جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

بخش­های شمال شبه قاره در سده­های 12 و 13ق تحت فرمانروایی سلسله­ای از حاکمان شیعی، موسوم به «سلاطین اَوده» قرار داشت که قلمروی را مستقل از گورکانیان اداره می‌کردند. از ابتدای استقرار تشیع به وسیله کارگزاران امام علی7 در هند، دستاوردهای کانون شیعی اوده در جذب هندوها به تشیع بسیار چشمگیر بود. این مقاله با روشی «توصیفی - تحلیلی» می­کوشد تا اثبات کند که این رهاورد، نه فقط به سبب مزایای اقتصادی و اجتماعی بود که از تغییر کیش به تشیع عاید هندوها می­شد، بلکه به سبب قرابت‌هایی بود که ایشان میان مذاهب هندویی و شیعه ملاحظه می­کردند. هر سه شیوه دینداری رایج در میان هندوها (یعنی کرمه­مارگه، جنانه­مارگه و بهکتی‌مارگه) دارای شیوه­ای مشابه در تشیع بود و افرادی که تغییرکیش می­دادند مجبور به اتخاذ شیوه­ای جدید در دینداری نبودند. مؤلفه­های اعتقادی، آیینی و اخلاقی مشابهی نیز وجود داشت که فرایند پذیرش تشیع را برای هندوها دلپذیر می­ساخت؛ از جمله: تشابه جایگاه اوتاره­های هندویی با امامان شیعه‰، باور به ظهور منجی، اعتقاد به توسل، اجرای سنت­های تطهیر و پرهیز، اقدام به نذر و زیارت، مراسم دینی دسته­جمعی، و رفع برخی مرزهای طبقات اجتماعی. البته باید اذعان نمود که مساعی سلاطین اوده در جهت ترویج باورها، مناسک و اخلاق شیعی در آن دوران، تماس هندوها با مظاهر شیعی را آسان­تر ساخت و این امکان را برای بسیاری از آنها فراهم کرد تا تجربه­ای از تشیع حاصل کنند.

یکی از عمده‌ترین نظرات خاورشناسان درباره منشأ و ریشه معارف اعتقادی شیعه، اقتباس آن از آموزه‌های عهدین است. در همین راستا، آنگلیکا نویورت و جین دمن مک اولیف در دائرة المعارف قرآن (Encyclopedea of the Qur'an)، رنج و نجات‌بخشی حضرت زهرا (س) را اقتباس از جایگاه مریم (س) در مسیحیت دانسته‌اند. بحث از این مسئله به جهت پیوند آن با منشأ و ریشه اعتقادات شیعه امامیه و همچنین ضرورت شناسایی و تحلیل نظرات خاورشناسان شیعه پژوه، از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. از این رو مقاله حاضر در صدد است با روش توصیفی ـ تحلیلی، به مقایسه جایگاه حضرت زهرا (س) در شیعه با نقش حضرت مریم (س) در مسیحیت پرداخته و با توجه به آن، ادعای اقتباس را مورد ارزیابی قرار دهد. نتایج تحقیق حاکی از آن است که در نگاه مسیحیت، مریم (س) با بکارت دائمی، به مثابه مادر خدا و بانوی غم، ابعاد شخصیتی، اجتماعی و سیاسی کم‌رنگ‌تری در حرکت مسیح (ع) دارد. اما حضرت زهرا (س) در نگاه شیعه، به مثابه معیار اخلاقی و الگوی فردی، اجتماعی و سیاسی معرفی شده است. از سوی دیگر مفهوم رنج و نجات‌بخشی در شیعه و مسیحیت نیز دارای تفاوت‌های بنیادین بوده و از این رو ادعای اقتباس جایگاه حضرت زهرا (س) از مریم (س) در مسیحیت، دارای تناقضات و ابهامات جدی است.

