده و فرزندانش، محل وفات و دفن او، از ديگر مطالب اين تحقيق است. بخش ديگرى از اين مقدمه تحقيقى، به «جامع الحواشى» مولى خليل بن غازى قزوينى و مشايخ و تلاميذ و ديدگاه‌هاى او اختصاص دارد. دليل ذكر اين بخش به آن جهت است كه مولى خليل قزوينى، حاشيه استرآبادى را در سال 1057ق، از حاشيه نسخه مؤلف گردآورى كرده است. آخرين بخش مقدمه، ذكر نسخه‌هاى مورد استفاده كتاب است. متن اثر، مشتمل بر تعليقاتى است كه گاه در حدّ توضيح كوتاه لفظى و عبارتى و گاه نيز نسبتاً مفصّل است. چهار نسخه از كتاب، موجود است كه محقق، بيشتر بر دو نسخه كتاب‌خانه آیت‌الله مرعشى نجفى اعتماد كرده است. اختلاف نسخ و برخى توضيحات در پاورقى كتاب آمده است.

انسان موجودی پرانرژی است که در طول زندگی خود به دنبال مقام است، از این رو برای شکوفایی استعدادها سنگ تمام نمی گذارد و سعی می کند از توان خود برای به کارگیری بهترین تلاش خود استفاده کند رسیدن به این هدف او با تحلیل اهداف تربیت اسلامی، روشن می شود که «بزرگترین نیاز هر جامعه خدایی، تربیت متدینانی است که با اتکا به نیروی ایمان، اندیشه، موفقیت را مهار کنند.» «دین» در فارسی به معنای « آداب و مذهب» است (دهخدا، 1335: کتاب 23/ ذیل کلمه «دین»)، و در عربی نیز به معنای اطاعت، دین و قانون است (آذربایجانی، 1392: در تعریف دین عبارت است از: «مجموعه ای از توصیه های معتبر از سوی مراجع مذکور در مورد مسائل مربوط به دین، که در هر صورت ممکن است در متون خاص (قرآن، تورات، انجیل) آمده باشد. دین در واقع متناسب با این گزاره خاص است که مجموعه ای از عقاید و اعمال خاص برای قائلین به آن تلقی می شود» (همان، 33) طبق تعریف دین: «تربیت دینی» عبارت است از: مجموعه ای از اقدامات آگاهانه برای آموزش توصیه های دینی خوب به دیگران با تفکر و عمل به روش آن افراد. در همه جا «در تعالیم دینی، پیشرفت و تحول منحصر به امور زمینی و طبیعی نیست، بلکه شامل ماده و اشیا نیز می شود، علاوه بر حوادث طبیعی قابل مشاهده، چیزهای متعالی و غیر مادی نیز وجود دارد که در خور توجه است و به آنها معنای خاصی می دهد. زندگی و نگاه کردن به دنیای امروزی مردم از یک منظر، یعنی معیار دنیای مادی، بدون استثنا نمی تواند دستاوردهای بشری را مشروعیت بخشد و هر چیزی را که معنادار و تجربه شده است، اشتباه می داند، اما سنت دینی، معرفت علمی را می پذیرد که با نیازها و رفتارهای اخلاقی و تربیتی انسان همخوانی دارد و به ذات انسان و اعتقادات او لطمه ای وارد نمی کند، لذا اسلام، تمدن را حلال مشکلات انسان می داند و می گوید: «باید بیندیشیم و حرف بزنیم در مورد طبیعت و آنچه بهتر از طبیعت است" و داشتن طبیعت هدف اصلی نیست. تمام ایده های موجود در جهان و ایده هایی که جهان را اشغال می کنند، حداقل بر اساس اعتقادات آنها، ایده های مدرن نیستند بلکه از آنها نشات گرفته اند. از نظر اسلام اهداف آنها یکی نیست، اما از ضروریات دور است: «دو نوع توسعه داریم: یکی مبتنی بر توحید خدا و دیگری مبتنی بر حب سرمایه داری، مبدأ جهان. و نظریه اعتقاد دینی» (ازغدی، 1389: 17). وقتی مفهوم و جهت زندگی تغییر می کند، پیشرفت و تمدن بر اساس این باور و تجدید