مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

مطالعه و بررسی «دین» و تبیین چیستی و تأمل در ویژگی‌های آن، از مهم‏ترین مباحثِ مطرح در فلسفه دین است. نوع ارتباط ادیان با یکدیگر و آینده فلسفه دین، همواره به مثابه دو موضوع چالش‌برانگیز در ذیلِ این مبحث لحاظ شده‌اند. گذشته از «الهیات جهانی» که در مغرب‌زمین با هدف برقراری گفت‌وگوی بینادینی شکل گرفت و به موضوع ارتباط ادیان با یکدیگر ناظر است، اخیراً ایده‌ای با عنوان «فلسفه دین جهانی» به طور جدی مطرح شده است که با موضوع آینده فلسفه دین مرتبط است. نوشتار حاضر درصدد است ضمن طرح ایده فلسفه دین جهانی -در تقابل با ایده «پایان فلسفه دین»- مفهوم و برداشت از وصف «جهانی» را روشن سازد تا از این رهگذر بتوان در باب فلسفه دین جهانی دقیق‌تر سخن گفت. در این راستا سه مسئله اصلی: 1. چیستی یا ماهیت فلسفه دین جهانی؛ 2. امکان فلسفه دین جهانی؛ 3. تحقق فلسفه دین جهانی و شرایط تحقق آن بررسی خواهند شد و در ادامه، راهکارهایی به منظور ارتقای مباحث فلسفه دین به سطح جهانی پیشنهاد می‌شوند و «رویکرد وجودی به دین» به مثابه یکی از این راهکارها معرفی می‌گردد. به نظر می‌رسد فلسفه دین وجودی -همانند فلسفه دین جهانی- می‌تواند از پایان فلسفه دین جلوگیری کند.

امروزه طبیعت­ گرایی دینی یکی از رویکردهای بارز در الهیات فلسفی معاصر به شمار می­آید که از آن قرائت­های مختلفی ارائه شده است. در این میان طبیعت­ گرایی دینی مبتنی بر الهیات پویشی که ریشه در فلسفۀ پویشی وایتهد دارد و نماینده بارز آن گریفین است، از جایگاه بس مهمی برخوردار است؛ چراکه تلاش می­کند با عبور از طبیعت­ گرایی حداکثری از یک سو و عبور از فراطبیعت­ گرایی دینی از دیگر سو، طرحی نو را دراندازد که با شرایط جهان پسامدرن سازگاری داشته باشد. مقالۀ حاضر بر آن است اولاً نشان دهد چگونه گریفین به این طرح یا الگوی الهیاتی رسیده است. ثانیاً مهم­ترین مشخصه­ های این رویکرد الهیاتی را در مقایسه با فراطبیعت ­گرایی دینی و طبیعت گرایی حداکثری معلوم سازد. ثالثاً با نگاهی نقادانه نشان دهد این رویکرد هرچند از حیث سازگاری با علم پسامدرن توفیقاتی داشته است، با چالش­ هایی روبه ‏روست از قبیل بی ‏توجهی به داده ­های ذاتاً دینی به­ ویژه وحی و متون مقدس، ناسازگاری در درک وجود خدا از حیث حضور عناصری فراطبیعت­ گرایانه و تعارض با عقلانیت معتدل یا انتقادی. افزون بر اینها در مقایسه با الگوی برگرفته از حکمت صدرایی، نمی­تواند تبیین قانع‏ کننده­ای از رابطۀ خدا و جهان و فاعلیت خداوند به دست دهد که مقبولیت عام پیدا کند.

پوزیتیویسم یا تجربه‌گرایی افراطی، نظام فلسفی و معرفت‌شناسی حسی است‌ که با ورود به گزاره‌های‌دینی و مابعدالطبیعی، آن­ها را فاقد واقعیت عینی و خارجی می‌داند. از نظر تجربه‌گرایان افراطی، انتظار معرفت‌بخشی، حقانیّت و اثبات گزاره­های دینی کاری بیهوده است. چنین برداشتی، بسیاری از حقایق عالم هستی همچون خدا، معاد، وحی، معجزه و روح را افسانه می‌پندارد. مقالۀ پیش‌رو، تفکر تجربه‌گرایی را با دلایل درون­دینی و برون­دینی و با رویکرد «توصیفی، تحلیلی و انتقادی»، بررسی و نقد نموده، بر این باور است‌ کسب حقایق علمی و معرفت­بخش تنها در حوزۀ رویکرد تجربی صِرف نیست، بلکه این رویکرد در محدودۀ حقایق طبیعی و مادّی ارزیابی و سنجش می‌گردد. از سوی دیگر، گزاره­های دینی و ماورایی از یک اتقان علمی به معنای عام و معرفت‌بخش برخوردار است ‌که حتی به طور قطعی می‌توان ادعا کرد حقانیت امور مادی و طبیعی، بهرۀ وجودی و معنایی خود را از حققیتی ماورایی به نام حقیقت هستی­بخش (خدا) کسب نموده است‌. قرآن‌کریم و روایات‌اسلامی نیز از طریق تعدیل روش‌تجربی به اثبات برخی گزاره­های ماورایی و در قالب روش تجربه‌گرایی اعتدالی یا تجربه‌گرایی شبه‌فلسفی یا شبه‌علمی می­پردازند.

