جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

کتاب فخر رازی در باب فلسفه‌ی عملی و دانش اخلاق و نیز نفس‌ شناسی است. این کتاب دو بخش اصلی دارد: در بخش نخست به علم النفس پرداخته و در بخش دوم به علم اخلاق.

پایان‌نامه حاضر با هدف مقایسه و تحلیل دیدگاه‌های دو فیلسوف اسلامی، جلال‌الدین دوانی و ملارجبعلی تبریزی، در باب نفس نگاشته شده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و گردآوری داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای، در پنج فصل به مقایسه و تحلیل موضوع پرداخته است و نشان می‌دهد که هر دو فیلسوف در مباحث نفس ‌شناسی، دیدگاه‌های نوآورانه‌ای ارائه کرده‌اند. دوانی تحت تأثیر حکمت اشراق بود و بر اندیشه فلاسفه بعد از خود تأثیر گذاشت. در مقابل، تبریزی تلاش کرد تا اندیشه مشائی را بسط دهد و به صراحت با جریان اشراقی معاصر خود مخالفت ورزید. این تفاوت در مبانی و جهت‌گیری‌های فلسفی، به رغم وجود اشتراکاتی میان آن دو، زمینه‌ساز شکل‌گیری دیدگاه‌های متمایز در نفس‌شناسی این دو حکیم شد. این مسئله در کنار جایگاه علمی برجسته و نوآوری‌های چشمگیر آن‌ها در بحث نفس، و همچنین ناشناخته ماندن برخی ابعاد اندیشه‌هایشان، بستری مناسب را برای تطبیق و مقایسه دیدگاه‌هایشان فراهم آورد. از جمله نوآوری‌های دوانی می‌توان به وحدت حقیقت نفس، تبیین معنای وجود ذهنی و ارائه راه حل هایی برای پاسخ به شبهات آن اشاره کرد. در مقابل، تبریزی دیدگاه هایی همچون بساطت نفس، نفی جسمانیه الحدوث بودن نفس، اثبات تجرد نفس نباتی، علم نفس به موجودات خارجی و نقدهای جدی بر نظریه وجود ذهنی را ارائه کرد. جلال الدین دوانی با ابطال دیدگاه قائلین به قدیم بودن نفس به دنبال اثبات حدوث نفس است. یکی از استدلال های او، که با نظریه ملارجبعلی تبریزی مرتبط است، بر این پرسش متمرکز است: چگونه نفس ازلی می‌تواند وارد بدن مادی شود؟ این پرسش دوانی، نشان دهنده عدم توافق کامل او با نظریه تبریزی در زمینه انفکاک اولیه نفس از ماده است. ملارجبعلی تبریزی گام اول برای اثبات تجرد نفس را اثبات انفکاک اولیه نفس از ماده می‌داند. تبریزی استدلال می‌کند که اگر نفس به طور ذاتی به ماده وابسته نباشد، ورود اولیه آن به ماده غیرممکن می‌شود. بنابراین، نفس حدوث جسمانی ندارد. محقق دوانی بر تجرد نفس انسانی و ماهیت ادراکات ذهنی متمرکز است و تنها اشاراتی از فلاسفه پیشین در مورد تجرد نفس نباتی ارائه می‌دهد. این در حالی است که تبریزی، با وجود اعتقاد به تجرد همه نفوس، رویکردی متفاوت دارد و برای اثبات تجرد نفس نباتی، به نظریه حرکت استناد می‌کند. جلال الدین دوانی، با بسط وحدت حقیقت نفس، تصویری از نفس ارائه می‌دهد که در آن قوای نفسانی ابزاری برای شناخت هستند و تصاویر حاصل از این ابزار دارای وجود ذهنی می‌باشند. او در واقع، با طرح این ساختار برای صور ذهنی، به پرسشی که از نفی صورت ذهنی توسط ملارجبعلی تبریزی ناشی می‌شود، پاسخ می‌دهد. در مقابل، ملارجبعلی تبریزی، به عنوان مخالف سرسخت وجود ذهنی، با نفی هرگونه صور ذهنی، نفس را موجودی بسیط می‌داند که به تنهایی قادر به شناخت عالم است. از نظر وی، قوای نفسانی صرفاً ابزارهایی برای این شناخت هستند و حقیقت شیء، بدون نیاز به واسطه، مستقیماً به عالم نفس راه می‌یابد.

