آثار مرتبط با شخصیت ها | کتابخانه مجازی الفبا

خواجه طوسي بدرخواست كسي در كلام شيعي امامي، تجريد الاعتقاد را در شش مقصد هر يكي در چند فصل نگاشته و در آن كلام را با فلسفه مشائي بياميخت و اصول آئين شيعي را با دليل استوار بداشت. دانشمندان شيعي و سني گزارشهاي و حاشيه ها بر آن نوشته اند و بفارسي هم در آمده است (ذريعه 352: 3 و 31: 6) نخستين بار شاگردش علامه حلي بر آن بنام «كشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد» گزارش نوشته و بگفته فاضل قوشچي اگر او چنين كاري نمي كرده بود متن تجريد هيچگاه روشن نميشده است. حلي آن را بسادگي و رواني گزارش نمود و گذشته از بخش بندي خود خواجه هر فصلي را هم بچند مسئله و با شماره بخش كرده و بندهاي متن را پس از «قال» و سخنان خود را پس از «اقول» آورده است. در ديباچه مي گويد كه من از استادم طوسي بهره بردم و او را دانشمندي بزرگ يافتم و آنگاه كه زنده بود از او پيروي كرده ام. پس از درگذشت او اين «تجريد الاعتقاد» همو را كه بسيار رسا و نيكو يافته ام چون فرا گرفتن آن دشوار بود در اين «كشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد» گزارش كرده ام. حلي در خلاصه (ص 24) در تاريخ 693 از آن بهمين نام ياد كرده است. پس او چهار سالي بدان ميپرداخته است. «محمد تقي دانش پژوه» اين شرح بسيار مهم و مشهور است و از كتابهاي درسي كلامي حوزه هاي علمي اماميه مي باشد در بعضي از نسخه ها تاريخ پايان شرح 15 ربيع الاول سال 696 آمده است. نسخه اصل خط مؤلف در كتابخانه چستربيتي ايرلند نگهداري مي شود. حواشي: 1-حاشيه كشف المراد، از سيد ابوالقاسم بن حسين رضوي قمي حائري لاهوري نقوي (1324ق) « الذريعه 6/118» 2-حاشيه كشف المراد، از ميرزا عبدالرزاق بن عليرضا محدث همداني (1381ق) «الذريعه 6/118» 3-تعليقات علي كشف المراد، علامه حسن زاده آملي، همراه با كشف المراد توسط انتشارات جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1407ق، از صفحه 429-633 به چاپ رسيده است. 4-توضيح المراد في شرح كشف المراد، سيد هاشم بن مهدي بن حسين حسيني كاشاني تهراني (1412ق)، به چاپ رسيده است. 5-حاشيه كشف المراد، سيد محمد هاشم بن جلال الدين روضاتي، چاپ اصفهان، 1352ق، سنگي، وزيري، به اهتمام سعيد طباطبائي، با حواشي و تصحيح ميرزا هاشم روضاتي، 342ص. 6-تعليقة علي شرح التجريد العلامة، بشير حسين بن صادق پاكستاني نجفي (متولد 1361ق - ... ) « معجم التراث الكلامي 2/286» 7-تعليقة علي كشف المراد في شرح التجريد، ابراهيم بن ساجد بن باقر موسوي ابهري زنجاني (متولد 1344ق -. .) «معجم التراث الكلامي 2/287» 8-حاشيه كشف المراد، مؤلفي ناشناس 9-ترجمه و شرح كشف المراد، علامه حاج ميرزا ابوالحسن شعراني، چاپ تهران، انتشارات اسلاميه 10- ترجمه و شرح كشف المراد، شيخ علي محمدي قوچاني، در سالهاي 1412 و 1415 و 1420 به چاپ رسيده 11-حاشيه