چکیده ماشینی : نگاهی «متفکرانه، روشن و محرک» به این که چگونه افراد غیر روحانی می توانند به طور کامل در زندگی کلیسا شرکت کنند (جان کابرن). کلیساهای مسیحی که عمدتاً بر روحانیون تمرکز دارند، اغلب در پیگیری کامل دیدگاه کتاب مقدس همه قوم خدا عقب مانده اند. در واقع، همه ما الهی‌دانان طبیعی، افرادی با تعهد الهیاتی، ترجیحات، و بینش رهایی‌بخش درباره خدا هستیم، می‌خواهیم و می‌توانیم درباره مسائل اعتقادی فکر کنیم و بینش‌ها را به زندگی عمومی و شخصی خود مرتبط کنیم. در این جشن روشن و جذاب از قدرت و نفوذ افراد غیر مذهبی، فردریکا هریس تامپست با پایه‌گذاری ما در تاریخ، معنویت و مبانی کتاب مقدس اعتقادات آنگلیکن، به‌ویژه کلیسای اسقفی، ابزارهایی را در اختیار ما قرار می‌دهد که از نظر الهیاتی فکر کنیم. خوانش او از کتاب مقدس، دعوت متمایز ما را به ما نشان می دهد. او بینش‌های اصلاح‌طلبی را به اهمیت لاییک‌ها و مشارکت افراد غیر روحانی، به‌ویژه زنان، در مأموریت گسترده قرن نوزدهم در آموزش و کار اجتماعی می‌داند. و او جنبه‌های مختلف هویت انگلیکن را بررسی می‌کند، و جنبش‌های آزادی‌بخش در جنوب جهانی را دنبال می‌کند – همه در جهت تشویق هر یک از ما به ادعای صدای الهیات خودمان. تامپست در «ما الهی‌دانان هستیم» از یک لنز زاویه باز استفاده می‌کند تا درک احیا شده‌ای از کلیسا به ما بدهد. او همه ما را به ماجراجویی تغییر فرا می‌خواند» (ماریان اچ میکس).

ترجمه ماشینی : دو گرایش متضاد، قدرت فکری عصر ما گسترش جهان بینی های طبیعت گرایانه و ارتدکس های مذهبی را نشان می دهد. پیشرفت در بیوژنتیک، تحقیقات مغز و روباتیک راه را برای نفوذ یک خودفهمی عینی علمی افراد به زندگی روزمره باز می کند. برای فلسفه، این گرایش با چالش طبیعت گرایی علمی همراه است. در عین حال، شاهد احیای غیرمنتظره سنت های دینی و سیاسی شدن جوامع مذهبی در سراسر جهان هستیم. از منظر فلسفی، این احیای انرژی‌های دینی چالشی برای نقد بنیادگرایانه اصولی است که زیربنای درک پسامتافیزیکی غرب مدرن از خود است. تنش بین طبیعت‌گرایی و دین موضوع اصلی این کتاب جدید بزرگ توسط یرگن هابرماس است. از یک سو، او برای درک طبیعی مناسب از تکامل فرهنگی استدلال می کند که خصلت هنجاری ذهن انسان را رعایت می کند. از سوی دیگر، او خواستار تفسیر مناسبی از تأثیرات سکولاریزه‌کننده فرآیند عقلانی‌سازی اجتماعی و فرهنگی است که به‌طور فزاینده‌ای توسط قهرمانان ارتدکس‌های دینی به‌عنوان یک تحول تاریخی خاص غرب محکوم شده است. این تأملات در مورد اهمیت پایدار دین و محدودیت‌های سکولاریسم در شرایط عقل پسا متافیزیکی، صحنه‌ای را برای پرداخت گسترده‌ای به اهمیت سیاسی تساهل مذهبی و مشارکت تازه‌ای در بحث‌های جاری درباره جهان‌وطن‌گرایی و قانون اساسی برای جامعه بین‌المللی ایجاد کرد.