عقل، قوه‌ای از قوای نفس و مرتبه‌ای از وجود انسان است که مایه‌ی کشف مجهولات و گسترش معلومات انسان می‌شود. ادراک در نظر فلاسفه، صورتی است از یک چیز (مُدْرَک) که در عقل یا ذهنِ دریابنده (مُدْرِک) حاصل می‌شود، صورتی که ممکن است مجرد باشد، یا مادی؛ جزئی باشد، یا کلی؛ جوهر باشد یا عرض؛ و حاضر باشد یا غایب. این صورت ممکن است در ذات، یا در یکی از افزارهای ادراک، مانند افزار دیدن، یا شنیدن، حاضر شود و تحقق یابد. دانشمندان و فلاسفه بسیاری، نظرات مختص به خود را پیرامون عقل و ادراک داشته که یکی از آن‌ها، غلامحسین ابراهیمی دینانی است. ماهیت عقل و ادراک و رابطه‌شان با هم از نگاه دینانی، بسیار جالب،گسترده و عمیق است، که در این پژوهش بدان پرداخته شده است. این پژوهش، با عنوان ((بررسی ماهیت و جایگاه عقل در ادراک انسان از دیدگاه غلامحسین ابراهیمی دینانی)) است. این پژوهش که به روش کتابخانه‌ای و با شیوه‌ی توصیفی-تحلیلی انجام شده است؛ شامل تحلیل چهار فصل، پیرامون عقل و ادراک و نظریات غلامحسین ابراهیمی دینانی است و پاسخ به مهم‌ترین ابهامات پیرامون ماهیت عقل و ادراک و رابطه‌شان به‌طور تعمقی از منظر دینانی، از اهداف این پژوهش بوده که بدان پرداخته شده است. از این رو، یافته‌های حاصله مبنی‌ بر این است که مراحل و مراتب تحقق ادراک شامل: احساس، تخیل، توهم و تعقل بوده و عقل به عنوان نور درونی در انسان یابنده‌ی حقایق است که آن بر دو قسم است: عقل‌ عملی،کنترل‌گرِ ‌کنش و رفتار آدمی و عقل ‌نظری، موظف به درک و شناخت واقعیت‌ها و قضاوت درباره‌ی آن‌ها، که مراتب عقل نظری شامل: عقل هیولانی، عقل بالملکه، عقل بالفعل و عقل بالمستفاد است. البته دینانی معتقد است: عقل تقسیم پذیر نیست و واحد است و جایگاه محوری و بنیادینی در ادراک انسان دارد و ادراک را رابطه ای دوسویه میان انسان و واقعیت می‌داند، که در آن، ذهن، فعالانه در شکل‌گیری شناخت، دخیل است، طریق درک حقیقت، راه عقل است و عقل در پشت تمام ادراکات انسان قرار دارد و در واقع، عقل، اساس همه‌ی ادراکات انسان می‌باشد، عقل و ادراک، دو رکن اساسی در فرآیند شناخت هستند، که با هم تعامل دارند و این رابطه میان ادراک و عقل نظری، فرآیند شناخت انسان را تکامل می‌بخشد و او را به سمت فهم حقیقت‌های بزرگ‌تر، هدایت می‌کند.

کتاب حاضر ترجمه کتاب انسان شناسی اسلامی جناب طلال اسد می باشد که توسط سامر رشوانی به عربی ترجمه شده است . این کتابچه مختصر درباره انسان در دین اسلام می باشد.

این پژوهش که تحت عنوان چیستی، تعدد، لوازم و آثار مترتب بر مرگ می‌باشد، ابتدا به مبانی مهم فلسفی ملاصدرا پرداخته و سپس دیدگاه ایشان در مورد چیستی، تعدد، لوازم و آثار مترتب بر مرگ را بیان می‌کند. این مبانی مهم فلسفی ملاصدرا شامل حرکت جوهری، دوساحتی بودن انسان و ارتباط نفس و بدن می‌باشد؛ که با توجه به این مبانی مرگ عبارت از جدایی نفس از بدن است که در طی حرکت جوهری‌اش امری طبیعی و ضروری است. مرگ به هیچ عنوان امری عدمی نمی‌باشد؛ بلکه مرتبه‌ای از حیات است که موجب گذر از عالم طبیعت و رسیدن به جهان پس از مرگ یعنی عالم مثال و سیر ادامه مسیر استکمالی نفس خواهد بود تا به مرتبه عقلانی برسد. بنابراین تعدد مرگ شامل دو مرحله است: یک مرتبه جدایی نفس از بدن طبیعی و در مرتبه دیگر جدایی نفس از بدن مثالی و برزخی است. لوازم مرگ در واقع اموری هستند که در کنار مسئله مرگ و پس از تبیین معنا و انواع آن مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ که می‌توان به مسئله مهم معاد و جهان پس از مرگ و استکمال نفس با مرگ و ... اشاره کرد. هدف از این پژوهش بررسی همه جانبه مرگ و شناخت بیش از پیش این مسئله مهم و دیگر مسائل مربوطه همچون معاد است؛ و در نهایت به این نتیجه می‌رسد که مرگ امری عدمی نیست، بلکه امری موجود و مخلوق خداوند است و همگان آن را خواهند چشید. این پزوهش به روش اسنادی-کتابخانه‌ای و جمع آوری مطالب انجام شده است.

