جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

انفاق یکی از موضوعات پر تکرار در قرآن است که بُعد تربیتی آن بسیار حائز اهمیت است. بیان ویژگیهای انفاق و انفاق کنندگان حقیقی چنانکه مد نظر قرآن است و مهم‌تر از آن، چگونگی دستیابی به اخلاص در انفاق بر اساس سه اصل مورد نظر علامه طباطبایی (توحید خالص، عبودیت محض، حب عبودی) که نوعی رمزگشایی از چگونگی اتمام مکارم اخلاقی در مکتب قرآن است، دغدغه پژوهش حاضر می‌باشد. در مسیر این پژوهش از روش تفسیر موضوعی با رویکرد تدبر در آیات مرتبط با انفاق و با محوریت آرای علامه طباطبایی در خصوص الگوی اخلاق توحیدی استفاده خواهد شد.

دیوید هیوم با انکار ضرورت علّی و ذهنی دانستن علیت، رویکردی تجربه‌گرایانه و ضدّ متافیزیکی را در فلسفه‌ی جدید بنیان نهاد. پس از او فیلسوفان متعددی درصدد پاسخ‌گویی به دیدگاه وی برآمدند. در این میان، علامه طباطبایی در سنت فلسفه اسلامی و دیوید لوئیس در فلسفه تحلیلی جدید، هر یک در چارچوب‌های متفاوتی به بازخوانی مسئله علیت پرداخته‌اند. علامه طباطبایی، بر پایه‌ی مبانی اصالت وجود و تشکیک وجود، علیت را امری عینی و ضروری می‌داند و نظام هستی را دارای ترتب طولی میان علل و معلولات تصویر می‌کند که در آن جهان مادی پایین‌ترین مرتبه و در عین حال تابع نظام ضروری علّی است. در این نظام، رابطه علیت معدّه میان موجودات مادی نیز امری واقعی دانسته می‌شود. در مقابل، دیوید لوئیس با تکیه بر شرطی‌های خلاف واقع و نظریه‌ی جهان‌های ممکن انضمامی، علیت را واقعیتی عینی ولی غیرضروری تبیین می‌کند. از نظر او، قوانین طبیعت صرفاً توصیف الگوهای منظم رویدادهای فیزیکی‌اند و ضرورت فیزیکی برخاسته از آنها، جایگزین ضرورت متافیزیکی می‌شود. بدین‌سان، هر دو اندیشمند در عین پذیرش عینیت علیت، در باب ضرورت آن راهی متفاوت پیموده‌اند: طباطبایی از ضرورت هستی‌شناختی دفاع می‌کند، در حالی‌که لوئیس به امکان‌گرایی فیزیکی گرایش دارد. این مقایسه نشان می‌دهد که هرچند هر دو در نقد هیوم مشترکند، اما مبانی مابعدالطبیعی و معرفتی آنان دو نوع از فهم علیت در جهان مادی را به نمایش می‌گذارد؛ یکی بر پایه‌ی نظام طولی وجود و دیگری مبتنی بر تبیین قوانین طبیعت. با استفاده از ظرفیت‌های نظری این دو اندیشمند، و مبتنی بر روش مقایسه‌ای با تاکید بر گفتگو به مدل سقراطی، می‌توان به راه حلی در مساله علیت در جهان مادی و در سه حیطه تعریف، چگونگی و لوازم علیت در جهان مادی دست پیدا کنیم.