شرح تجريد الاعتقاد، از مؤلفي ناشناس. «درايتي» شرح معروفي است بر كتاب «تجريد الاعتقاد» خواجه نصيرالدين طوسي، اين شرح با عنوانهاي «قال-اقول» برگزار شده، و در اين چاپ متن تجريد در بالاي صفحات نيز تحرير شده است. (صدرائي خوئي، علي) اولين مفصل و ارزشمندي است با عناوين «قال -اقول» بر «تجريد الاعتقاد» خواجه نصير الدين طوسي؛ مشتمل بر شش مقصد و هر مقصد داراي چند فصل و مسئله. آغاز كتاب: الحمد لله القاهر سلطانه العظيم شأنه الواضح برهانه العام احسانه الذي ايد العباد بمعرفته و هداهم الي حجته ... قال الفصل الاول في الوجود و العدم و تحديدهما ... اقول في هذا الفصل مسائل مهمة جليلة هذه اوليها. . آغاز مقصد ثاني: المقصد الثاني في الجواهر و الاعراض و فيه فصول الاول في الجواهر الممكن اما ان يكون ... اقول: لما فرغ من البحث عن الامور الكلية المعقولة شرع في البحث عن الموجودات الممكنة ... المقصد الثالث في اثبات الصانع تعالي و صفاته و آثاره و فيه فصول الاول في وجوده تعالي قال ... اقول: يريد اثبات واجب الوجود تعالي و بيان صفاته ... انجام كتاب: قال: و شروطهما علم فاعلها بالوجه و تجويز التاثير و انتفاء المفسدة. اقول: شرائط الامر بالمعروف و النهي عن المنكر ثلاثة ... انتفاء المفسدة فلو عرف او غلب علي ظنه حصول مفسدة له او لبعض اخوانه في امره و نهيه سقط وجوبهما دفعا للضرر. فهذا ما جعل لنا من شرح هذا الكتاب و نحن نسال الله تعالي ان يجعله ذخرا لنا يوم المعاد و ان يوفقنا الرشاد بمنه و كرمه و الحمد لله وحده. چاپ: هند، بمبئي، 1310 قمري، به اهتمام حاج شيخ علي محلاتي.؛ قم، مكتبه مصطفوي، بدون تاريخ، 351ص، قطع وزيري؛ قم، مؤسسه نشر اسلامي وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، رمضان 1407 با تصحيح و تعليق و مقدمه استاد آيت الله حسن زاده؛ تهران، اسلاميه، 1368ش، 622ص؛ بمبئي، 1310ق، سنگي، وزيري، ناشر علي محلاتي، 243ص؛ صيدا، 1353؛ دارالسلطنه تبريز، سنگي، 1307ق.، رحلي، 511ص (در هامش) ؛ 1310-1311ق.، 243+1ص؛ ايران، اصفهان، 1312 قمري، سنگي، 1312 و 1352؛ ايران، قم، 1367 قمري، 1372-1377-1407-1413؛ ايران، تهران، 1398 قمري؛ لبنان، بيروت، 1399 قمري، 1408؛ انظر المعجم ص/241 [التراث العربي 4/342؛ مشار 742؛ کتابخانه ملک 1/438-439؛ الهيات مشهد 1/231 و 2/11؛ مدرس ص 242؛ فهرست سپهسالار 5/435؛ دانشكده ادبيات مشهد ص 110؛ فهرست آستان قدس 1/188-189؛ مرعشي 2/324؛ حضرت معصومه 2/103؛ كتابخانه وزيري 4/1367؛ كتابخانه ملي 11/66؛ مدرسه نواب 511؛ مجلس سنا 1/324؛ عكسي مركز احياء 4/284؛ حضرت عبدالعظيم 2/465 مكتبة العلامة الحلي 163 فهرست دانشگاه تهران: /6 2332 و 8/472 و 8/475 و 16/348 و 16/423و 17/350؛ دليل المخطوطات 1/247؛ علامه طباطبايي 2/209؛ مجلس شورا 2/390 و 10/1726؛ ذريعه 353: 3 و 139: 13 و 60: 18 دارالكتب 204: 1؛ عكسي مرعشي 1/396؛ ادبيات