ترجمه ماشینی : این مطالعه این تز را پیش می برد که دعا را می توان به عنوان کلید ساختارهای اساسی جزم شناسی کلیسایی کارل بارت درک کرد. تمرکز ویژه بر این پرسش است که چگونه انسان ها باید به عنوان سوژه های فعال و پذیرا در مواجهه با خدا تلقی شوند. بنابراین، در توسعه استدلال، یک عملکرد کلیدی به مفهوم متقابل نسبت داده می شود. در این افق، رابطه میان دادخواست - که برای بارت محوری است - و پاسخ (به عنوان تحقق رابطه الهی) تحلیل می شود. در این میان، لقاء با خدا از طریق عریضه ابراز نیاز انسان با تبدیل دعا به حمد، به طور مثبت تحقق می یابد. در اینجا، یک ساختار هرمنوتیکی بنیادین بارت آشکار می‌شود - بارت می‌خواهد تجربه دینی در دعا را از طریق مضمون‌سازی نکردن آن عدالت کند. با این حال، به طور غیرمستقیم از طریق اظهارات جزمی الهیات او تکرار می شود.

آگاهی از چیستی و منشأ اختلافات دینی، بر موضع نظری و عملی ما نسبت به مسئلۀ تنوع دینی بسیار مؤثر است. اما به اعتراف منابع رسمی تاریخ ادیان، موضوع منشأ دین و به‌تبع آن منشأ اختلاف دینی، متعلق به ماقبل تاریخ و فراتر از اندیشۀ بشری است. درحالیکه با رویکرد واقع‌گرایی مؤلف‌محور به قرآن کریم می‌توان گزارش‌هایی متواتر و واقع‌نما از اولین اختلافات دینی به‌دست ‌آورد. از این منظر، پژوهش حاضر با هدف واکاوی هستی‌شناختی نخستین اختلاف‌های دینی و عوامل پیدایش آنها با روش توصیفی- تحلیلی به این مسئله می‌پردازد که ماهیت اختلافات دینی که به تعدد و سپس تکثر دین می‌انجامد، چیست و علت/منشأ آنها چگونه تبیین می‌شود؟ براساس یافته‌های پژوهش حقیقت تنوع دینی، «تفرق دین» است و مهم‌ترین منشأ غیرمعرفتی تفرق دین «بغی اجتماعی» است که از سویی بر بستر عوامل غیرمعرفتی فردی چون فساد و ستمگری (ظلم)، حسادت و برتری‌جویی (علوّ) سامان یافته و از سوی دیگر عوامل معرفتی آن توسط گروهی از طبقه متنفذان و اعیان جامعه، در قالب توجیهات شبه‌عقلانی ناشی از جحد (انکار پس از علم) و شکاکیت (تردید پس از علم) نسبت به ارکان معرفتی دین، با حربة «تحریف معیارهای عقلانیت و معرفت» فراهم شده است؛ این جهالت گسترده، خلاف اراده، حکم و رضایت الهی، اما ذیل علم، قدر و قضای الهی صورت گرفته است. نتیجۀ دریافت مذکور، طرح نظریاتی دربارۀ حقانیت و نجات‌بخشی ادیان است که مطابق واقعیات متواتر تاریخ، ناظر بر مراتب تشکیکی دین الهی، هماهنگ با آموزۀ امرٌ بین‌الأمرین و تجویزگر دینداری پویا و متکامل باشد.

ترجمه ماشینی : با در نظر گرفتن اصطلاح «پدیدارشناس» به معنای نسبتاً گسترده، پدیدارشناسی اولیه به جای آن دسته از متفکرانی که بعداً آنها را تحت الشعاع قرار می دهند، بر آن شارحان اولیه رشته فکری، مانند بوبر، اورتگا و شلر تمرکز می کند؛ در واقع حجم دقیقاً به معنای وارد کردن به آن است. مفهوم پدیدارشناس بودن را پرسش می‌کند، مقوله‌ای که هر چه بیشتر از کشش گرانشی غول‌های فلسفی هوسرل و هایدگر فاصله می‌گیریم، سیال‌تر می‌شود. این مقالات صرفاً با نگاهی دقیق‌تر به متفکرانی بدون شهرت هوسرل یا هایدگر و نمایندگان میراث آنها به داستان پدیدارشناسی می‌افزایند و به یکی از متفکران پیشین مربوط می‌شوند که یا معاصرتر یا پرخواننده‌تر هستند، یا هر دو. فصول این کتاب علاوه بر پرکردن اسناد تاریخی و احیای نام‌ها، دلایلی را نیز به خوانندگان معاصر می‌دهد تا این شخصیت‌ها را به‌عنوان پدیدارشناس جدی بگیرند و درک ما از اصل و نسب این جنبش بزرگ فلسفی را به‌طور بنیادی تغییر دهند.