لارنس کراوس معتقد به آفرینش خودبه‌خودی و هوشمندانه جهان از «عدم» است. وی توسط قوانین فیزیک کوانتوم و کیهان‌شناسی نوین با روش علوم تجربی اثبات می‌کند که جهان از یک انفجار بزرگ آغاز شده و دائما در حال گسترش است و این فرآیند نیازی به خالق ندارد بلکه خود جهان آنقدر باعظمت و هوشمند است که خلقت را به خود او نسبت می‌دهیم. تحقیق حاضر با روش توصیفی و تحلیل محتوا، اندیشه کراوس را بر مبنای اندیشه‌های علامه‌طباطبایی به نقد می‌کشد، علامه معتقد است کل این جهان مانند بدن انسان با کلیه اعضایش یک واحد شخصی است و از سلسله علت‌ها و معلول‌ها تشکیل شده که بر روی هم علتی می‌خواهد. جهان با توجه به حرکت جوهری ذاتی، دائما در حال حدوث است، و چون مجموعا یک وجود خارجی است، بعنوان یک واحد حادث، نیازمند به علت است، و در صورتی که کسی حرکت جوهری جهان را منکر شود، امکان ذاتی آن انکارناپذیر است، زیرا جهان دارای ماهیت است و لازمه ماهیت، امکان ذاتی است؛ بنابراین، هر ممکنی نیازمند به علت است. کراوس معتقد به عقل خودبنیاد بشری است و امور غیبی را متضاد با عقل می‌داند، بنابراین در نزد وی قابل شناخت نیستند. مهمترین پیامد تفکر کراوس، ترویج بی‌معنای و بی‌هدفی زندگی می‌باشد، که هدف از نقد اندیشه وی، بیشتر به این امر توجه دارد. در قلمرو دین چیزی به نام عقل ستیزی وجود ندارد، بلکه برخی از معارف فراعقل هستند. کراوس متوجه این امر نشده است که حیطه ابزار درک و اثبات عالم ماوراء، عقل محض و یا فلسفی از طریق معقولات ثانوی و شهود می‌باشد و ابزار حواس و تجربه ظرفیت این را ندارند که عالم ماوراء را اثبات یا نفی کنند. بنابراین آن چه در نزد کراوس مغالطه شده، این است که وی با ابزار حواس و عقل تجربی می‌خواهد به جنگ عالم ماوراء برود و آن را انکار کند.

قرآن کریم کتاب هدایت و رستگاری است که معارف انسان‌ساز آن در اسلوب‌ها و قالب‌های متداول زبان عربی از جمله حقیقت و مجاز بیان شده است. علمای بلاغت مجاز را به چند گونه تعریف کرده‌اند که مشهورترین آن مجاز لغوی(مرسل) و عقلی است. از جمله دانشمندان عصر حاضر که وجود مجاز را در قرآن پذیرفته‌اند علامه طباطبایی صاحب تفسیر ",المیزان فی تفسیر القرآن", است. این‌که علامه کدام یک از آیات قرآن را مجاز دانسته و فراوانی آیات دارای مجاز در تفسیر المیزان به چه شکلی است؟ پرسش‌هایی است که این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی به دنبال پاسخ به آنهاست. برای واکاوی دقیق دیدگاه علامه، حدود دویست آیه از قرآن که علمای بلاغت، مفسران و اندیشمندان حمل بر معنای مجازی کرده‌اند بررسی شده و سپس نظر، عقیده و تحلیل علامه طباطبایی درباره آن آمده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که علامه به دلیل مبانی فکری و عقیدتی و با در نظر گرفتن سیاق آیات و قواعد ادبی، به طور کلی آن‌جا که حمل آیه بر حقیقت ممکن نیست و ایجاد شبهه می‌کند قائل به مجاز است. وی به صورت محدود وجود مجاز در قرآن را پذیرفته و در این میان سهم بیشتری به مجاز عقلی داده است.

