مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

ملاصدرا در تبيين ادراك، بويژه ادراك عقلي، از سويي با توجه به مباني فلسفه‌اش ـ‌‌از قبيل اصالت و تشكيك وجود، مساوقت وجود با علم و حركت جوهري‌ـ ديدگاهي خاص و متفاوت با گذشتگان دارد و از سوي ديگر، نظرية قدم نفس افلاطون را بر اساس كينونت نفس در عالم مفارقات، همسو با ديدگاه خود دربارة حدوث جسماني نفس تلقي ميكند؛ چراكه اين كينونت در عالم مفارقات و عقول مجرد بصورت جزئي و ناقص نبوده و نفس در قوس نزول با حركت جوهري جسم، حدوث جسماني مي‌يابد و در قوس صعود دوباره به عالم عقول بازميگردد. اين سير وجودي همان سير معرفتي نيز هست. بهمين سبب، در ادراك عقلي نفس عالم عقل را مشاهده ميكند، همان عالمي كه در ابتداي قوس نزول در آن وجودي عقلي داشته است. با در نظر گرفتن درهم‌تنيدگي وجودشناسي و معرفت‌شناسي در فلسفة ملاصدرا، همانگونه كه سير نفس انسان در عوالم وجود سعة وجودي او را بدنبال دارد، رحلت از هر كدام از عوالم بسوي عالم ديگر، تكامل ادراكات از حسي و خيالي به عقلي را نيز در پي دارد. ملاصدرا دربارة ادراكات عقلي برخلاف ادراكات حسي و خيالي، قائل به افاضة مفاهيم عقلي از سوي عقول مفارق به نفس و مشاهدة از دور آنها توسط نفس است. بنابرين عليرغم اينكه ملاصدرا نظرية تذكر افلاطون را نپذيرفته، نگاه خاص او به ادراك عقلي ميتواند نوعي تذكر و يادآوري باشد؛ گرچه بر اساس تفاوت مباني افلاطون و ملاصدرا نميتوان اين دو را كاملاً منطبق بر يكديگر دانست.

قوۀ خیال در نزد حکمای مسلمان جایگاهی ویژه دارد و در تمام عرصه‌‌های زندگی بشری - به‌ویژه در کسب کمالات انسانی - نقشی جدّی ایفا می‌‌کند؛ در عین‌ حال، اصلاح و نگه‌‌داشت حدّ این قوّه، نیازمند مراقبت‌‌های فراوانی است. حکمای مسلمان با شناختی دقیق از این قوّه و طبیعتش، بر مبنای همان مباحث حِکمی، روش‌‌هایی را برای حفظ و تربیت این قوه - در راستای تکامل انسانی - بیان کرده و برشمرده‌اند؛ هرچند باب مستقلی را به این بحث اختصاص نداده‌‌اند. این مقاله کوشیده تا این راه‌‌ها را که در منابع گوناگون تنها به اشاره آمده‌اند، جمع و تبیین کند. مشغول داشتن قوّۀ خیال به حواس ظاهری، قرار دادن این قوّه در تحت فرمان قوّۀ عاقله، برنامه‌‌هایی چون مراقبت، تمرکز و توحّد و کسب فضائل اخلاقی‌‌ای چون صداقت، نیز اعتدال بخشیدن به مزاج و عمل به برخی اَذکار همچون تلاوت فراوان آیات سُخره، از جمله راه‌‌های پیشنهادی حکما برای مهار و تربیت قوۀ خیال است که در این مقاله بدان‌‌ها پرداخته شده است.

چکیده تعقل یا به عبارتی تصور معانی کلی و وصول به مجهولات از معلومات تصوری و تصدیقی از جمله افعالی است که مختص انسان است. این عمل توسط قوه ای به نام عقل انجام میگیرد.قوه ای که مختص انسان است و معانی مجرد را ادراک میکند. از نظر ابن سینا و ملاصدرا فرآیند تعقل برای نفس ناطقه، به دو طریق متفاوت حاصل میشود؛ به گونه ای که ابن سینا ادراک عقلی را قبول صوری که از هر جهت مجرد از ماده است، تعریف میکند. از نظر او مراتب مختلف ادراک از ادراک حسی گرفته تا ادراک عقلی، با میزان و مرتبه ای از تجرید همراه است و در این میان ادراک عقلی یا همان تعقل از بالاترین میزان تجرد برخوردار است. اما از نظر ملاصدرا ادراک معقولات به دنبال تجرید آنها از ماده صورت نمیگیرد، بلکه نفس در مرتبه ادراک صور عقلی به مشاهده معقولات میپردازد و با آنها اتحاد پیدا میکند.از نظر این دو فیلسوف نفس به عنوان فاعل تعقل در این فرآیند از دو جایگاه متفاوت برخوردار است. ابن سینا بر این عقیده است که نفس هم چون آینه ای است که صور معقولات را در خود میپذیرد و آنها را منعکس میکند. به عبارت دیگر از نظر او نفس تنها قابل و پذیرنده معقولات است و به آنها متصف میشود. این در حالی است که ملاصدرا نفس را خلاق و آفریننده میداند و معتقد است صور معقوله از نشئات وجودی نفس ناطقه هستند. عقل فعال رکن مهم دیگر این فرآیند است. ابن سینا و ملاصدرا هر دو بر این عقیده هستند که این عقل به عنوان عاملی خارجی در به فعلیت رساندن نفس بالقوه انسانی نسبت به معقولات مطرح میشود که عقل هیولانی را به فعلیت میرساند و معقولات بالقوه را برای او بالفعل می سازد. نگارنده در این تحقیق بر آن است که چگونگی حصول فرآیند تعقل برای نفس ناطقه را از دیدگاه ابن سینا و ملاصدرا بررسی کرده وهم چنین به بیان جایگاه نفس و عقل فعال به عنوان دو عامل اساسی در فرآیند تعقل بپردازد. واژگان کلیدی: تعقل، اتصاف، اتحاد، نفس، عقل فعال

