مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

معرفی ترجمه فارسی کتاب: "ایدئولوژی و اوتوپیا "کتابی است از "کارل مانهایم "( 1893 1947) فیلسوف و جامعه شناس مجارستان که به صورت مقاله‌هایی به نگارش درآمد .مانهایم "در سال‌های آخر عمر به تدریج از مارکسیسم فاصله گرفت و به مسیحیت روی آورد .زیرا معتقد گردید که می‌توان از وسایل غیر انقلابی (مثل آموزش و پرورش) برای تحقق جامعه بهتر یاری گرفت .وی در آغاز به مسئله تحلیل ساختاری نظریه شناخت پرداخت و کوشید آن بخش از عنصرهای اجتماعی و تشکیل دهنده نظریه شناخت را که متاثر از دگرگونی‌های تاریخی مسئله شناخت نبودند نشان دهد و بر این اساس نوعی جامعه‌شناسی مشتمل بر همه نظریه‌های شناخت را طرح‌ریزی کند ... وی به این نتیجه رسید که عمل شناخت را نباید به منزله کوشش شعور مطلق نظری تلقی کرد، بلکه بسیاری از عناصر و روابط حیاتی غیر نظری به آگاهی انسان وارد می‌شوند و معرفت را تشکیل می‌دهند .این عناصر هم بر اثر مشارکت آدمی در زندگی اجتماعی پدید می‌آیند و هم در جریان اعمال ارادی او .به نظر مانهایم، تبعیت آگاهی انسان از پایگاه اجتماعی‌اش امری است که نمی‌توان نادیده‌اش گرفت .این تبعیت بخش سازنده شناخت است و باید مورد توجه نظریه جدید شناخت قرار گیرد ... وی معتقد بود که شناخت شناسی (بدان گونه که کانت ساخته و پرداخته بود) منسوخ شده است و نظام علمی جدیدی، که همانا جامعه‌شناسی شناخت باشد، باید بر جای آن تکیه زند....بر طبق نظر "مانهایم"، این نظام علمی جدید روشن می‌سازد که هر گونه شناختی (خواه درباره انسان و خواه درباره اشیا) مقید به موقعیت یعنی وابسته به مجموعه‌ای از شرایط و اوضاع اجتماعی و تاریخی است...در هر زمانه‌ای از یک سو گرایش به حفظ وضع موجود و از سوی دیگر گرایش به تغییر وضع موجود احساس می‌شود .اقدام به حفظ وضع موجود موجب پدید امدن ایدئولوژی‌ها می‌گردد تا اندیشه را با آرمانی جلوه‌گر ساختن بیش از حد گذشته، و تاکید فزونمایه بر عوامل ایجاد کننده ایستایی و ثبات، به خطا افکند .توجه به تغییر، بنیاد پیدایش اوتوپیاهاست که هم بر آینده ارج می‌نهند و هم عوامل رهبری کننده به دگرگونی را گرامی می‌دارند...مانهایم موفقی شد نشان دهد که :ایدئولوژی‌ها (آن مجموعه عقایدی که فعالیت را در جهت حفظ نظم موجود رهبری می‌کنند) و اوتوپیاها (آن مجموعه عقایدی که موجب پدید آمدن فعالیت‌هایی در جهت تغییر رایج می‌شوند)، نه تنها اندیشه را از موضوع مشاهده منحرف می‌سازند، بلکه همچنین موجب عطف توجه به جنبه‌هایی از موقعیت می‌شوند که در غیر این صورت مبهم می‌ماند یا توجهی را جلب نمی‌کردند...جامعه‌شناسی شناخت در تحلیل طرز تفکر یک دوره معین یا یک قشر مشخص در جامعه نه فقط به بررسی عقاید و وجوه اندیشه‌هایی که برحسب اتفاق شکوفا می‌شوند، بلکه به بررسی کل زمینه اجتماعی که این طرز فکر در آن روی می‌دهد می‌پردازد....به علاوه، جامعه‌شناسی درصدد است بر این پرسش پرتو افکند که، چگونه علایق و مقاصد برخی از گروه‌های اجتماعی در برخی از نظریه‌ها، آموزه‌ها و جنبش‌های فکری جلوه‌گر می‌شود...جامعه‌شناسی شناخت سرانجام و در تمامی جنبه‌هایش به بررسی اشخاص می‌پردازد که بار فعالیت فکری را بر دوش دارند یعنی روشنفکران ." مانهایم، در این کتاب "به جای قائل شدن به یک عقل ناب فرضی که حقیقت را بدون آلوده ساختن به عوامل به اصطلاح نامنطقی می‌زاید و می‌گستراند، کارش را در واقع با تحلیل موقعیت اجتماعی ملموس و مشخصی که اندیشه در آن روی می‌دهد و زندگی عقلی در آن جریان می‌یابد آغاز کرده است...او در این کتاب نه تنها طرح‌های رشته علمی جدیدی را که عهده‌دار به دست دادن فهم تازه و عمیق‌تری درباره زندگی اجتماعی عرضه می‌کند، بلکه روش تشریح برخی از مباحث مهم اخلاقی امروز را که بسیار هم ضروری است مطرح می‌سازد ."چهار بخش نخست کتاب حاضر")رویکرد مقدماتی مسئله"، "ایدئولوژی و اوتوپیا"، "دورنماهای سیاست علمی :رابطه میان نظریه اجتماعی و عمل سیاسی "و "ورحیه اوتوپیایی (" نشان دهند شیوه بررسی عینی جامعه شناسانه است و از روش‌های این رشته جدید است که مانهایم ضمن به دست دادن نمونه‌هایی از آن، مبانی صوری آنها را در بخش پنجم یعنی "جامعه‌شناسی شناخت "مطرح می‌نماید .