نظر در زندگی اخروی است، زندگی اخروی، تعادل و ارزش ها بر اساس امور دنیوی و پیشرفت است. و در دنیای مدرن انواع هرج و مرج به وجود خواهد آمد که در بیشتر موارد نتیجه غفلت از مادیات، غفلت از آخرت و زندگی است: «اگر انسان نه تنها در کرامت و کرامتش دیده نشود. در واقع‌گرایی او، نتیجه این است که امروز، دو قرن بعد، به سمت یک ایدئولوژی غلط، یک نگاه واحد به پیشرفت، نادیده گرفتن جنبه‌های دیگر، ناباوری به پیشرفت، قهقرایی و هر چیز دیگری رفته‌ایم. این دوران نهیلیسم و حماقت در مورد همه چیز است. ” (مطهری 1379:123). با توجه به اهمیت معارف و ایدئولوژی دینی در دنیای امروز، بررسی افکار و اندیشه های بزرگان دین بسیار مهم و ضروری است. ملا محمد امین استرآبادی از جمله دانشمندانی است که کمتر مورد توجه محققان قرار گرفته است. محمد امین بن محمد شریف معروف به امین استرآبادی، فقیه، متکلم، حدیث پژوه، از مشهورترین علمای امامیه در اوایل قرن یازدهم، مکتب اخباری یکی از بنیانگذاران (متوفی 1036 پس از جنگ هجری) زیر نظر معلمان تحصیل کرد. به عنوان مثال: سید محمد العاملی، شیخ حسن صاحب معالم، حسن بن زین الدین عاملی، به رهبری میرزا محمد الاسترآبادی نویسنده کتاب های بسیاری از جمله «الفوائد المدنی» و «مسئله طلاق» ". الکلامیه، شرح الاستبصار، شرح تحذیب الاحکام و دانش شاهی (انجمن نویسندگان ع.، 1392: جلد 1) او درباره مبانی تربیت علمی و دینی نظراتی داشت، از جمله: استرابادی معتقد بود که تمام احکام شرعی در قرآن و روایات آمده است. در مورد اولین حکم قانونی بودن قرآن و نیز بر اساس حدیث امام صادق (علیه السلام) بر این امر اصرار ورزیده است: «هر چه بین دو نفر اختلاف نظر باشد، تردیدی نیست که در میان آنها. اختلافاتی وجود دارد، به همین دلیل در کتاب خدا وجود دارد، اما در قلب مردم نیست (استرآبادی، 1443: 106). وی تفسیر قرآن با استفاده از اندیشه ها و دیدگاه های بشری را بی اثر می دانست و تفسیر اهل بیت علیهم السلام را کاملاً صحیح می دانست (همان: 47 و 116). اما فقط برای افراد معصوم اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) که شنوندگان واقعی قرآن هستند جایز است (همان: 135 و 248). وی بر این باور بود که مطالعه تصمیمات قضایی به منظور تعلیم از طریق مصالح و افکار عمومی، جایز نیست، زیرا این گونه بحث ها به تناقضات اساسی و حقوقی منجر می شود و در ارسال پیامبران و کار کردن بی فایده است. نزول کتب نقض می شود (همان: 90-91). وی همچنین بر این باور بود که اتکا به این علم بر اساس دلایل حسی و عقلی در رویکرد کلامی او اشتباه بوده است (الصدر، 1394: 43-44). استرابادی در محافل امامیه سعی داشت جریان استقلال طلبی را به عنوان یک خطر معرفی کند و با استناد به داستان هایی امیدوار بود که مذهب سلفی را احیا کند. از طریق پیدایش اندیشه امین استرآبادی می توان دریافت که اندیشه دینی عصر صفوی و نقش عالمانی چون محقق جیلکی و نظام اتحاد او در این امر مؤثر بوده است. به هر حال، در الفائده می توان نگرش انتقادی امین سترآبادی را نسبت به نظام محقق کرکی اجتهاد و گاه نسبت به افراطیون به طور کلی مشاهده کرد (همان: 49 و 92).