قرآن کریم منبع اصلی دانش در اسلام است. این منبع در طول اعصار، کانون تفکر، تأمل و تفسیر برای دانشمندان مسلمان بوده و همچنان هست. از همان دوران اولیه، تفسیر جایگاه برجسته‌ای در میان علوم اسلامی داشته است و مکاتب و گرایش‌های آن بر اساس تنوع رویکردها و روش‌های معرفت‌شناختی، متنوع شده‌اند. از جمله رویکردهای اصلی که توجه مفسران را به خود جلب کرده است، رویکرد عقلی و رویکرد نقلی است. رویکرد اول بر عقل، مشاهده و تأمل متکی است، در حالی که رویکرد دوم بر روایات و سنت‌های منتقل شده از نسل‌های اولیه، از جمله صحابه و تابعین، تکیه دارد. در قرن چهاردهم هجری، دو مفسر برجسته معاصر ظهور کردند: یکی از اهل سنت، محقق محمد الطاهر بن عاشور، و دیگری از شیعه، محقق سید محمد حسین طباطبایی. آنها از طریق دو تفسیر خود، «التحریر و التنویر» (آزادی و روشنایی) و «المیزان فی تفسیر القرآن»، سهم عمیقی در توسعه اندیشه تفسیری داشتند. این دو تفسیر از مهمترین تفاسیر معاصر محسوب می‌شوند، زیرا عمق علمی، گشودگی به مسائل معاصر و تعهد به اصالت قرآنی را با هم ترکیب می‌کنند. اگرچه آنها از عقل و نقل بهره می‌برند، اما روش به‌کارگیری آنها، میزان اتکا به هر یک و مکانیسم برخورد با آیات اساساً متفاوت است و منعکس‌کننده تفاوت در پیشینه اعتقادی، اصول روش‌شناختی و محیط فرهنگی و فکری است که هر یک از آنها در آن ظهور کرده‌اند. 1. رویکرد تطبیقی بین دو مفسر برجسته از دو مکتب فکری مختلف (شیعه و سنی): در حالی که اکثر مطالعات قبلی به رویکرد هر مفسر به‌طور مستقل پرداخته‌اند، این مطالعه در پی انجام یک تحلیل تطبیقی بین دو تفسیر، «التحریر و التنویر» و «المیزان»، برای آشکار کردن شباهت‌ها و تفاوت‌ها در به‌کارگیری رویکردهای عقلی و نقلی است. 2. تلفیق تحلیل نظری و کاربردی: این مطالعه محدود به پرداختن به مبانی نظری رویکردهای عقلی و نقلی نیست، بلکه به کاربردهای عملی آنها در تفسیر انواع آیات، مانند آیات متشابهات، احکام و آیات وجودی نیز می‌پردازد. 3. تمرکز بر رابطه ذهن فلسفی و نقل روایی: این مطالعه، به ویژه در بررسی تفسیر «المیزان»، با هدف تحلیل چگونگی تلفیق ذهن فلسفی با خرد روایی مبتنی بر احادیث اهل بیت (علیهم السلام) و مقایسه آن با گرایش عقل‌گرایی معتدل ابن عاشور انجام شده است.

تعالی نفس انسانی و سعادت انسان، همواره یکی از اصلی ترین دغدغه های انسان خردمند است، پژوهش حاضر، تلاش می کند تا نقش حرکت جوهری را در تعالی نفس انسانی از دیدگاه علّامه طباطبایی مورد بحث و بررسی قرار دهد؛ و هم چنین نظر علّامه، پیرامون حرکت جوهری و نیز تعالی نفس مورد بررسی قرار خواهد گرفت؛ پس از آن نیز به بحث از کیفیت تاثیر حرکت جوهری بر تعالی نفس پرداخته خواهد شد و از حدود و ثغور آن از دیدگاه علّامه بحث خواهد شد. روش این تحقیق تحلیلی و کتابخانه ای است. و هم چنین نوع تحقیق در نوشتار حاضر از نوع مطالعه بنیادی است. به طور خلاصه از دیدگاه مرحوم علّامه تمام تغییرات این عالم و هم چنین حصول اعتقادات قلبی و ملکات عملی ـ که حالتی را در نفس انسانی ثبت می کنند و موجب نوعیت یافتن انسان به این صور می شوند ـ، بر پایه حرکت جوهری می باشد، و اساساً تمام حصول ملکات و آنچه موجب سعادت انسان می شود در بستر حرکت در جوهر رخ خواهد داد، و انسان به صورت پیوسته مراتبی از قوه را که به سبب تعلّق به ماده واجد است، از طریق حرکت جوهری به فعلیت می رساند، و صورت نوعیه مقوّم ماده خارجیه مبدّل به صورت خیالی، و صورت خیالی مبدّل به صورت عقلی می گردد، و این صور علمیه مکمّل جوهر نفس خواهند بود، نه عرض زائد بر آن.