تفکرات رایج در عصر صفوی منجر به‌خلق آثاری شده که بررسی وجوه نمادین آن‌ها ضمن شناسایی مضامین نهفته، به‌درک معنای عمیق‌تر آثار و ارتباط آن‌ها با باورهای مرسوم در فرهنگ جامعه منجر خواهد شد. در این میان خلق آثار فلزی با مضامین مذهبی، به ویژه "خمسه‌های فلزی"، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این آثار نه‌تنها تجلی‌گاه هنر ظریف و پیچیده فلزکاری صفوی به شمار می‌روند، بلکه نمادی از تلفیق عمیق هنر و مذهب در این عصر محسوب می‌شوند. پژوهش حاضر به روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد کیفی انجام شده و برای جمع‌آوری اطلاعات از منابع کتابخانه‌ای و اسنادی بهره جسته است. این پژوهش درپی پاسخ به این سؤال است که: خمسه‌های فلزیِ دوره صفوی از نظر ساختار و کارکرد چگونه بازتاب‌دهنده‌ی فرهنگ، هنر و باورهای مذهبی- فرهنگی این دوره هستند؟ یافته‌ها نشان می‌دهد خمسه‌های فلزی دوره صفوی که از شاهکارهای هنری این دوران هستند، نشان‌دهنده پیوند عمیق هنر، مذهب و فرهنگ بوده و کاربردهای متنوعی داشته‌اند. این اشیاء هم در مراسم مذهبی مانند عزاداری‌های محرم و زیارت استفاده می‌شده، و هم به عنوان مُهر، جواهرات یا طلسم‌های محافظتی در زندگی روزمره به‌کار می‌رفته‌اند. از نظر محتوایی، این آثار بازتاب‌دهنده باورهای مذهبی و فرهنگی عصر صفوی بوده‌اند. با مضامین شیعی مانند نام پنج تن آل‌عبا و دوازده امام، به تبلیغ تشیع می‌پرداختند و از طریق آیات قرآنی، ادعیه و اسماءالحسنی در کنار عقاید عامیانه به عدد پنج و شکل دست، تداوم فرهنگ ایرانی در چارچوب اسلامی را نمایش می‌دادند.

از ویژگی‌های علوم بشری تغییر، تحول، تطور و تکامل است. دانش کلام نیز از این قاعده مستثنی نیست. اما سوال این است که عرصه‌های گوناگون این دانش تا چه اندازه‌ای دچار تغییر و تحول شده‌اند؟ در این نوشتار تلاش شده به این پرسش، اما صرفا در باب آموزه عصمت امام پاسخ داده شود. البته پاسخ به این پرسش را با پاسخ به پرسش‌هایی فرعی‌تر مانند تحول در مفهوم، محدوده، شرایط و ویژگی‌ها جستجو کرده‌ایم. هدف آن است که بدانیم آیا آموزه عصمت امام و ابعاد و زوایای فرعی آن در گذر زمان دچار تغییر و تحول شده یا نه؛ و اگر پاسخ مثبت باشد علل یا عوامل این تغییر و تحول چیست. از رهگذر این بررسی متوجه خواهیم شد آیا نتیجه فعالیت‌های نظری متکلمین قرون متمادی انطباق بیشتر با متون اصلی دین (آیات و روایات) بوده یا تبیین‌های ارائه شده به تدریج از آموزه‌های اصیل فاصله گرفته‌اند. نتیجه بررسی‌ها نشان از آن دارد که گرچه آموزه عصمت امام از اعتقادات خاص شیعی بوده و مابقی مذاهب اسلامی با آن مخالفند اما در طول تاریخ یک‌دستی خود را حفظ کرده و از قطعی‌ترین آموزه‌های شیعی تلقی شده است. تنها در محدوده عصمت است که به مرور زمان، متکلمین بر گستره آن افزوده‌ان و این افزودن نیز با متون اصلی دین تعارضی ندارد. این پژوهش با روش کتابخانه‌ای به جمع‌آوری داده‌ها پرداخته و با تحلیل داده‌ها تلاش کرده تفاوت‌های موجود در میان نظریه‌ها را نشان دهد یا با استنتاج‌های منطقی مواردی از تفاوت‌ها را در نظریه عصمت ائمه مشخص نماید.

