جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسئله تکثر ادیان و حقانیت آن‌ها در عصر نوگرایی و پیشرفت رسانه‌ها به چالشی اساسی تبدیل شده است. در گذشته، پیروان ادیان مختلف بدون آگاهی از یکدیگر به اعمال دینی خود می‌پرداختند، اما امروزه با گسترش ارتباطات، آشنایی با باورها و مناسک ادیان مختلف افزایش یافته است. این وضعیت پرسش‌هایی درباره حقانیت ادیان و نجات انسان‌ها ایجاد کرده است. در این زمینه، رویکردهای مختلفی وجود دارد؛ انحصارگرایی تنها یک دین را حق می‌داند و سایر ادیان را باطل می‌شمارد. در مقابل، شمول‌گرایی به این باور است که حقانیت و رستگاری تنها از طریق یک دین خاص ممکن است، اما پیروان سایر ادیان نیز می‌توانند نجات یابند. همچنین، کثرت‌گرایی به رسمیت شناختن حقانیت و نجات در همه ادیان را مطرح می‌کند و بر این اساس، راه‌های متعددی برای دستیابی به حقیقت وجود دارد. با توجه به توضیحات فوق و رویکردهایی که در ارتباط با تکثر ادیان و حقانیت آن ها بیان شد مسئله ای که ایجاد می شود این است که درنهایت از میان این ادیان متکثر، کدام دین واقعا حق بوده و به پرسش های اساسی انسان ها درباره آغاز و انجام هستی و راه دستیابی به مقصود آفرینش و غیره پاسخ خواهد داد و موجب رستگاری و سعادت ابدی انسان ها می شود؟ اساسا با چه معیارهایی می توان دین حق را شناسایی و اثبات کرد و ادیان باطل دیگر را افزون بر کارآمد بودنشان رد نمود؟ معیارهای دین حق چیست؟ معیارهای بازشناسی دین حق از ادیان باطل چیست؟ اندیشمندان برای شناسایی دین حق معیارهایی ارائه داده‌اند، عده ای از اندیشمندان خاستگاه دین را از آن جهت که آیا دین منشا و مبدا الهی دارد یا ساخته و پرداخته انسان است به عنوان ملاک در نظر گرفته اند. برخی نیز به کارکردهای ادیان توجه نموده و معتقدند که دینی می تواند از اعتبار بیشتری برخوردار باشد که از جنبه های گوناگون پاسخ گوی جامع نیازها و مشکلات انسان ها باشد. عده ای دیگر نیز بنیان گذاران ادیان و ویژگی های شخصیتی و همچنین شیوه ی زندگی آن ها را به عنوان معیار ارزیابی حقانیت ادیان در نظر گرفتند. عده ای از متفکران هم به بررسی اجمالی محتوا و آموزه های ادیان از جهت عقلانی بودن، جامع و مطابق با واقع بودن، انسجام و کارکرد مثبت داشتن و غیره پرداختند. در همین راستا علامه طباطبائی نیز در آثار مختلف خود معیارهایی برای شناسایی دین حق ارائه داده است که در این تحقیق به بررسی معیارهای دین حق از دیدگاه ایشان می پردازیم. تحقیق در این زمینه به دلیل شیوع شبهات دینی و عدم آگاهی صحیح از دین حق (اسلام) در جامعه امروزی اهمیت دارد. با توجه به گسترش اطلاعات و دسترسی آسان به منابع مختلف، نیاز به تبیین و شناخت دقیق دین حق بیش از پیش احساس می‌شود. بنابراین هدف این تحقیق بررسی معیارهای بازشناسی دین حق از باطل با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبائی است.

علامه طباطبایی با تفسیر خاصی که از اصالت وجود و اعتباریت ماهیت و تحلیل ویژهای که در مسئله وجود ذهنی قائل است، احکام متفاوتی برای ماهیات نسبت به وجودها و أعدام و اوصاف آنها قائل است که منجر به اختصاص علم حصولی به ماهیت و علم حضوری به وجود شده است. بر همین اساس، تعریفی بدیع از علم حضوری و حصولی ارائه کرده است. علامه همچنین علم حصولی به واجب‌الوجود و علم حضوری به ماهیات را ممتنع عقلی می‌شمارد. این پژوهش بر آن است تا با روشی توصیفی-تحلیلی از منظر استاد فیاضی به این مسائل فلسفی نظری افکند و از رهگذر مقایسه، به تفاوت‌های چشمگیر ناشی از تفسیر اصالت وجود توسط دو متفکر تاکید نماید. استاد فیاضی اصالت وجود را به گونه‌ای دیگر تفسیر می‌کند و ادله وجود ذهنی را ناتمام می‌خواند. ایشان انقسام مفاهیم به حقیقی و اعتباری و تفکیک مفهوم ماهیت از وجود و عدم و اختصاص علم حصولی به ماهیت و اختصاص علم حضوری به وجود و امتناع علم حصولی به واجب و امتناع علم حضوری ممکن و واجب، به ماهیات را عاری از حقیقت می‌شمارد. استاد فیاضی، دلیل بر این نتایج فلسفی را مبانی مورد بحث آن می‌داند.