علامه طباطبایی در کتاب "رساله افعال" بحثی تحت عنوان سعادت و شقاوت ذاتی را مطرح کرده است. ایشان معتقدند بین بنیه ها و مزاج های بدنی و نیز خلق و خو رابطه مستقیمی برقرار است. منظور از خلق و‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌خو آن رفتارهایی است که در اثر تکرار تبدیل به ملکه شده و به سختی قابل تغییر میباشد. علامه میگوید بخشی از سعادت و شقاوت هر کس مربوط به طینت بوده و قبل از تولد در عالم ذر معین گشته و علاوه بر این ایشان بخشی از سعادت و شقاوت را هم تأثیر نطفه بر اخلاق میداند که این مبحث تحت عنوان تأثیر بدن بر اخلاق بیان شده است. طبق نظر علامه هر کس به ذات خود یعنی از جایی که از آن نزول کرده بر میگردد و براین اساس علاوه بر خصوصیات جسمانی، خلق و خوی پدر و مادر نیز به فرزند منتقل میشود. علامه پردازش این دو مسئله را با استفاده از دو قاعده معروف فلسفی یعنی حرکت جوهری در نفس و قاعده حدوث جسمانی و بقاء روحانی به سرانجام میرساند. بر این اساس ایشان معتقدند سعادت و شقاوت، ذاتی است لکن این به هیچ وجه به معنای بطلان تاثیر تربیت و بیهوده بودن تکلیف و اضمحلال نظام جزاء و پاداش نیست. آدمی در طول مسیر حیات دنیوی خود در معرض احوالات و عقیده های مختلفی قرار میگیرد، بعضی از این امور را می‌پذیرد و در نتیجه در جانش رسوخ پیدا کرده و جزئی جدایی ناپذیر از او می شود و همین مسئله موجب آن میشود که هر انسانی از انسان دیگر متمایز باشد چرا که در جان هر فردی بعضی از احوالات و عقاید رسوخ پیدا میکند؛ بنابراین اگر آن احوال و عقاید، خوب باشد آن فرد در مسیر سعادت و اگر بد باشد در مسیر شقاوت و بدبختی قرار میگیرد. بنابراین دسته ای از روایات سعادت و شقاوت را مربوط به طینت دانسته و از محتوای آن چنین برداشت میشود که سعادت و شقاوت هر انسانی قبل از تولد مشخص میگردد. ▪ سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ(ع) عَنْ مَعْنَی قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) الشَّقِیُ‌ مَنْ‌ شَقِیَ‌ فِی بَطْنِ أُمِّهِ وَ السَّعِیدُ مَنْ سَعِدَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ فَقَالَ الشَّقِیُّ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ وَ هُوَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ أَنَّهُ سَیَعْمَلُ أَعْمَالَ الْأَشْقِیَاءِ وَ السَّعِیدُ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ وَ هُوَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ أَنَّهُ سَیَعْمَلُ أَعْمَالَ السُّعَدَاءِ. (التوحیدشیخ صدوق، باب 58، ص356) فردی از امام موسی بن جعفر (ع) درباره معنای حدیث رسول خدا (ص) پرسید ایشان فرمودند:« یعنی بدبخت کسی است که در شکم مادرش بدبخت شده و نیک بخت کسی است که در شکم مادرش نیک بخت شده و حضرت (ع) فرمود که بدبخت کسی است که خدا دانسته که او به زودی اعمال بدبختان را به عمل آورد و حال آنکه او را در شکم مادرش باشد و نیک بخت کسی است‌ که خدا دانسته او به زودی اعمال نیکبختان را به عمل آورد و حال آنکه او در شکم مادرش باشد». دسته ای دیگر از روایات سعادت و شقاوت را متأثر از پدر و مادر دانسته بدان معنا که مزاج، بنیه و اخلاق پدر و مادر در انسان تأثیر می‌گذارد و بخشی دیگر از روایات در باب تأثیر تربیت در انسان و نقش تربیت در سعادت و شقاوت می باشد. ▪ قالَ علی ابن ابی طالب (ع) إِنَّ اللَّهَ_ عَزَّوَجَلَّ_ خَلَقَ آدَمَ مِنْ‌ أَدِیمِ‌ الْأَرْضِ‌ فَمِنْهُ السِّبَاخُ وَ مِنْهُ الْمِلْحُ وَ مِنْهُ الطَّیِّبُ فَکَذَلِکَ فِی ذُرِّیَّتِهِ الصَّالِحُ وَ الطَّالِحُ. ( علل الشرائع، ج1،ص54 ) خداوند عزوجل آدم را از روی زمین آفرید، پس بعضی از آن شوره زارها، و بعضی از آن نمک ها، و بخشی هم پاک و طیّب است، هم چنین در فرزندان او برخی نیکوکار و برخی تبه کارند. ▪ قالَ علی ابن ابی طالب (ع) إنّما فرّقَ بینهم مبادیٌ طینَهم، و ذالکَ أنّهم کانوا فلقه مِن سَبَخِ أرضٍ و عَذبها، و حزنِ تربهِ وَسهلِها، فَهم علی حسبِ قربِ أرضِهم یتقاربونَ، و علی قدرِ اختلافها یَتَفاوَتون، فتامُّ الرّواءِ ناقصُ العقلِ، و مادُّ القامهِ قصیرُ الهمَّه، و زاکی العملِ قبیحُ المُنظرِ، و قریبُ القعرِ بعیدُ السّبرِ، و معروفُ الضربیهِ منکرُ الجلبیهِ، و تائهُ القلبِ مُتَفرِّق اللُّبِّ، و طلیقُ الِلّسان حدیدُ الجَنانِ. ( نهج البلاغه صبحی صالح ص354-355، کلام234 ) از مالک بن رحیله نقل شده است که گفت خدمت امیر مومنان(ع) بودیم، در آنجا صحبت از تفاوت های مردم شد، امام (ع) فرمود: آنچه بین آنها تفاوت به وجود آورده، آغاز سرشت آنهاست، چه اینکه آنها از قطعه ای از زمین شور و شیرین، سفت و سست، ترکیب یافته اند؛ و بر حسب نزدیک بودن خاکشان با هم نزدیکند، و به مقدار فاصله خاکشان با یکدیگر، متفاوت اند، افراد خوش منظر، سست عقلند؛ بلند قدان، کم همت، پاکیزه عملان، بد منظرند؛ و کوتاه قدان خوش فکر و عمیقند؛ آنها که نهادی پاک دارند، اعمالشان نیز پاک است، کسانی که عقلشان حیران است، افکارشان پراکنده است و سخنوران قوی دل هستند ▪ حال این مسئله واضح است که احادیث مربوط به حوزه سعادت و شقاوت ذاتی ، تا حدودی رنگ و بوی جبر به خود گرفته و به نظر میرسد تأثیر تربیت و آموزش اخلاقی کم اثر و یا حتی بی‌اثر باشد. در واقع محل نزاع این است که آیا تربیت در این میان تأثیری دارد یا اینکه سعادت و شقاوت هر کس از روز ازل معین گردیده و هر فردی اجبارأً در مسیر شقاوت یا سعادت قرار میگیرد و تربیت در این عرصه نقشی ندارد، در این پژوهش ما در‌ صدد آن هستیم که نقش تربیت و میزان تأثیر آن را مشخص کنیم.