شخصیت که از ریشه ی یونانی «persona» به معنای نقاب و ماسک، أخذ شده است اصطلاحاً اشاره دارد به ویژگی های بیرونی قابل مشاهده ی رفتارهای افراد و میزان تأثیر گذاری و تطابق خواسته ها و انتظارات اجتماعی آنها. اما چون یک مفهوم انتزاعی است تبیین معنای علمی آن نه تنها دشوار است بلکه به دلیل ارائه تعاریف متعدد و مختلفی از سوی روان شناسان که ریشه در جهان بینی و نگرش آنها به ماهیت انسان و شرایط فرهنگی و اجتماعی آنان دارد، تاکنون توفیقی در ارائه ی تعریفی واحد و قابل قبول از سوی نظریه پردازان شخصیت، حاصل نشده است. در پژوهش حاضر که به روش توصیفی ـ تحلیلی صورت گرفته است با جستجوی در آثار صدرالمتألهین و با تکیه بر مبانی هستی شناختی و انسان شناختی، هدف، یافتن معنای «شخصیت» است. نتیجه ی حاصل، حکایت از این دارد که همه افراد انسان فطرت واحد اما شخصیت های متفاوتی دارند. طبیعت و فطرت واحد داشتن به معنای مستوی الخلقه بودن آنهاست اما «شخصیت» همان «شاکله وجودی» است که بر مجموعه ای از صفات طبیعی و اکتسابی ویژه ی هر فرد اطلاق می شود که تعیین کننده ی خط مشی او در زندگی است. کمالات اکتسابی که براساس افکار و اعمال حسنه یا سیئه و تحت تاثیر عوامل محیطی و تربیتی و وراثتی، شکل دهنده ی ساختار وجودی انسان می گردد و رفتار وی تابع و هماهنگ با همین شخصیت شکل گرفته ی اوست و همانگونه که بر اساس حرکت جوهری، وجودش دائما در جریان و تحوّل است خویشتن شکل گرفته او نیز همانند رودخانه سیّالی خواهد بود که اگرچه شکل و موجودیت کلی آن ثابت است اما همانند وجودش در سیر استکمالی خود در جریان و تغییر و تحوّل خواهد بود.

تلاش انسان برای درک زندگی پس از مرگ او را به مفهوم تناسخ سوق می دهد. تناسخ انتقال روح انسان به بدن دیگر است. با این حال، درک این امر را باورهای مذهبی-فرهنگی گوناگون تعیین می کند. از این رو، مفهوم تناسخ آفریقا در جنبه های خاصی با ادیان و فرهنگ های شبه قاره آسیا و هند متفاوت است. از این رو، مفهوم تناسخ آفریقا در جنبه های خاصی با ادیان و فرهنگ های شبه قاره آسیا و هند متفاوت است. یوروباها یکی از برجسته ترین اقوام آفریقایی هستند و اعتقاد آنها به تناسخ در سه نوع تناسخ رایج در بین آنها بهتر توضیح داده می شود. یعنی: Ìpadàwáyé (تولد دوباره اجداد)، Àkúdáàya (ظهور مجدد پس از مرگ) و Àbíkú (متولد برای مردن). اگرچه تعداد کمی از فیلسوفان آفریقایی مفهوم تناسخ آفریقایی را نقد کرده‌اند، اما همچنان تحلیل‌های رضایت‌بخش و پرسش‌های بی‌پاسخ وجود دارد. این پایان نامه با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی بی سابقه است چرا که مفهوم تناسخ یوروبا را در پرتو فلسفه متعالی صدرا نقد می کند. مواضع صدرا در مورد ماهیت روح، حرکت جوهری جسم و روح و غیره، عدم امکان تناسخ را به هر شکلی ثابت کرد. در نهایت، این تحقیق همچنین مشکلات الهیاتی و عرفانی مرتبط با مفهوم تناسخ یوروبا را حل می کند.