جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اسطوره روایتی نمادین از ‌هستی است که به مسائل مهم و اساسی مانند پیدایش جهان می‌پردازد و‌ از آنجا که ‌عناصر اسطوره‌ای عمدتا با جهـان فوق طبیعی پیوند دارند،‌ در روایت‌های عرفـانی رنگ و بویی متمایزتر به خود می‌گیرند. داستان آفرینش جهان وچگونگی پیدایش انسان یکی ازمهم‌ترین مسائل مطرح شده دراسطوره های تمامی ملل وادیان جهان است که برخی‌از تجلیات آن در دو اثر عرفانیِ خلاصهُ الحقایق اثر نجیب‌الدین‌‌رضا تبریزی و مرصادالعباد از نجم‌الدین‌رازی قابـل مشاهده است. نویسندگان این مقاله، به بررسی اسطورۀ آفرینش‌ در این دو ‌اثر پرداخته‌اند. نتایج ‌این پژوهش، که به شیوة توصیفی، تحلیلی انجام گرفته، نشان می‌دهد : که،هر دو نویسنده انسان کامـل را اولین آفریده می‌دانند، اما آنچه که تفاوت به نظرمی‌رسد مربوط به بخشی از داستان است که نجیب‌الدین رضا تحت تأثیرعقاید وحدت وجودی خود آفرینش جهان را توسط روح‌القدس و شروع آن را از آب دانسته است ،اما نجم‌الدین رازی خلقت‌را بی‌واسطه،توسط خداوند و از خاک بیان کرده است.تفاوت دیگر که به نظر ‌می‌رسد مربوط به مسألة جبر واختیار باشد، ماجرای سرپیچی ابلیس درسجده به آدم است که ازنظر نجیب‌الدین رضا عمدی و از منظر نجم‌الدین رازی امری جبری بوده است.

چکیده مولوی به عنوان یکی از بزرگ ترین عارفان و شاعران ادب فارسی در آثار خود به ویژه مثنوی معنوی از مفاهیم عمیق دینی و عرفانی بهره برده است. بررسی تاثیرپذیری او از سخنان امام علی (ع) در نهج البلاغه و دیگر منابع حدیثی به ویژه موضوع آسیب های فهم دین نشان می دهد که مولوی بسیاری از اندیشه های خود را با الهام از کلام امام علی علیه السلام شکل داده است. این پژوهش به روش توصیفی_ تحلیلی به بررسی تطبیقی دیدگاه های مولوی و امام علی در زمینه هایی مانند ظاهرگرایی دینی، تعصبات مذهبی، جهل و سوء برداشت از مفاهیم دینی می پردازد. مولوی در مثنوی معنوی و دیگر آثار خود از مضامین عمیق دینی و عرفانی بهره برده که در بسیاری از موارد همسو با آموزه های امام علی (ع) در نهج البلاغه و روایات است این پژوهش به روش تطبیقی _تحلیلی وجوه اشتراک و افتراق دیدگاه های این دو اندیشمند را در نقد آسیبهای فهم دین بررسی می کند. نقاط اشتراک 1_ نقد ظاهرگرایی دینی : هر دو با اشاره به خطر تفسیر سطحی از شریعت بر ضرورت توجه به باطن و حقیقت دین تاکید دارند. امام علی درخطبه های متعدد از تحریف حقایق به تأویل سخن می گوید و مولوی نیز در ابیات مختلف ظاهر بینان را به (خران کتاب بار) تشبیه می کند. 2 _توجه به اخلاق و سیرت درونی : امام علی تقوا و تهذیب نفس را اساس دینداری می دانند و مولوی نیز در داستان های خود ریا و عبادت بی حقیقت را نکوهش می کند. 3_ پرهیز از تعصبات کورکورانه: هر دو تعصب بی دانش و جمود فکری را مانع درک حقیقت دین معرفی می کنند. نقاط افتراق 1_ شیوه بیان : امام علی با بیانی صریح و خطابی به نقد آسیب ها می پردازند، در حالی که مولوی با زبان تمثیل و داستان های رمزآلود همان مضامین را منتقل می کند. 2_تاکید بر عرفان و محبت: مولوی بیش از امام علی (ع) بر عشق به عنوان محور فهم دین تاکید دارد در حالی که نگاه امام علی بیشتر مبتنی بر عقلانیت و عدالت است. 3_زمینه تاریخی : کلام امام علی در بستر چالش های سیاسی اجتماعی صدر اسلام شکل گرفته اما دغدغه مولوی بیش تر پاسخ به شبهات عرفانی و فلسفه عصر خود است این پژوهش نشان می دهد که مولوی با الهام از مفاهیم بنیادین کلام امام علی به بازخوانی آسیب های فهم دین در قالب ادبیات عرفانی پرداخته اما در برخی مؤلفه ها رویکردی متفاوت با ایشان دارد. نتایج نشان می دهد که مولوی با بهره گیری از مضامین بلند امام علی (ع) به نقد برداشت های سطحی از دین پرداخته و بر ضرورت ژرف اندیشی و عرفان حقیقی در فهم آموزه های دینی تاکید کرده است. کلیدواژه ها :مولوی _ امام علی_ فهم دین_ آسیب های دین شناسی _نهج البلاغه_ عرفان اسلامی