هدف این پژوهش مقایسه دیدگاه دو متفکر معاصر و متعلق به دو جریان فکری و دو دین بزرگ یعنی اسلام و مسیحیت است. یافته این پژوهش با روش تحلیلی- مقایسه‌ای این است که علامه طباطبایی، مساله معاد و معاد جسمانی را در چارچوب یک نظام فلسفی خاص یعنی حکمت متعالیه برداشتی خاص از قرآن کریم تفسیر و تبیین نموده است و معاد را نتیجه طبیعی حرکت عمومی موجودات طبیعی دانسته و بر این باور است که انسان پس از مرگ به عالمی دیگر و فراتر از این عالم وارد می‌شود و هویت خویش را در آن عالم مشاهده خواهد نمود. در ماجرای معاد جسمانی علامه طباطبایی از نظریه ملاصدرا عدول می‌کند و به اجزای بدن و حرکت آن به سمت روح خود معتقد می‌شود و بیشتر ظاهر و متن قرآن را مبنا قرار می‌دهد. اما جان‌هیک براساس نظام فکری و دینی خود، مسأله عدم روح مجرد را با نگاه فیزیکالیستی و رنگ دینی بررسی کرده. و درباره‌ی زندگی پس از مرگ و معاد جسمانی که از اعتقاداتش سرچشمه گرفته به حل مسئله‌ی باز آفرینی و این همانی شخصی و هویت اخروی انسان پرداخته است. درنتیجه هر دو متفکر با اعتقاد به سرای آخرت و معاد جسمانی با دیدگاه‌ها و اعتقادات متفاوت نظریاتی را ارائه کرده‌اند.

پایان نامه حاضر به بررسی دقیق شبهات مطرح شده توسط سها در خصوص وجود ابهام در برخی آیات قرآن می‌پردازد. با تحلیل عمیق تفاسیر مفسران شیعه و اهل سنت به ویژه علامه طباطبایی و رشیدرضا و بررسی تطبیقی دیدگاههای آنان، این پژوهش به دنبال پاسخگویی به این شبهات و اثبات روشن بودن معانی قرآن است. با استفاده از روش تحلیل محتوا، یافته‌های این پژوهش نشان میدهد که با توجه به تفاسیر و دلایل عقلی و نقلی، شبهات مطرح شده براساس برداشت‌های سلیقه‌ای بوده و با مراجعه به منابع معتبر قرآنی قابل رفع است. نتایج این پژوهش به فهم دقیق‌تر و جامع‌تر معانی قرآن کمک کرده و به تقویت ایمان به این کتاب آسمانی منجر می‌شود.