پژوهش حاضر به واکاوی معمای ماندگاری و تداوم هویت علویان آناتولی می‌پردازد و می‌کوشد به این پرسش بنیادین پاسخ دهد که این جامعه چگونه توانسته است علی‌رغم قرن‌ها حاشیه‌نشینی سیاسی، طرد نهادی و فشارهای ایدئولوژیک مسلط، هویت جمعی خود را حفظ، بازتولید و بازتعریف کند. مطالعه پیش‌رو با اتخاذ روش «تاریخی ـ تحلیلی» و با رویکردی جامعه‌شناختی، آگاهانه از چارچوب‌های صرفاً الهیاتی فاصله گرفته و بر سازوکارهای اجتماعی، نهادی و کنشی بقای علویان تمرکز دارد. بدین منظور، داده‌ها و منابع تاریخی در پرتو چارچوب نظری «بسیج منابع» چارلز تیلی و مفهوم «کُنش» در اندیشه آلن تورن بازخوانی و تحلیل شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که طریقت‌های «اخیت» و «بکتاشیه» صرفاً محافل عرفانی یا دینی نبوده‌اند، بلکه در عمل به‌منزله ساختارهای مؤثر بسیج منابع عمل کرده‌اند. علویان با نوعی تفکیک کارکردی، از شبکه‌های اخیت برای سازمان‌دهی اقتصادی و صنفی و از بکتاشیه برای نفوذ نهادی و سازمانی، به‌ویژه در ساختار ینی‌چری، بهره برده‌اند و بدین‌سان سرمایه نمادین خود را به قدرت اجتماعی تبدیل کرده‌اند. در پاسخ نهایی به پرسش پژوهش، نتیجه گرفته می‌شود که علویت نه صرفاً یک فرقه مذهبی، بلکه نظامی از «کُنش فرهنگی جمعی» است که از طریق ایجاد نهادهای اجتماعی ـ مردمی و شبکه‌های پایدار همبستگی در درون ساختار امپراتوری، تداوم تاریخی خود را تضمین کرده است.

سازمان های «وکالت امامیه» و «دعوت اسماعیلیه» به‌عنوان برجسته‌ترین نهادهای تشکیلاتی شیعه در سده‌های دوم تا چهارم هجری نقش مهمی در حفظ اعتقادات ، انسجام و ارتباطات پیروان ایفا کردند. سازمان وکالت امامیه در شرایط اختفا و تقیه شکل گرفت و با ساختاری سلسله ‌مراتبی و شبکه‌ای، تحت هدایت مستقیم امامان علیهم السلام، وظیفه ارتباط با شیعیان، جمع‌آوری وجوهات، پاسخ‌گویی به مسائل اعتقادی روابط با پیروان و مقابله با جریان‌های انحرافی را بر عهده داشت. از طرفی سازمان دعوت اسماعیلیه نیز در شرایط اختفا و تقیه شکل گرفت و با ساختاری سلسله مراتبی با محوریت امام اسماعیلی و با بهره‌گیری از دارالهجره‌ها و شبکه‌ای گسترده از داعیان در نواحی مختلف، توانست به‌ تدریج در نقاط مختلف جهان اسلام نفوذ یافته و زمینه‌ ساز تشکیل خلافت فاطمی شود. پرسش اصلی در این مقاله آن است که این دو سازمان چه وجوه اشتراک و افتراقی در ساختار سلسله مراتبی و تشکیلاتی داشته اند؟در پاسخ می توان گفت:ساختار تشکیلاتی هردو سازمان به صورت هرمی و سلسله مراتبی بوده است و هردو دارای مراکز استقرار جغرافیای سه سطحی بوده اند ولی تفاوت هایی در نوع وظایف سازمانی خود میزان و پیچیدگی قلمرو نظارتی خود و مطابق اهداف و برنامه های سازمانی خود داشته اند.

