مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

---

---

---

‫يکي از ويژگي‌هاي تفسير صدرالمتألهين اين است که وي به طور گسترده، به طرح مباني و قواعد فلسفي خود، به ويژه حکمت متعاليه مبادرت ورزيده است. نگارنده در اين پژوهش تأثيرات حکمت متعاليه بر تفسير قرآن را در دو بخش و فصول متعدد بررسي کرده است. او در آغاز به شرح زندگاني، شخصيت علمي، و آثار و معرفي ويژگي‌هاي روش فلسفي اين حکيم متأله در حکمت متعاليه پرداخته است و پس از آن، نگاهي اجمالي به مکاتب تفسيري و موضوع تأويل و تفاوت آن با تفسير داشته است. در ادامه به ذکر منابع و شرح ويژگي‌هاي مکتب تفسيري ملاصدرا پرداخته و استفاده از احاديث، استفاده از مباني عقلي و فلسفي و در نهايت تأويل بسياري از آيات قرآن را از ويژگي‌هاي مهم تفسير وي ذکر کرده است. نويسنده همچنين نظرات ملاصدرا را در باره وحي کتابي، وحي کلامي، حقيقت قرآن، ظاهر و باطن قرآن، اعجاز قرآن، جامعيت قرآن، تحريف‌ناپذيري قرآن و زبان قرآن بيان نموده است. او سپس تأثير ديدگاه‌هاي فلسفي وي بر تفسير را در سه محورِ هستي‌شناسي، خداشناسي و معادشناسي عرضه داشته است. عمده مباني و مسائل مهم فلسفي که بر تفسير وي تأثيرگذار بوده است، عبارت‌اند از: اصالت وجود، حرکت جوهري و وحدت تشکيکي وجود. هدف صدرا از طرح مباحث عقلي، گاهي تفسير و حل غوامض و مشکلاتي است که در برخي از آيات وجود داشته و مفسران از حل آنها عاجز مانده‌اند؛ مانند معاد جسماني و علم باري تعالي. نگارنده حضورمباحث فلسفي در تفسير صدرالمتألهين را بسيار گسترده توصيف کرده و معتقد است که به کارگيري مباحث عقلي و فلسفي در تفسير وي، به حدي است که نيمي از آن را در برگرفته است. او با بهره‌مندي از قواعد عقلي، تا آنجا که به تفسير به رأي نينجامد، سعي در ايجاد وفاق بين آنها و آيات قرآن دارد. همچنين در ردّ نظريات ساير مفسران، به مباني حکمت متعاليه تمسک مي‌کند. از سوي ديگر، او براي نشان دادن صحت مباني فلسفي خود، به برخي ازآيات استناد مي‌جويد. صدرا معتقد است: تأويلات عرفاني و فلسفي، مُبطل معاني و مفاهيمي است که از ظاهر آيه استفاده مي‌شود؛ به شرط آنکه اين تأويلات، نه تنها مخالف با کتاب وسنت نباشد، بلکه موافق با آنها باشد.

---

---

---

‫مسئله قضا و قدر از مسائل غامض و پيچيده کلامي در بين دينداران و مسلمانان است و موضع گيريهاي مختلف در مورد آن، موجب پيدايش نحلهها و فرقههاي گوناگوني شده است. پژوهش حاضر در چهارفصل، به بررسي تببين فلسفي اين موضوع از نظر ملاصدرا پرداخته است. در آغاز مفاهيم عنايت و قضا و قدر از نظر ملاصدرا بيان شده و به نقد علامه طباطبايي بر اين تعريف نيز توجه شده است. همچنين تعريف انواع قضا وقدر علمي، عيني، تکويني، تشريعي، حتمي و غير حتمي بيان شده است. سپس پيشينه تحقيق و قضا وقدر از نظر اشاعره، معتزله و اماميه بررسي شده و تأثير يا عدم تأثير فلاسفه پيشين بر ديدگاه ملاصدرا بيان گرديده است. اشاعره در مسئله قضا و قدر بحث کسب را مطرح ميکنند و معتزله بحث تفويض را و ديدگاه اماميه در اين مورد «الامر بين الامرين» است. پس از آن، ديدگاه ملاصدرا در اين زمينه بيان شده است. در اين فصل، پس از بيان مشکل موجود در مسئله قضا و قدر، که همانا هماهنگي بين اختيار و آزادي انسان با قوانين و سنتهاي تغيير ناپذير در جهان هستي است، راه حلّ ملاصدرا براي اين مشکل ارائه شده است. ايشان بر پايه نظام فلسفي حکمت متعاليه خويش، قضا و قدر را از مراتب علم الهي دانسته و جايگاه شرور در عالم قدر را تفسير و تقدير عالم قضا ميداند و بيان ميکند که علت وجود شرور، تضاد در عالم طبيعت و ماده است و اينکه علم خداوند هيچ منافاتي با اختيار انسان ندارد؛ چون متعلق علم پيشين خداوند، افعال انسان با وصف اختيار است. در پايان، پيامدهاي فلسفي، کلامي و اجتماعي اعتقاد به قضا و قدر بررسي شده است. از جمله مهمترين پيامدهاي جبر، توجيه عملکرد سياسي حاکمان، لغو بودن بعث انبيا، تعطيل عقل، بيبند و باري اخلاقي، و يأس و نوميدي است و از جمله پيامدهاي اختيار، ميتوان به توکل بر خداوند، شجاعت و دليري و حصول حالت خوف و رجا اشاره کرد. نتيجه اينکه اعتقاد به قضا و قدر، هيچ منافاتي با اختيار انسان ندارد؛ افزون بر آنکه اين باور، درجه ارزشمندي از معرفت خدا و مايه تکامل انسان در بعد عقل است و نيز آثار عملي فراواني دارد.

افعال آدمى به حسن و قبح متصف مى‏ شود، اما این حسن و قبح ‏چیست و قضایایى که بر آنها مشتمل‏ اند، چه ماهیتى دارند، از مسائلى است که ذهن فیلسوفان را قرنها به خود مجذوب ساخته ‏است. از زمان سقراط حکیم و حتى فیلسوفان قبل از سقراط مساله حسن و قبح افعال به طور قابل اعتنایى مطرح بوده و ارسطو دو کتاب عمده در باب اخلاقیات تدوین نموده است: کتاب «اخلاق‏»، [Ethics] که اخلاق نیقوماخس هم خوانده ‏مى‏ شد؛ و «اخلاق‏» اودموس، [Eudemian Ethics]. متکلمان‏ اسلامى این مباحث را با شدت هر چه تمامتر دنبال کرده‏ اند و آثار فراوانى از خود به جاى گذاشته‏ اند. در این مقاله پیرامون این موضوعات بحث می شود: توضیح افعال، تفاسیر برخی فلاسفه در مورد افعال و رفتار، قضایای اخلاقی و موضوع حسن و قبح.