تهران 1/394؛ ملي فارس 1/334؛ مكتبة الزهراء ص 73 و 95؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامي 2/204؛ اعلام 2/478 علامه حلي؛ طبقات 7/168؛ مشار، عربي 742 «كشف المراد ... » كه نشاني 5 چاپ آن را داده؛ مشار، مؤلفين 2/669 براي كارهاي چاپيش؛ مرعشي - اشكوري 2/324 «كشف ... »؛ نشريه 5/53 و 6/347 و 7/265 و 11/330؛ شيخ علي حيدر 1/378؛ مطالعات اسلامي ص 92؛ تراثنا س6ش/2 124 و س6ش/3 111؛ شورا 1/38/33؛ رايانه آستان قدس] شرح و حواشي: حاشية كشف المراد (-) حاشية شرح التجريد (-) شرح كشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد (-) حاشية علي شرح التجريد كاشف الغطاء، علي بن محمد رضا (-1331) التعليقة علي كشف المراد طواري يزدي، عباس بن محمد (-15) توضيح المراد في شرح كشف المراد حسيني كاشاني، هاشم بن مهدي (-1412)

تبیین: امامت به‌عنوان بنیادی‌ترین عقیده شیعه پیوسته در طول تاریخ حیات تشیع مورد بررسی متکلمان قرارگرفته است. علامه حلی برای اثبات آموزه‌ی امامت از دو روش عقلی و نقلی استفاده نموده که در این پژوهش بر روش عقلی ایشان تمرکز شده است. هدف: اکتشاف و استخراج روش‌های عقل عملی است که علامه در اثبات آموزه ی امامت ( و نه تبیین و تنظیم آن) با محوریت کتاب الفین بکار برده است. روش: این پژوهش با رویکرد توصیفی و اکتشافی به تبیین روش اثباتی علامه حلی در ضرورت وجود امامت پرداخته است. یافته ها: علامه حلی در طریق محتوای استدلال که شامل عقل نظری و عقل عملی است در بخش عقل عملی از طریق قاعده لطف، برهان بیهودگی و عبث، قاعده دفع ضرر محتمل، قاعده قبح نقض غرض و قبح تکلیف بمالایطاق، ضرورت وجود امامت را اثبات نموده که هر کدام از آن‌ها به صورت مورد پژوهانه مورد تحلیل قرار گرفتند.

این‌ کتاب‌ شرحی‌ بر شرح‌ باب‌ الحادی‌ عشر فاضل‌ مقداد است‌

نتائج الفكر في شرح الباب الحادي عشر، شرح مزجی محمد کرمی بر «باب حادی عشر»، اثر علامه حلی (متوفی 726ق) است. این شرح در چهار جلد منتشر شده است. «الباب الحادي عشر»، باب یازدهم از «منهاج الصّلاح في مختصر المصباح» است که به سبب اختصار و جامعیت در علم کلام مورد توجه قرار گرفته و از دیرباز به‌عنوان کتاب درسی در حوزه‌های علمیه شیعی تدریس می‌شده است. ناصر کرمی بر کتاب والدش مقدمه نوشته است. باب حادی عشر با دقت و ایجاز بسیار، خلاصه‌ای از اصول مذهب شیعه شامل: توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد را به‌صورت استدلالی بیان داشته است. این کتاب کوچک از سوی دانشمندان شیعه مورد شرح و حاشیه قرار گرفته و معروف‌ترین شرح آن «النافع يوم الحشر» تألیف فاضل مقداد از عالمان سده هشتم هجری است. شارح در مطلع کتاب چنین نوشته است: «این کتاب عهده‌دار بحث از اثبات صانع و نقد گفته‌های مادی‌گرایان شرق و غرب در همه اصولشان که برای استحکام مبانی طبیعی ایجاد شده است، می‌باشد و نیز