چشتیه، نام سلسله‌ای از طریقت‌های صوفیه در هند است. آن‌ها مانند دیگر فرقه‌های تصوف، دارای آداب‌ورسوم و عقاید خاصی هستند و شریعت را بر طریقت ترجیح می‌دهند. نظام‎الدین اولیا یکی از بزرگان این فرقه در شبه‌قارۀ هند است. اصول فرقۀ چشتیه در مجالس و ملفوظاتش انعکاس ویژه‌ای دارد و از تک‌نگاری‌های مجالس او به‌خوبی می‌توان اندیشه‌های او و آموزه‌های فرقۀ چشتیه را دریافت. امیرحسن سجزی و امیرخسرو دهلوی، از مریدان او ، سخنان شیخ خود را با عنوان فوائد الفؤاد، افضل الفواید و راحة المحبین گرد آورده‌اند. مقاله با رویکردی توصیفی، تحلیلی و تطبیقی افکار عرفانی، آموزه‌های اخلاقی و کلامی شیخ را بر مبنای این آثار بررسی و تحلیل کرده است. پژوهش حاضر نشان می‌دهد که نظام‌الدین اولیا عارفی حنفی‌مذهب است و از دیدگاه کلامی در بحث جبر، اختیار و رؤیت خدا دنباله‌رو مکتب اشعری است. محوری‌ترین آموزه‌های نظام‌الدین، تأکید فراوان او در پایبندی به شریعت است. تأکید به انجام فرایض و مستحبات، تلاوت قرآن و توجه به اذکار از پایبندی او به شریعت حکایت می‌کند. بیان روشن احوالات و مقامات سلوک، تبیین دقیق موانع سلوک، توجه فراوان به آموزه‌های اخلاقی و سرانجام توجه به ابعاد اجتماعی انسان و پیوند آن با آموزه‌های عرفانی از مهم‌ترین نکاتی است که در مجالس شیخ برجسته شده است. ازاین‌رو می‌توان گفت شریعت، طریقت، اخلاق، انسان و اجتماع واژه‌های کلیدی مجالس شیخ هستند و این واژه‌ها از وسعت دید شیخ و آموزه‌های فرقۀ چشتیه حکایت دارد.

بررسی دیدگاه شخصیت‌های برجسته مسلمان درباره اهل بیتg نقش فراوانی در شنـاخت بیشتر جـامعه بـا مقـام و منزلت آن نمونه‌هـای کامل انسانیت دارد. یکی از شخصیت‌های مهم جهان اسلام که دامنه شهرت و نفوذ او از مرزهای جهان اسلام فراتر رفته و صیت اندیشه های او اقصی نقاط جهان را در نوردیده جلال الدین محمد بلخی معروف به مولانا است. در این نوشته دیدگاه مولانا در مورد اهل بیتg تحقیق شده است زیرا نامبرده با دو اثر عظیم « مثنوی» و « دیوان شمس» خود، مخاطبان زیادی در بین عامه مردم و بطور خاص در بین اهل ادب و معرفت دارد و همین موضوع، ضرورت بررسی را نیز واضح می سازد. بخصوص اینکه در این زمینه تاکنون کار تفصیلی صورت نگرفته است، بجز موارد اندکی که در مقدمه یاد شده است. این مقاله به روش توصیفی و تحلیلی، اشعار و آثار مولوی را در مورد اهل بیتg بررسی نموده ومنزلت عالی ائمهg را به دو شکل، یکی تفسیر ابیات و دیگری تطبیق جامعیت انسان کامل بر اهل بیتg، به اثبات رسانده است.