چگونگی وحدت واجب الوجود، به قدر وجود و وحدت واجب الوجود مورد تأمل، توافق و موضوع استدلال موافق فیلسوفان مسلمان قرار نگرفته است؛ فیلسوفان مسلمان که برای وحدت، اقسام متعددی را برشمرده‌اند، در مسألۀ اثبات توحید واجب الوجود، آنگاه که چگونگی وحدت را مسکوتٌ عنه رها نکرده‌اند، گاهی به چگونگی آن وحدت تصریح، گاهی بدان اشاره، و گاهی دربارۀ آن به ابهام و اجمال سخن گفته‌اند؛ با این حال می‌توان به صورتی غیر مستقیم از مباحث آنها دربارۀ صفات سلبیه، نسبت به رأیی که دربارۀ چگونگی وحدت واجب الوجود اتخاذ کرده‌اند به آگاهی‌ای اطمینان‌بخش‌ دست یافت. این پژوهش با تحلیل منطقی مفهوم وحدت اطلاقی، و تأمل در پاره‌ای از عبارات فارابی، ابن‌سینا،‌ سهروردی، صدر المتألهین و علامه طباطبایی در خصوص صفات سلبی واجب الوجود، نشان داده است که وحدت اطلاقی واجب الوجود، اگر چه در کامل‌ترین تفسیر خویش، خود را در عبارات علامه طباطبایی نمایان ساخته است اما می‌توان رگه‌هایی از آن را در آنچه آن چهار فیلسوف دربارۀ صفات سلبی نگاشته‌اند نیز پی گرفت، آنها را نیز در فهرست باورمندان به وحدت اطلاقی ـ‌ البته در مراتبی نازل‌تر ـ جای داد، و در نهایت عدم مخالفت وحدت واجب الوجود در فلسفۀ ایشان با توحید در متون دینی را به اثبات رساند.

علامه طباطبایی ره با تمسک به آیاتی از قرآن کریم به تشریح دوگانه‌ای هستی‌شناسانه‌، در تقسیم عوالم با عنوان دوگانه خلق و امر پرداخته است. این مقاله با روش توصیفی ـ تطبیقی با مراجعه به آثار علامه طباطبایی ضمن تبیین دیدگاه ایشان دربارۀ دوگانه قرآنی «جهت خلقی» و «جهت امری»، به بررسی ابعاد هستی‌شناختی این دوگانه قرآنی در فلسفه و عرفان اسلامی پرداخته است. رابطه تنگاتنگی میان «دوگانۀ قرآنی جهت خلقی و جهت امری» با «دوگانۀ عرفانی جهت خلقی و جهت حقی» از یک سو و «عین الربط بودن معلول به علت» در فلسفه از سوی دیگر وجود دارد. از این منظر «حیثیت امری» در قرآن کریم که دال بر حیثیت استناد موجودات به خداوند بدون ملاحظه وسائط طولی و عرضی است، مساوق «حیثیت عین الربطی معلول به علت» در فلسفه اسلامی و مساوق «جهت حقی» در عرفان اسلامی یعنی حیثیت غیر استقلالی و وجه اللهی ظهورات ذات الهی است. همچنین «حیثیت خلقی» موجودات در قرآن کریم که به معنای توجه هر موجودی به جایگاه خود و نقش آفرینی وسائط طولی و عرضی در به وجود آمدن آن می‌باشد؛ مستلزم خودیابی وجودی آن موجود است که در اصطلاح عرفانی از آن به «جهت خلقی» تعبیر می‌شود.

