مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

‫اين پايان نامه به مفهوم و کارايي عقل از نظرگاه مولانا جلال‌الدّين محمّد بلخي، مشهور به مولوي، ارزش و جايگاه عقل به عنوان يکي از منابع شناخت و معرفت در اشعار وي و تعابير او درباره عقل و ابعاد مختلف آن مي‌پردازد. نوشتار حاضر در چهار فصل تنظيم شده است. نويسنده در فصل اوّل، معنا شناسي عقل و مفهوم لغوي و اصطلاحي عقل نظري، و عقل عملي را بررسي مي‌کند و ديدگاه غزالي و مولوي را در زمينه معاني مختلف عقل و کارکردهاي آن ذکر مي‌کند. در فصل دوم جايگاه عقل به عنوان يکي از ابزارهاي مهّم شناخت از منظر مولوي بررسي شده و معناي لغوي و قرآني "لُب" از ديدگاه مولوي و شهيد مطهّري بيان مي‌گردد. تکامل عقل، نقش عقل در تعديل شخصيت، ارزش تعقّل و ژرف انديشي، رابطه عقل و روح، رابطه عقل و دل و نسبتِ آن با علم از منظر مولوي، عنوان هاي ديگر مطالب فصل دوم محسوب مي‌شود. در فصل سوم قلمرو عقل، ضرورت ارتباط عقل کل با عقل جزئي، امتياز معرفت شهودي بر معرفت عقلاني، خواصّ علم حضوري، نسبتِ بين عقل و دين و عقل و عشق از ديدگاه مولانا تبيين مي‌شود. نويسنده بر اين باور است که مولوي عقل را مي‌ستايد، از آن به عنوان زير مجموعه عالَم ياد مي‌کند و انبياي الهي را عقل کل مي‌خوانَد، امّا محدوده عقل جزئي را در شناخت پايين مي‌داند؛ هر چند در عين حال براي معرفت عقلاني در جاي خودش اهمّيت قائل است و آن را بالاتر از معرفت حسّي پايين‌تر از معرفت شهودي و علم حضوري برمي شمارد.

گونه‌شناسی کشف صوری در مثنوی سید مسلم مدنی [1] تاریخ دریافت: 15/2/92 تاریخ تصویب: 18/9/92 چکیده کشف و شهود همچون بنیان شناخت‌های عرفانی به شمار می‌رود. عارفان از رهگذر کشف، رویارویی بی‌واسطه با حقیقت را تجربه می‌کنند؛ از همین‌رو پرداختن به گونه‌های کشف و اندازۀ توان معرفتی هر یک، همواره در کانون تأمل‌های عارفانه بوده است. جلال­الدین محمد مولوی به مثابه عارفی اندیشه­مند، برپایۀ آموزه‌های نظری صوفیانه به تبیین ادبی گونه‌های کشف در مثنوی پرداخته و به آراستگی به گونه‌ها، پیامدها و زمینه‌های هر یک توجه نشان داده است. به طور کلی عارفان از دو گونه کشف (صوری و معنوی) سخن گفته‌اند. این نوشتار با هدف تبیین «گونه‌های کشف صوری در مثنوی» و با الهام گرفتن از دسته‌بندی قیصری در مقدمۀ شرح فصوص­الحکم سامان یافته است. مثنوی افزون بر دربرداشتن همۀ گونه‌های کشف صوری (به جز کشف لمسی) با داده‌ها و آموزه‌های جزیی بسیاری دربارۀ هریک از این گونه‌ها همراه است که در مقدمۀ قیصری و پیگیران دسته‌بندی او مانند سید حیدر آملی به چشم نمی‌خورد. به نظر می‌آید مولوی به کشف سمعی به دلیل گستردگی و چندگانگی آن، بیش از دیگر گونه‌های کشف صوری پرداخته است. واژه­های کلیدی: شهود،کشف صوری، مثنوی، مکاشفه، مولوی . 1 .دانش­پژوه دکتری و مربی گروه فلسفۀ اسلامی جامعه المصطفی العالمیه ؛ moslem.madani@gmail.com