شیخ زین‌الدین ابوبکر محمد خوافی (757-838 ق) عارف نامدار قرن‌های هشتم و نهم هجری، از صوفیان نامدار خراسان عصر تیموری و از بزرگان طریقت سهروردیه است. دانسته‌های ما در باره زندگانی او اندک است. وی درسال 757 هجری در روستای برآباد خواف از توابع هرات متولد و در سال 838 در روستای مالین هرات درگذشت. خوافی معاصر شاهرخ‌میرزا و هم‌روزگار بسیاری از پیران و بزرگان روزگار خود همچون خواجه محمد پارسا، سید قاسم انوار، شاه داعی شیرازی، شاه نعمت الله ولی، کمال خجندی و حافظ شیرازی بود. طریقه زینیه از شعب خلوتیه به او منسوب است که از قرن نهم در سرزمین‌های عثمانی انتشار یافت و توفیقی محدود در ماوراءالنهر به دست آورد. وی افکار مهمی داشت که یکی از آنها مخالفت سرسختانه با اندیشه وحدت وجود ابن عربی و طرفدارانش بود. او عرفان شریعت مدارانه را ترجیح می‌داد و به آشتی میان شریعت و طریقت می‌اندیشید. این رأی او در اثر مهمش منهج الرشاد آمده است. از زین‌الدین آثار مهمی به عربی و به فارسی به جا مانده که مهم‌ترین آنها منهج الرشاد لنفع العباد است. وی این کتاب را درآشتی بین شریعت و طریقت، رد آراء فلاسفه، وحدت وجودیان و اسماعیلیه به زبان فارسی نوشت. تا کنون از این اثر سه نسخه خطی شناسایی شده است که به ترتیب تاریخ کتابت از این قرارند: 1- نسخه‌ای به خط خود نویسنده در کتابخانه دانشگاه استانبول به شماره 1074 موجود است که تا کنون تصحیح نشده است. این نسخه در اوایل سال 831ق به فارسی، در 47 برگ و در قطع رقعی کتابت شده و هر یک از صفحات این نسخه دارای 19 سطر است. در حاشیه اوراق این نسخه برای ممتاز کردن سرفصل‌ها و سرعنوان‌ها از مرکب‌های الوان همچون شنگرف (سرخی) استفاده شده است. 2- نسخه دومی که از این اثر موجود است، در کتابخانه مولانا محمدعلی مکدی در مکد پاکستان موجود است. این نسخه که در حیات زین‌الدین خوافی و به تاریخ 18 محرم 838ق به دست یک از مریدان وی به نام علی بن صدرالدین جاجرمی و به احتمال زیاد در زیارتگاه هرات نوشته شده، به کوشش نذر صابری با مقدمه‌ای به زبان اردو در سال 2012 از سوی مجلس نوادرات علمیه در اتک پاکستان به صورت عکسی به چاپ رسیده است. باید گفت که دست‌اندرکاران چاپ اثر به اشتباه گمان کرده‌اند که این نسخه کهن‌ترین نسخه منهج الرشاد است. 3- نسخه دیگری از آن در کتابخانه گنج‌بخش پاکستان به شماره 8767 وجود دارد که در سال 1096ق به قلم عزیزالله بن حبیب الله غوری کتابت شده و نجیب مایل هروی در مجموعه‌ای به نام این برگ‌های پیر تصحیح کرده است. نسخه استانبول- که نزد ماست- از آنجا که به قلم خود مؤلف کتابت شده، نسخه اصل به شمار می رود و تصحیح این نسخه کهن و مقابله آن با دو نسخه دیگر کاری نو و درخور انجام به نظر می‌رسد، ضمن این که به اصلاح افتادگی‌ها و اشتباهات راه‌یافته در دو نسخه مؤخر دیگر یاری می‌کند. ضرورت تحقیق و هدف: با توجه به اینکه نسخه‌ای که ما از منهج الرشاد در اختیار داریم، از نسخ خطی منحصربه‌فرد و به خط خود مؤلف است و با این که تاکنون دو نسخه خطی دیگر از آن که تصحیح و چاپ شده‌اند، هم تأخر زمانی دارند و هم از حیث محتوایی و نگارشی اشکالات زیادی دارند، ضرورت تصحیح این نسخه مطرح می‌گردد. به دیگر سخن، این نسخه چون به خط نویسنده است، به فهم بهتر محتوای اثر و شناخت دقیق‌تر اندیشه‌های صاحب آن کمک می‌کند. هدف این است که با تصحیح این نسخه و مقابله آن با دو نسخه دیگر بتوانیم به تحریر منقح‌تری از این اثر برسیم.