مساله ی اصلی این پژوهش مقایسه تطبیقی جدول فضایل و رذایل در اخلاق توحیدی علامه طباطبایی و اخلاق فلسفی جلال الدین دوانی می باشد. در واقع این پژوهش قصد دارد ابتدا فضایل و رذایل در اخلاق توحیدی علامه طباطبایی و همچنین در اخلاق فلسفی جلال الدین دوانی را در قالب جدولی ارائه دهد و سپس به مقایسه ی آنها بر مبنای اشتراکات و اختلافات بپردازد. از طرفی به دنبال مقایسه ی نقاط قوت و ضعف و ارتباط بین موارد حاصل می باشد. در رویکرد فلسفی، جلال الدین دوانی مورد توجه است، به این دلیل که به ندرت مورد بررسی قرار گرفته است. کتاب " اخلاق جلالی " بسیار متأثر از اخلاق ناصری است، تا حدی که می توان آن را از آثار وابسته به اثر خواجه به شمار آورد. اگرچه احاطه علمی و دقت های فنی مصنف که قطعا بر غنا و زیبایی متن افزوده است را نیز نباید از نظر دور داشت، به علاوه دقت مؤلف در حذف برخی مباحث و جداکردن مباحث مربوط به تهذیب اخلاق از مباحث اصلی و ذکر آنها در مقدمه کتاب شایان توجه است، البته طبیعتا اشکالاتی هم وجود دارد.

ساحت اخلاق چه در حوزه عمل و چه از حیث نظری و معرفتی، یکی از مباحث دیرین تاریخ فلسفه است. و در باب آن از جهات مختلف، سخنان و آرای مختلفی ارائه شده است و مکاتبی چون اخلاق وظیفه، اخلاق مبتنی بر نتیجه و اخلاق فضیلت در این باب شکل گرفته است. سخنان و آرای علامه طباطبائی در این باب پیچیده و قابل توجه است. ایشان از یک طرف خوب و بد اخلاقی و تشخیص فضایل و رذایل را فطری دانسته و فطرت آدمی را بستر و خاستگاه اخلاق و دین معرفی می کنند؛ از طرف دیگر تحقق این اخلاق را به نتیجه آن موکول می نمایند و معتقد است که ملاک کار نیک و بد همان اثر حاصل از آن برای انسان است و بر آن اساس، کارها، خوب یا بد نامیده می شوند و بر آن اساس، آدمی محاسبه و دارای پاداش یا عقاب می شود؛ نه براساس متن عمل خارجی که تنها نوعی از حرکت است. علامه طباطبائی در یک نگاه کلان، ظرف اصلی تحقق نتایج اعمال را نیز همان جهان آخرت دانسته و معاد مشتمل بر پاداش و جزا را ضامن بی بدیل دین و اخلاق قلمداد می کند. برخی تعابیر او در این زمینه چنین است: « المعاد هو الغرض من الخلقه».« لایقوم دین علی ساق الا بمعاد». بنابراین از نظر ایشان، ایمان به آخرت و اذعان به حساب و جزا، تنها اصلی است که انسان را از ارتکاب اعمال بد باز می دارد و او را ملازم طریق سعادت می کند. پس بدون محاسبه و جزا «فیکون الشرع لغوا و الامر و النهی سدی لا اثر لهما». افزون بر رابطه فوق میان اخلاق و معاد، یک رابطه دیگری میان آن دو مطرح است و آن تحقق سنخ معاد برای هر فردی متناسب با اعمال دنیوی اوست. از نظر علامه طباطبائی حقیقت و مسمای اعمال به تدریج هویت آدمی را تشکیل می دهد و با حضور یا تجسم خود سنخ معاد آدمی را تشکیل می دهد. از طرفی معارف توحیدی، نه‌تنها به‌عنوان اصول بنیادی دین، بلکه به‌عنوان راهنمای عمل در زندگی روزمره انسان‌ها، تأثیر زیادی در شکل‌دهی به رفتارها و تصمیمات اخلاقی آن‌ها دارند. در واقع، این اصول همواره به‌عنوان مبنایی برای تحلیل و بررسی رابطه میان اخلاق و معاد در اندیشه‌های دینی و فلسفی مطرح می‌شوند. بنابراین می‌توان گفت که معاد هم علت غایی برای انجام کارهای نیک و اجتناب از کارهای زشت است و هم عینیت و تحقق و نتیجه اعمال اخلاقی است! تحلیل این رابطه دو سویه، موضوعی است که این پایان نامه آن را انجام داد. پژوهش حاضر از روش توصیفی-تحلیلی بهره‌ می‌برد که مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای است. نتایج نشان داد با توجه به اینکه معاد به‌عنوان ضامن بی‌بدیل دین و اخلاق عمل می‌کند و ایمان به آخرت انسان را از ارتکاب اعمال بد باز می‌دارد. این نتیجه به اهمیت اعتقاد به معاد در شکل‌گیری رفتارهای اخلاقی اشاره دارد. لذا تأثیر عمیق معارف توحیدی بر رفتارها و تصمیمات اخلاقی انسان‌ها و نقش آن‌ها به‌عنوان مبنای تحلیل‌های اخلاقی، نشان‌دهنده اهمیت این معارف در زندگی روزمره و شکل‌دهی به اصول اخلاقی است.