از مسائل مهم در دین پژوهی و فلسفۀ دین، جایگاه و منزلت عقل در فهم دین است. سؤالات مختلفی در این زمینه مطرح می شود که عقل چه نقش و منزلتی در فهم دین و تحقق معرفت دینی دارد؟ آیا نقش و کارکرد آن تنها از سنخ ابزار فهم دین از سایر منابع است یا اینکه در کنار سایر منابع معرفتی دین، از جایگاه منبعیت نیز برخوردار است؟ در اندیشۀ غربی به ویژه مسیحیت، پاسخ های مختلفی در این باب داده شده است که با توجه به عنوان مقاله، از طرح آنها صرف نظر می کنیم. در اندیشۀ اسلامی چند دیدگاه مختلف مطرح است که از جملۀ آنها می توان به تفکر ظاهرگرایی، عقل گرایی اعتزالی و عقل متعالی (تفکر شیعی) اشاره کرد. ظاهرگرایان؛ اعم از اهل حدیث از اهل تسنن و اخباریون از شیعه بر ظواهر دینی جمود دارند و مخالف هر گونه تدبر عقلی در دین هستند. عقل گرایان اعتزالی (اعم از معتزلۀ قدیم و جدید) معتقدند که عقل در فهم و درک تمامی معارف دینی تواناست. عقل گرایی اعتدالی (عقل شیعی یا عقل متعالی) به هماهنگی بین عقل و شریعت و عقل و نقل تأکید دارد و برای عقل در ساحات مختلف دین، هم نقش ابزاری قائل است و هم نقش و کارکرد منبعی. در مقالۀ حاضر می کوشیم به منزلت عقل (ابزاریت و منبعیت آن) در هر یک از ساحات مختلف دین (عقاید، احکام، اخلاق و ...) بپردازیم.

تاسیس و استقرار دولت صفوی در ایران به عنوان نخستین حکومت مستقل شیعی مقتدر در تاریخ اسلام، موجب گشت بحث تایید این دولت و همکاری یا عدم همراهی با آن بدل به یکی از مباحث مهم جدید در حوزه تفکر و اندیشه سیاسی و حتی نظرات فقهی علمای بزرگ این دوران شود. از آنجا که تقریبا از بدو پیدایی این دولت- بویژه از عصر شاه طهماسب – تا اواخر سلطنت شاه عباس اول، تولیت امور شرعی و بالاترین مقام دینی و قضایی در اختیار مجتهدان صاحب نام بود، در این موضوع بحث انگیز جدید میان مجتهدان اختلاف نظر پدید آمده تا آنجا که فراتر از عمل، در آثار مکتوب آنان نیز نمود پیدا کرد.ظهور جریان اخباری گری در شیعه و قدرت یافتن آن موجب شد که از میانه عهد صفویه تا پایان آن دولت و مدت ها پس از آن، اخباری گری بر محافل و مراکز علمی و دینی ایران و عراق چیره شود و بسیاری از علما به آن مشرب گرایش یابند. اگر این تلقی برخی از محققان که یکی از علل اساسی پیدایی جریان اخباری گری در این عصر، واکنش گروهی از علمای به استفاده ابزاری مجتهدان از اجتهاد خویش در تحکیم پایه های حکومت صفوی بوده، صحیح باشد، باید انتظار داشت که اخباریان، مخالف همکاری با آن دولت بوده باشند، حال آن که بررسی آرا و عملکرد برجستگان اخباری، جز یک مورد استثنایی، نشان می دهد که آنان به رغم مخالفت سخت وجدی با مجتهدان بویژه مجتهدان حامی دولت صفوی، پس از آن که موفق شدند پیروان مکتب اجتهاد و اصولیان را به حاشیه برانند، خود به تایید دولت برخاستند و مقامات و مناصبی را که پیش از آن در اختیار مجتهدان بود، بر عهده گرفتند.در این مقاله ابتدا به اختصار دیدگاه علمای سلف درباره "همکاری با دولت" مرور شده، سپس چون در نیمی از دوران صفویه، مجتهدان اصولی و در نیمی دیگر اخباریان نهاد دین و روحانیت را نمایندگی می کردند، نظرات و عملکرد برجستگان هر دو مکتب بررسی می شود.