استعاره‌های مفهومی (Conceptual Metaphor)، یکی از مهم‌ترین ابزارهای شناختی برای تبیین مفاهیم انتزاعی در متون عرفانی فارسی هستند. در کتاب مرصاد العباد نجم‌الدین رازی، مفهوم روح و سیر تربیتی آن، به‌واسطۀ مجموعه‌ای از استعاره‌های ساختاری برجسته تشریح شده است؛ بااین‌حال، این حوزه تاکنون کمتر به‌طور نظام‌مند تحلیل شده است. این پژوهش با رویکرد توصیفی‌تحلیلی، به واکاوی ساختار و نگاشت‌های مفهومی برخی از مهم‌ترین استعاره‌های مرتبط با روح (ازجمله استعاره‌های طفل، بذر و زندانی) در مرصاد العباد می‌پردازد. این استعاره‌ها نه‌تنها سازوکار تربیت و کمال روح را تبیین می‌کنند، بلکه امکان تفسیر جدیدی از ساخت مفهومی اندیشۀ عرفانی فارسی فراهم می‌کنند. برای استخراج داده‌ها، کل اثر به‌شیوۀ مطالعۀ متن‌پایه بررسی و استعاره‌ها با معیار تکرار، برجستگی و نقش در فرایند تربیت روح گزینش شد. با توجه به دستاورد پژوهش، هدف از تربیت و پرورش روح آن است تا به مرتبۀ کمال، تحلیه و به معرفت الهی برسد. به بیانی دیگر، سیر تربیت روح باید به‌گونه‌ای باشد که دوباره به مقام قرب الهی و موطن اصلی خود برگردد و به مرتبۀ فنای در حق برسد.

کنش‌های جسمانی چون خوردن و آشامیدن از جمله مأکولات غیرعادی در «کشف‌الأسرار» روزبهان بقلی است که دارای کارکردهای بلاغی خاصی است و در قالبِ مكاشفات کتاب نیز تکرار شده است. «نوشیدنِ اسم اعظم»، «خوردنِ روغنِ بنات‌النعش»، «خرماي نبوي»، «دریاآشامی»‌های متعدد و مواردی مشابه از این دست، تصاويرِ غریب و بعضاً ناآشنایی هستند که روزبهان در روایتش از تشرّف به عالم تصوّف از آن‌ها می‌خورد و می‌آشامد و یا شاهد تحققِ این مصادر در شخص دیگری است. در روایت روزبهان هر بار پس از مواجه با این مأکولات، گشایش یا دستاوردی در روند تشرّف حاصل می‌شود. تکرار این فضا در مکاشفاتِ روزبهان، شباهت در خور تأملی با الگوهای روایی در اساطیر دارد. برهمین اساس این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی و با محوریتِ «کشف‌الاسرارِ» روزبهان به بررسی و تحلیل کارکردهایی که در طعام‌ها و نوشیدنی‌های قدسی در تشرّف عرفانی وجود دارد، پرداخته‌است. نتایج نشان می‌دهد که جلوه‌هاي این کنش با عبور از معانی قاموسی بر کارکردهای نمادین و اسطوره‌ایِ این مأکولات متمركز است. این دسته از مأکولاتِ قدسی در نظام فکری ـ روایی روزبهان، ابزار عبور از موانع سلوک، عاملی برای تحوّلات روحی و اتصال به حقایق برتر است. اين كاربردِ نمادين از مأكولات قدسي در بستر تشرّف‌هاي عرفاني، پیوندي است ميان سنت‌های روایی در عرفان و الگوهای رواییِ كهن در اساطیر.