دوران امامت امام صادق (ع) به دلیل تقارن با انتقال قدرت از امویان به عباسیان و ظهور جریان‌های انحرافی نظیر غُلات و مکاتب فقهی رقیب، یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ تشیع است. در این بستر متلاطم تاریخی، مسأله اصلی چگونگی صیانت از مرزهای اعتقادی و جلوگیری از تحریف آموزه‌های دینی بوده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین مکانیسمِ دفاعی مکتب جعفری و آشکارسازی نقش راهبردی نخبگان مورد اعتماد امام، به بررسی کارکرد «ثقات اصحاب» می‌پردازد. این نوشتار با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و تمرکز بر مطالعه موردی سه شخصیت محوری شامل «داوود بن سرحان»، «ذریح محاربی» و «زید شحام»، عملکرد آنان را در مواجهه با بحران‌های سه‌گانه سیاسی، فقهی و کلامی واکاوی کرده است. این اصحاب با درک عمیق از شرایط زمانه و تقسیم کاری نظام‌مند، ارکان حفظ مکتب را استوار ساختند. در این راستا، «داوود بن سرحان» با اهتمام به تدوین اصول مکتوب، مانع استحاله فقه شیعه در روش‌های استنباطی رقیب(مانند قیاس) شد؛ «ذریح محاربی» با تکیه بر شاخصه رازداری و صدق، خط مقدم مبارزه با جریان تحریف‌گر غالیان را مدیریت نمود؛و «زید شحام» با ترویج زیست اخلاقی و نقش واسطه‌ای او بین شیعیان کوفه و امام(ع) و این که کوفیان از طریق امثال او به روایات امام(ع) دسترسی پیدا می کردند، انسجام اجتماعی جامعه شیعه را در عصر اختناق منصور دوانیقی حفظ کرد. نتیجه آنکه ثقاتِ اصحاب، به عنوان حلقه‌های واسط و دژهای مستحکم (حُصون)، گذار تشیع از فرهنگ شفاهی به دوران تثبیتِ مکتوب را مدیریت کرده و عبور سلامت آن از این پیچ تاریخی را تضمین نمودند.

خاندان یقطین یکی از خاندان‌های تأثیرگذار در تاریخ اندیشه‌ی امامیه در سده‌های نخستین هجری بودند و در سطوح فردی (شخصیت‌هایی مانند علی‌ بن یقطین، حسن ‌بن علی، یونس‌ بن عبدالرحمان و محمد ‌بن عیسی)، نهادی (انتقال میراث کلامی از کوفه به قم و بغداد) و محتوایی (آثاری مانند مناظرة الشاک بحضرته† و مسائل عن ابی‌الحسن موسی† و ‌کتاب الواضح المکشوف فی الرد على أهل الوقوف) به‌مثابه‌ی یک نهاد فکری یکپارچه در شکل‌دهی به گفتمان کلامی امامیه در سده‌ی دوم هجری نقش‌آفرینی کردند. این خاندان با ترکیب روایت‌محوری در مثل علی بن یقطین یا حسن بن علی و نظریه‌پردازی در امثال یونس ‌بن عبدالرحمان یا محمد بن عیسی یقطینی، تنوع قابل توجهی در عرصه‌ی کلامی در سده‌ی دوم از خود بر جای گذاشتند. این مهم مرهون عوامل مختلفی، از جمله حفظ ارتباط عمیق با ائمه‌ی اطهار‰ و تعامل هوشمندانه با عباسیان (تقیه‌ی سیاسی) بود. پژوهش حاضر با روش «تاریخی ـ تحلیلی»، از این طریق بر ضرورتِ بازخوانیِ نقش خاندان‌های علمی ـ نه صرفاً افراد یا مدارس کلامی ـ در تاریخ کلام امامیه تأکید می‌کند.