مساله حجاب به عنوان یک پوشش شرعی برای بانوان از مسایل مهم مطرح شده در قرآن کریم و دین اسلام است که جنبه تربیتی ، اخلاقی ،فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی سیاسی دارد و با توجه به اهمیت آن در چندین آیه از قرآن در قالب‌های مختلف بدان امر شده است. در ذیل برخی آیات تعلیل‌هایی مثل اطهر و ازکی بودن آمده است (مثل آیه 53 احزاب) که سبب اختلاف نظرهایی شده است که منجر به تغییر دیدگاه نسبت به میزان پوشش زنان شده است لذا برخی با توجه به این تعلیل و حتی برداشت‌ها از آیات دیگر به وجوب پوشش دست ها و صورت رفته اند و برخی بر این نظر نیستند و حتی عده‌ای آنرا صرفا امری پسندیده و نه واجب می‌دانند. از افرادی که به وجوب پوشیدن صورت و دست‌ها نظر دارد ابن عثیمین از مفسرین بزرگ متاخر وهابی است. که نظرش را با توجه به این تعلیل و دیگر آیات تبیین نماید و صحیح داند. البته که غالب علمای شیعه بر این نظر نیستند و پوشیدن صورت و دست‌ها (کف دست، ها تا مچ) را واجب نمی‌دانند. از این بین جناب آلوسی هم که از اهل سنت هست، بخاطر دقت بالا و تتبع زیادش در نقل و بررسی آراء علما و مفسرین نیز مورد اهتمام و توجه است که البته رویکرد حداکثری یا افراطی در نظراتش چه بسا نیست و سعی در جمع‌بندی صحیح در اقوال (در نظر خود) دارد. لذا برای بررسی تطبیقی دیدگاه‌ها، حول آیات حجاب (بویژه آیات 30-31 نور، 53 و 59 احزاب) و بررسی دیگر آیات مثل 60 نور و... از باب روشن شدن بیشتر بحث، از منظر بزرگانی از تفسیر وهابیت، اهل سنت و شیعه مورد بررسی قرار می‌گیرد تا دیدگاه‌های آن، ها با هم لحاظ شود و ادله دیده شود تا برای مخاطب قدرت تبیین و استدلال هریک روشن شود و گامی باشد برای فهم بهتر آیات و نظرات حول حجاب و نیز شناخت آراء متعدد بزرگان این مکاتب فکری در اسلام. لذا مفید بودن این تحقیق هم از جنبه تطبیقی بودن، هم بررسی بیشتر با این رویکرد حول مساله مهمی مثل حجاب که هنوز نیاز به کار دارد، و نگارش انگلیسی آن که شامل آراء سه فرد مهم از سه مکتب مهم فکری اسلامی هست، که هریک از این مکاتب، پیروان زیادی در سراسر جهان دارند و عده زیادی از آن‌ها حتی متولد کشورهایی به همین زبان هستند و تشنه فهم بهتر از مساله حجاب و آشنایی بیشتر در قالب برزسی جذاب تطبیقی هستند که چنین نگارشی در این قالب صورت نگرفته، ارزش کار را بالاتر می‌برد.

سوره واقعه یکی از سوره هایی است که صحبت از قیامت در آن نکته برجسته ای است و این سوره در پاسخ به آنچه شک کنندگان می گویند به موضوع آخرت می پردازد. هدف ما در این تحقیق، تشریح و تحلیل تفسیر صدرالمطالحین شیرازی و تفسیر علامه طباطبایی از سوره واقعه، مقایسه این دو تفسیر در این زمینه و بیان تفاوت ها و شباهت ها در تفاسیر است. این دو متفکر با رویکرد توصیفی- تحلیلی. در تحقیق حاضر به نتایجی دست یافتیم که عبارتند از: هر دو مفسر از همه امکانات استفاده کردند تا تفسیر کاملی از این سوره به ما بدهند، لذا معانی و مفاهیم موجود در این آیات مبارکه را از آن استخراج کردند. همچنین به دلیل نگاه فلسفی صدرالدین شیرازی به این سوره و دیدگاه غالب تفسیری قرآنی در این سوره، تفاوت محتوایی زیادی بین این دو تفسیر از سوره واقعه یافتیم. از علامه طباطبایی. اما شباهت‌های زیادی نیز بین این دو تفسیر یافتیم، مانند انتقال تفاسیر سایر اندیشمندان و روایات تفسیری و استفاده از نظرات مفسران و احادیث منقول و تفسیر آیات سوره واقعه به شیوه تفسیر. قرآن توسط قرآن و توجه به اشکالات مطرح شده در خصوص آیات در تفسیر آیات مبارکه و تلاش برای پاسخگویی به این اشکال.