جلال‌الدین دوانی یکی از دانشمندان بزرگ کانون فکری شیراز در دوره تیموری است که کتاب‌ها، رساله‌ها و نامه‌هایی بسیار نگاشته است. با توجه به نگرش موثر او در پویایی و بالندگی ادبیات عرفانی فارسی، شناخت آثار فارسی وی که غالباً در زمینه عرفان، فلسفه و کلام نوشته شده‌اند، از اهمیتی ویژه برخوردار است و بی‌شک آشنایی با اندیشه‌های این دانشمند ادیب می‌تواند زوایا و گوشه‌هایی پنهان از تاریخ تطور ادب حکمی و عرفانی را روشن گرداند. بررسی فهرست نسخ خطی کتابخانه‌ها نشان می‌دهد در اکثر آنها درباره آثار دوانی خطاها و اشتباهات کتاب‌شناختی و نسخه‌شناختی فراوان وجود دارد که سلسله‌وار به آثار بسیاری از نویسندگان بعدی راه یافته است. بدیهی است که پیش از داوری درباره آرا و افکار او، تحقیق درباره اصالت آثارش ضرورت دارد. از این رو هدف پژوهش حاضر، نسخه‌شناسی انتقادی آثار فارسی منسوب به دوانی است تا از رهگذر آن، صحت و سقم آنها روشن گردد. در این جستار از رهگذر روش مطالعه تطبیقیِ دست‌نویس‌های فارسی دوانی در کتابخانه‌های سراسر جهان، پاره‌ای از آگاهی‌های نسخه‌شناختی و کتاب‌شناختی ما درباره آثار دوانی به ‌ویژه عنوان و تعداد آثار فارسی اصیل و غیراصیل او تصحیح شده است. نتایج نسخه‌شناسی انتقادی حاضر نشان می‌دهد دوانی دست کم بیست و چهار اثر فارسی اصیل دارد که در میان آنها هشت رساله تصحیح نشده به چشم می‌خورد. به پیوست این پژوهش، هشت رساله فارسی غیرچاپی اخیر به منظور ارائ‌ه متنی مستند و منقح و کامل، بر اساس قدیم‌ترین و صحیح‌ترین و کامل‌ترین نسخه‌های موجود تصحیح شده‌اند. آثاری که در رساله پیش رو تصحیح شده‌اند، به ترتیب عبارتند از: 1) «تحفه روحانی»، 2) «امتناع الحکم علی المعنی الحرفی»، 3) «جبر و اختیار»، 4) «حساب»، 5) «کمیلیه»، 6) «گوهر ایمان»، 7) «علم و اراده الهی» و 8) «عروض منظوم».

امیر نجم‌الدین حسن بن علاء سجزی دهلوی، از شاعران برجسته قرون هفتم و هشتم هجری، تأثیرپذیری عمیقی از قرآن کریم و معارف اسلامی در اشعار خود نشان داده است. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیلی، به بررسی مضامین دینی و عرفانی در اشعار وی پرداخته و تلمیحات قرآنی و اصطلاحات عرفانی را از آثارش استخراج و تحلیل کرده است. بررسی موضوع نشان میدهد که در دیوان وی، تلمیحات گسترده‌ای به مفاهیم و قصص قرآنی، از جمله داستان‌های حضرت یوسف و حضرت نوح... مشاهده می‌شود. علاوه بر بهره‌گیری از آموزه‌های دینی همچون ایمان به خداوند، ایمان به معاد، ایمان به نبوت، دعوت به نماز و دعوت به وحدت... امیر حسن دهلوی در آثار خود به مبانی عرفانی و تصوف، به‌ویژه تحت تأثیر فرقه چشتیه، پرداخته است. وی با استفاده از تعبیرات و اصطلاحات عرفانی مانند بندگی، پارسایی، پاکبازی، تجرید، تجلی، تقدیر و دُرد... مفاهیم عرفانی را تبیین و آموزش داده است.

شهاب الدین سهروردی از میراث عرفانی ایران باستان و حکمت خسروانی آن در طرح عظیم فلسفه اشراق خود استفاده کرده است. دو قرن پس از او، خواجه حافظ شیرازی نیز از عبارات متعددی بهره گرفت که به همان فرهنگ تعلق دارد. نویسنده این مقاله واژه‌های متعددی از نظام فکری این دو متفکر را، بررسی نموده است تا میزان تأثیر پذیری حافظ از شیخ اشراق را نشان دهد. در این بررسی، مراجعه به کتب دینی مربوط به فرهنگ ایران باستان، آثار شیخ اشراق و دیوان اشعار حافظ مورد توجه بوده است. نویسنده با استفاده از چگونگی کاربرد آن واژه‌ها، رابطه‌ی جانشینی (paradigmatic) و رابطه‌ی هم‌نشینی (syntagmatic) و در نهایت معرفی درون متنی این کلمات و کلمات وابسته طرحی کلّی از حکمت خسروانی در اندیشه‌ی حافظ ارائه کرده و نشان داده است که حکمت خسروانی او، با وجود مشترکاتی که با اندیشه‌های شیخ اشراق دارد، از استقلال و استحکام ویژه‌ای برخوردار است.