یکی از پدیده‌های قابل تأمل در تاریخ سیاسی خراسان در قرون هشتم و نهم هجری، حضور فعال برخی چهره‌های علوی و سادات صوفی‌مشرب در رأس یا بدنه‌ی جریان‌های سیاسی است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که این حضور تا چه اندازه متأثر از سیادت و انتساب نسبی به خاندان پیامبر‰ بوده است، و تا چه حد ریشه در عوامل دیگر (همچون شبکه‌های صوفیانه، ساختارهای محلی قدرت و بحران‌های مشروعیت) داشته است؟ این پژوهش با روش «تاریخی ـ تحلیلی» و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای، به صورت موردی برخی جنبش‌ها و شخصیت‌ها (مانند سربداران، نوربخشیه و سادات نیشابور) را تحلیل کرده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد اگرچه سیادت در برخی موقعیت‌ها توانسته است نقش مشروعیت‌بخش یا زمینه‌ساز جذب پیروان را ایفا کند، اما کنش سیاسی این گروه‌ها عمدتاً در بستری از شرایط پیچیده‌ی اجتماعی و تاریخی شکل گرفته است. درواقع، آنچه سبب ایفای نقش سیاسی برخی سادات شده، ترکیبی از منزلت طریقتی، سرمایه‌ی اجتماعی ناشی از رهبری معنوی و بهره‌برداری هوشمندانه از خلأهای قدرت بوده است. همچنین تصوف به‌مثابه‌ی ساختاری شبکه‌ای، زمینه‌ی پیوند میان نَسَب، مرجعیت معنوی و ظرفیت‌های سیاسی را فراهم می‌کرده است. پژوهش حاضر با تفکیک و تحلیل این عناصر، تصویری چندعاملی از نسبت میان سیادت، تصوف و سیاست ارائه داده و از تفسیرهای تک‌علتی فاصله گرفته است.

اثر «عصر عاشورا» نه‌تنها در دل‌های ارادتمندان به امام حسین† نفوذی عمیق دارد و در ایام محرم به‌مثابه‌ی نمادی تصویری از واقعه‌ی عاشورا جایگاهی ویژه یافته، بلکه این ارتباط حسی در دیگر آثار عاشورایی استاد محمود فرشچیان نیز قابل مشاهده است؛ آثاری که در قالب پنج تابلوی رنگی، آن واقعه‌ی تاریخی را به تصویر کشیده‌اند. هدف این پژوهش بررسی و تبیین مفهوم نور و رنگ در پنج اثر عاشورایی محمود فرشچیان از منظر عرفان اسلامی و در پرتو آراء سهروردی و نجم‌الدین کبری است. روش تحقیق در این پژوهش، «توصیفی ـ تحلیلی» و از نوع بنیادی بوده و اطلاعات به شیوه‌ی کتابخانه‌ای گرداوری شده‌اند. پرسش اصلی پژوهش‌ آن است که نور و رنگ در آثار عاشورایی استاد فرشچیان تداعی‌کننده‌ی کدام مفاهیم معنوی و دینی هستند؟ برای پاسخ به این پرسش، عناصر نور و رنگ در آثار مد نظر با دیدگاه‌های عرفانی سهروردی و نجم‌الدین کبری تحلیل و تطبیق داده شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند که می‌توان میان مفاهیم بصری این آثار و آراء عرفانی دو متفکر، تطابق معنایی برقرار کرد. این تطابق بیانگر تأثیرعرفان اسلامی و اندیشه‌های عرفا بر ذهن و خلاقیت هنرمند است؛ تأثیری که نه به صورت آنی، بلکه در فرایند خلق اثر و از طریق الهامات درونی و باورهای هنرمند نمود یافته است.