متکفل بحث از آنچه بر صانع لازم و آنچه بر او جایز نیست و بحث از نبوات عامه و خاصه و بحث از امامت و معاد جسمانی است». ناصر کرمی در مقدمه‌اش این کتاب را مفصل‌ترین شرح بر باب حادی عشر دانسته است: «ولکن آنچه در این مجموعه، مشاهده می‌شود آن است که تا آنجاکه در این مجال استقرا و تتبع کردم، از مبسوط‌ترین شروح باب حادی عشر است؛ چراکه شارح تنها به بیان عبارت و حل معضلات کلام علامه حلی (صاحب متن) بسنده نکرده است، بلکه در ابواب مجمل کتاب مانند توحید و عدل و نبوت تا امامت و معاد بسیار شرح داده است...». شارح مباحثش را با یک مقدمه آغاز کرده است. سپس بحث را با این عبارت آغاز کرده که انسان‌ها با کائنات سه گونه برخورد کرده‌اند: اثبات صانع، نفی صانع و تحیر و تردد. این موضوع با بررسی افکار غربیان پیرامون الحاد و نیز راه‌های اثبات صانع ادامه یافته است. در سنت، روایات فراوانی در موضوع توحید وجود دارد؛ از جمله آن‌ها پاسخ امام صادق(ع) به ابوشاکر دیصانی زندیق است که با ذکر توصیف ویژگی‌های تخم‌مرغ برای زندیق، او را به معبودش راهنمایی کرد و او شهادتین گفت و شیعه شد‏. در بخش انتهایی این مقدمه، توحید مفضل ارائه شده است. این مطالب تا صفحه 269 کتاب را پوشش داده است. کرمی پس‌ازآن شروع به شرح متن می‌کند و به شیوه مزجی عبارات علامه را شرح می‌دهد. متن با قلم درشت‌تر و با ذکر آن در پرانتز، از شرح متمایز شده است.

خوانش مفهوم خدا نزد علامه حلی براساس دو مفهوم «وجوب‌وجود» و «کمال» است و این دو مفهوم مبنا برای تبیین معناشناسی صفات قرار می‌گیرد. مفهوم «وجوب‌وجود» مفهومی فلسفی است که از فلسفه مشاء وارد بحث کلامی متکلمان مدرسه «حله» شده است و مفهوم «کمال» بااینکه پیش‌فرض بحث از صفات و حتی اثبات وجود خداست؛ اما در کلام اسلامی کمتر به آن پرداخته شده است. نسبت این دو مفهوم در خداشناسی و تبیین صفات خدا نزد علامه حلی مسأله نوشتار حاضر است و پرسش این است: نسبت «وجوب‌وجود» با «کامل مطلق» چیست؟ آیا این دو مفهوم قابل تحویل به یکدیگر هستند یا به‌صورت دو مفهوم مستقل مبنای صفات قرار می‌گیرند؟ مفهوم کمال برای علامه حلی، با تمام و فوق‌تمام بودن بیان شده است و در تحلیل معناشناسی صفات اعم از صفات ایجابی و سلبی مفهوم «کمال» پیش‌زمینه و پیش‌فرض است؛ اما مفهوم «وجوب‌وجود» مبنا در تحلیل معناشناسی بعضی از صفات سلبی و ایجابی است. براین اساس در این نوشتار با تبیین معناشناسی مفهوم کمال و وجوب‌وجود، و بررسی معنایی صفات براساس آن دو مفهوم، از جهاتی به رابطه تساوق میان دو مفهوم وجوب‌وجود و کمال می‌رسیم؛ به‌این‌معنا که باسلبِ کمال، وجوب‌وجود بی‌معنا و با سلبِ وجوب‌وجود، کمال نسبی خواهد شد. ازآنجاکه این مسئله بحث نظری و مفهومی است، روش آن نیز توصیفی و تحلیلی است؛ با تحلیل مفهومی صفات قرآنی و تبیین فلسفی آنها مبتنی‌بر «کمال»، فایده عملی نیز بدست می‌آید.