چکیده این رساله به بررسی میزان تطابق آراء ملاصدرا در سه مساله عقول، حدوث عالم و علیت با مطالب نهج البلاغه پرداخته است. به این منظور کتب فلسفی و تفسیری صدرا، مطالعه و آراء ایشان درباره مسایل فوق، جمع آوری شده است. همچنین با مراجعه به شروح نهج البلاغه، مطالب مرتبط با موضوعات مذکور، استخراج و رساله در سه فصل تنظیم گردیده است: در فصل اول، با بررسی عقول در حکمت صدرا و فرشتگان در نهج البلاغه، معلوم شد که عقول و ملایکه از حیث اوصاف و وظایف بر هم قابل تطبیقند. از حیث تجرد، ملایکه مقرب در صورتی بر عقول، قابل تطبیقند که در مرتبه تجرد تام باشند، اما در صورت تنزل وجودی و تمثل ملایکه در هیأت و صورت عالم مادون خود، بر عقول تطبیق نمی کنند. از حیث کثرت نیز، تعداد ملایکه مانند تعداد عقول، بی شمار و دارای کثرت نوعی و تشکیکی است هر چند در مورد منشأ کثرت فرشتگان، نهج البلاغه ساکت است. از حیث وظایف نیز، عقول و ملایکه، به اذن الهی، مدبران عالم مادون خود می باشند و در افاضه کردن صور موجودات و ابلاغ وحی، ایفا نقش می کنند. در فصل دوم با بررسی، حدوث عالم در حکمت صدرا و نهج البلاغه، روشن شد که جهان مادی، حادث به حدوث زمانی است و این حدوث بادوام و استمرار فیض الهی تنافی ندارد. در فصل سوم با بررسی علیت در حکمت صدرا د نهج البلاغه معلوم شد که ملاک معلولیت، نقصان و فقر وجودی است که از متن وجود و هستی معلول، انتزاع می گردد. این نیاز، دائمی، مستمر و عین ذدات معلول است و جمله ی معلولات، شؤون و جلوه ذات باری تعالی می باشند. کلید واژه ها: عقول، ملایکه، عقل فعال، جبرئیل، عقول عرضی، حدوث، حرکت جوهری، علیت، فقر وجودی، تاجلی.