.

در این جستار ابعاد جامعة چهاربعدی (خداوند، انسان، زمین، و پیوند) مدنظر قرار گرفته است. در درجة اول، خداوند سبحان است که دارای اثرگذاری حتمی و قطعی در همة حوزه های معرفت است. دربارة اعمال اختیاری انسان، البته ارادة تکوینی الهی، از مسیر ارادة انسان می گذرد. در درجة دوم اثرگذاری، انسان قرار دارد که ارادة انسانی در این میان شاخص است. در درجة سوم، باید از موجودات غیبی همچون فرشتگان یاد کرد که مأموران خدای سبحان اند. شیطان (و اعوان و انصارش) نیز در همة اوقاتی که دربارة خدا، خود، طبیعت، و دیگران می اندیشیم می کوشند تا گونه ای انحراف در آن ایجاد کنند. در مرتبة چهارم، اثرگذاریِ عوامل طبیعی و نیز اجتماعی (مبتنی بر پیوندهای انسان) قرار دارند. همة اثرگذاری های مزبور در سایة احاطه و حضور باری تعالی صورت می گیرد و همة عوامل یادشده پرتوی از وجود حضرت حق هستند: «وَاللّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحیط» (بروج: ۲۰)؛ و خدا از هر سو برایشان محیط است .

ارتباطات ارجتماعی و جامعه شناسی شناخت Social Communication and sociology of knowledge موضوعیت نه چندان بکر، ولی با تفصیلی که آن هم بیشتر به نحو شبه فلسفی علمی و مقاله حاضر ارائه داده شده است یا از نوجوییها و تازه یابیهایی برخوردار می‎باشد. اگر این ادعای اغراق آمیز راست باشد که پندارها و گفتارهای بشریت امروز از کهکشان گوتنبرگ به کهکشان ما رکنی انتقال یافته است (و یا در حال انتقال است)، در این صورت بررسی رابطه بین معارف انسانی با این گذار اجتماعی و تاریخی ضروری به نظر می‎رسد. زیرا، در غیر این صورت «ماهیت و محتوای استنباطی آگاهی» انسانها برای چندمین بار، و این بار به نحو فاجعه آمیزی در قفای پیشرفتهای «ابزارمندامنه و حس گرایانه این آگاهی» واپس خواهد ماند! هر چند مختصری که نگارنده ارائه داده است. از عهده تحلیل مسائل مربوط به گذار مذکور در فوق (علی الخصوص در منطقه‎های فرهنگی عظیم و کهنسالی نظیر ایران اسلامی ما) برنیامده است. ولی احتمالاً تذکرات گوناگون مندرج در این مقاله، به ایضاح گوشه‎هایی از موضوع یاری نموده‎اند. اگر چنین باشد، ارائه مطالب نگارند با توفیق نسبی قرین بوده است.

از مباحث مهم در معرفت‌شناسی، تأثیر عوامل غیرمعرفتی بر شکل‌گیری معرفت، به‌ویژه تأثیر اراده بر معرفت است. صدرا، به دلیل اتخاذ مبنای اصالت وجود و تشکیک و ...، برخلاف نگاه پیشینیان، تحلیلی دقیق از نسبت اراده و معرفت داده است. بر اساس نگاه او، در حوزه ادراکات حضوری، بنا بر حرکت اشتدادیِ نفس انسانی متناسب با سعه وجودی و تکامل انسانی که فرآیندی ارادی است، درک حضوری انسان وضوح و اشتدادی متناسب پیدا می‌کند. در حوزه ادراکات حصولی انسان، اعم از ادراکات جزئی و کلی، در نگاه صدرا دو تحلیل مطرح می‌شود که در هر دو، اراده انسان در شکل‌گیری معرفت نقش‌آفرین است. در تحلیل نخست، نفس با تکامل ارادی و اختیاری خود مستعد پذیرش صور ادراکی از مبادی عالیه وجود یا عقل فعال می‌شود؛ و در تحلیل دوم این نفس انسانی است که با تکامل جوهری خود و در سایه اتحاد با عقل فعال، این ادراکات را انشا می‌کند و مواجهه با واقعیت صرفاً زمینه‌ساز این انشای ارادی انسان است.

امروزه، سبک زندگی، مصرف و کالاها از پارامترهای اجتماعی تأثیرگذار بر حوزه جامعه‎شناسی معرفت هستند که معرفت دینی و به دنبال آن، اهتمام دینی یا به عبارتی دینداری، که بر اساس تقسیم‎بندی شلر در حوزه جامعه‎شناسی معرفت قرار می‎گیرد، از این حیث مستثنا نیست. در راستای بررسی این هدف، در مقاله حاضر رابطه بین سبک زندگی و دینداری را از طریق روش پیمایش و ابزار پرسشنامه بررسی ‎کردیم. در این تحقیق، حجم نمونه 400 نفر است که نخست از طریق آزمون تحلیل عاملی اکتشافی به شناخت اشکال و سنخ‎های سبک زندگی و دینداری در جامعه مورد مطالعه پرداختیم و سپس با استفاده از آزمون‎های کی‎ دو، کرامر، تحلیل واریانس، پیرسون و تحلیل مسیر، فرضیه‎های تحقیق را بررسی کردیم. نتایج حاصل نشان‎می‎دهد: 1. بین نوع سبک زندگی و نوع دینداری رابطه وجود دارد. 2. بین نوع سبک زندگی و میزان دینداری رابطه‎ای به‎دست‎نیامد. 3. و نتایج حاصل از تحقیق نشان‎می‎دهد که سبک‎های زندگی متفاوت، موجب تعدد رفتار دینی و شکل‎گیری الگوهای خاص در زمینه دینداری است.