کاربرد خیال در مباحث هستی شناسی و معرفت شناسی عرفان همواره مورد توجه اهل نظر در علوم فلسفی و شهودی بوده است؛ در این میان خیال در تحقق و تبیین بخش عظیمی از مکاشفات پیش روی عارف، نقش اساسی ایفا می‌کند. سهروردی و ملاصدرا در تبیین این مسأله، خیال را به دو قسم متصل و منفصل تقسیم می‌کنند. خیال متصل یکی از قوای باطنی انسان و نگهدارنده صور خیالی است و خیال منفصل عالمی مستقل است که حد فاصل میان عالم عقل و عالم حس است. از نظر ملاصدرا نفس عارف با سلوک باطنی می‌تواند توسط خیال متصل با خیال منفصل ارتباط و اتحاد برقرار کرده، صور مثالی را که به خیال متصل تنزل کرده است مکاشفه کند. ثمره این مکاشفه، اتحاد نفس با مشهود خود و علم حضوری به آن است. اما سهروردی گرچه برغم ملاصدرا قوه خیال را مادی می‌داند و سنخیت میان این قوه با عالم مثال را نمی‌پذیرد، ولی چون مدرِک اصلی صورت‌های مثالی را نفس می‌داند، پس تبیین سهروردی از چگونگی تحقق مکاشفه صوری، منطقی خواهد بود.

برتری کشف عرفانی بر عقل فلسفی ازجهت حضوری‌بودن علوم مکاشفات و لزوم سنجش و مستدل‌کردن کشف عرفانی با عقل، مسئله‌ای دوری در معرفت‌شناسی است که باید راه‌حلی برای آن یافت. عقل امری مشکک است، کشف نیز در مراتب مختلف سلوک دارای رتبه‌های معرفتی یکسانی نیست؛ لذا باید نسبت مراتب مختلف عقل با مراتب متفاوت کشف در داوری میان عقل و کشف در نظر گرفته شود. این مقاله ابتدا به بررسی نظر اهل منطق و فلاسفه و اهل عرفان درباره‌ی معانی عقل و مراتب کشف می‌پردازد، سپس با بررسی وجوه قوت و ضعف عقل، در برابر کشف، مشخص می‌نماید که چرا برخی مکاشفات عقل‌گریزند؟ و چه عقلی، می‌تواند داور درباره‌ی چه کشفی باشد؟ در انتها مواردی مشخص از جایگاه عقل در داوری درمورد کشف بیان می‌شود.

از دید بسیاری از شارحان غزالی، معرفت نبوی یا مرتبه‌ی علم مکاشفه، درنظر غزالی مرتبه‌ای فراتر از عقل است که انسان در آن حقایقی را می‌یابد که عقل قادر به دریافت آن‌ها نیست، حال آنکه بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد که این مرتبه‌ی‌ معرفتی نه‌تنها معرفتی عقلانی، بلکه خود، مبتنی‌بر برهان و تفکر قیاسی و ماهیتاً ظهور عالی‌تر مرتبه‌ی عقل استدلالی است. حقایق، در این مرتبه، کشف، مشاهده و رؤیت می‌شوند، ولی نه به معنای صوفیانه‌ی آن، که تنها مبتنی‌بر تهذیب نفس و پرهیز از قیل‌وقال‌های علمی و فراگیری علوم رسمی است. معقولاتی که با رسیدن عقل به مرتبه‌ی عالی خود دریافت می‌شوند، معقولاتی تصدیقی‌شهودی‌ و عینی‌اند که دیگران می‌توانند حقانیت آن را دریابند. این موضوع در مقاله‌ی پیش ‌رو با ‌کنارهم‌نهادن و تدقیق و تحلیل متون اصلی آثار مهم غزالی که حتی در سه دوره‌ی‌ متفاوت از حیات فکری او نوشته شده‌اند، به اثبات می‌رسد.