‫‫ف‍ارس‍ی‌ - ان‍گ‍ل‍ی‍س‍ی‌ رس‍ال‍ه‌ ح‍اض‍ر ب‍ه‌ ج‍م‍ع‌آوری‌ ان‍دی‍ش‍ه‌ه‍ای‌ ف‍ل‍س‍ف‍ی‌ ح‍ض‍رت‌ ام‍ام‌ رح‍م‍ه‌ال‍ل‍ه‌ از آث‍ار ف‍ل‍س‍ف‍ی‌، ک‍لام‍ی‌، ع‍رف‍ان‍ی‌، اخ‍لاق‍ی‌، ف‍ق‍ه‍ی‌، اص‍ول‍ی‌، س‍خ‍ن‍ران‍ی‌ و دی‍وان‌ اش‍ع‍ار ای‍ش‍ان‌ و ... پ‍رداخ‍ت‍ه‌ و م‍ق‍ای‍س‍ه‌ ب‍ی‍ن‌ ن‍ظرات‌ ای‍ن‌ ح‍ک‍ی‍م‌ ب‍ا ح‍ک‍م‍اآ دی‍گ‍ر ن‍م‍وده‌ اس‍ت‌ و در خ‍لال‌ ب‍ح‍ث‌ ه‍ای‌ خ‍ود اب‍داع‍ات‌ ح‍ض‍رت‌ ام‍ام‌ را ب‍ه‌ ن‍م‍ای‍ش‌ گ‍ذاش‍ت‍ه‌ و ن‍ق‍اط ق‍وت‌ و ن‍وآوری‌ ه‍ای‌ ای‍ش‍ان‌ را در ک‍ن‍ار ع‍ق‍ای‍د ف‍لاس‍ف‍ه‌ پ‍ی‍ش‍ی‍ن‌ از ج‍م‍ل‍ه‌ م‍لاص‍درا ب‍ی‍ان‌ ک‍رده‌ اس‍ت‌ پ‍ای‍ان‌ ن‍ام‍ه‌ در دو ب‍خ‍ش‌ ام‍ور ع‍ام‍ه‌ ی‍ا ال‍ه‍ی‍ات‌ ب‍ه‌ م‍ع‍ن‍ی‌ اع‍م‌ و ال‍ه‍ی‍ات‌ ب‍ه‌ م‍ع‍ن‍ی‌ اخ‍ص‌ ت‍دوی‍ن‌ ش‍ده‌ اس‍ت‌ ک‍ه‌ ه‍ر ک‍دام‌ از آن‌، خ‍ود ش‍ام‍ل‌ ف‍ص‍ل‍ه‍ای‌ م‍ت‍ع‍ددی‌ اس‍ت‌ ح‍ض‍رت‌ ام‍ام‌ رح‍م‍ه‌ال‍ل‍ه‌ ع‍ل‍ی‍رغ‍م‌ اح‍ت‍رام‍ی‌ ک‍ه‌ ب‍ه‌ ف‍ی‍ل‍س‍وف‍ان‌ و ع‍ارف‍ان‌ از ج‍م‍ل‍ه‌ م‍ی‍ردام‍اد و م‍لاص‍درا و اب‍ن‌ ع‍رب‍ی‌ و م‍ح‍م‍درض‍ا ق‍م‍ش‍ه‌ای‌ دارد، ول‍ی‌ در ب‍رخ‍ی‌ م‍وارد ب‍ه‌ ن‍ق‍د آراآ آن‍ه‍ا پ‍رداخ‍ت‍ه‌ و ن‍ق‍اط ض‍ع‍ف‌ ن‍ظرات‍ش‍ان‌ را ن‍م‍ای‍ان‌ س‍اخ‍ت‍ه‌ اس‍ت‌ رس‍ال‍ه‌ ح‍اض‍ر ت‍لاش‌ ک‍رده‌ اس‍ت‌ ک‍ه‌ ن‍ظرات‌ اب‍ت‍ک‍اری‌ ح‍ض‍رت‌ ام‍ام‌ رح‍م‍ه‌ال‍ل‍ه‌ را در م‍ق‍ای‍س‍ه‌ ب‍ا دی‍گ‍ر ف‍ی‍ل‍س‍وف‍ان‌ ن‍ش‍ان‌ ده‍د، و ب‍ه‌ ای‍ن‌ وس‍ی‍ل‍ه‌ م‍ی‍زان‌ ن‍وآوری‌ ام‍ام‌ و م‍ق‍داری‌ پ‍ای‌ ب‍ن‍د و ال‍ت‍زام‌ او ب‍ه‌ ح‍ک‍م‍ت‌ م‍ت‍ع‍ال‍ی‍ه‌ ن‍ش‍ان‌ داده‌ ش‍ده‌ اس‍ت‌ و ب‍ه‌ ای‍ن‌ وس‍ی‍ل‍ه‌ م‍ش‍خ‍ص‌ ش‍ده‌ ک‍ه‌ ام‍ام‌ چ‍گ‍ون‍ه‌ از م‍ب‍اح‍ث‌ ق‍رآن‍ی‌ و روای‍ی‌ و ع‍رف‍ان‍ی‌ و ک‍لام‍ی‌ ب‍رای‌ ب‍ازس‍ازی‌ ی‍ک‌ ن‍ظام‌ ف‍ل‍س‍ف‍ی‌ ب‍ه‍ره‌ گ‍رف‍ت‍ه‌ اس‍ت‌.

‫اين پايان‌نامه آن‌گونه كه از نامش (توحيد ذاتي در فلسفه و كلام اسلامي) پيداست، به بررسي ابعاد مختلف مبحث توحيد ذاتي از نگاه مشاهير فلسفه و كلام پرداخته ‌است. دامنه تحقیق، در محدوده توحید ذاتی يعني أحدیت (بساطت) و واحدیت (یگانگی) ذات، می‌باشد. اين اثر شامل يك مقدمه، پنج فصل و يك خاتمه مي‌باشد. در مقدمه به مفردات، دامنه، پيشينه، فرضيات واهداف وضرورت‌هاي بحث پرداخته شده . فصل اول شامل كليات بوده كه در چهار بخش، به امكان شناخت خدا ، ضرورت بحث از خداشناسي، ابزار شناخت وبه بررسي نحله‌هاي مختلف كلامي و فلسفي پرداخته است. در فصل دوم به معنا‌شناسي توحيد و در فصل سوم به اثبات و بيان ادله توحيد پرداخته شده‌است. در فصل چهارم، برخي آراء مخالفان توحيد ذاتي نقد و بررسي شده‌ و در فصل پنجم، برخي آثار اعتقاد به توحيد، بيان شده و در خاتمه، نتايج بحث و پشنهادات نگارنده ذكر گرديده ‌است. كليد واژه: توحيد ذاتي، أحديت، واحديت، فلسفه، كلام، احتياج، محدوديت، تركب، بساطت، صرف ‌الوجود، فرجه، فطرت، تعيّن.

---

---

---

---