جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

قرآن کریم منبع اصلی دانش در اسلام است. این منبع در طول اعصار، کانون تفکر، تأمل و تفسیر برای دانشمندان مسلمان بوده و همچنان هست. از همان دوران اولیه، تفسیر جایگاه برجسته‌ای در میان علوم اسلامی داشته است و مکاتب و گرایش‌های آن بر اساس تنوع رویکردها و روش‌های معرفت‌شناختی، متنوع شده‌اند. از جمله رویکردهای اصلی که توجه مفسران را به خود جلب کرده است، رویکرد عقلی و رویکرد نقلی است. رویکرد اول بر عقل، مشاهده و تأمل متکی است، در حالی که رویکرد دوم بر روایات و سنت‌های منتقل شده از نسل‌های اولیه، از جمله صحابه و تابعین، تکیه دارد. در قرن چهاردهم هجری، دو مفسر برجسته معاصر ظهور کردند: یکی از اهل سنت، محقق محمد الطاهر بن عاشور، و دیگری از شیعه، محقق سید محمد حسین طباطبایی. آنها از طریق دو تفسیر خود، «التحریر و التنویر» (آزادی و روشنایی) و «المیزان فی تفسیر القرآن»، سهم عمیقی در توسعه اندیشه تفسیری داشتند. این دو تفسیر از مهمترین تفاسیر معاصر محسوب می‌شوند، زیرا عمق علمی، گشودگی به مسائل معاصر و تعهد به اصالت قرآنی را با هم ترکیب می‌کنند. اگرچه آنها از عقل و نقل بهره می‌برند، اما روش به‌کارگیری آنها، میزان اتکا به هر یک و مکانیسم برخورد با آیات اساساً متفاوت است و منعکس‌کننده تفاوت در پیشینه اعتقادی، اصول روش‌شناختی و محیط فرهنگی و فکری است که هر یک از آنها در آن ظهور کرده‌اند. 1. رویکرد تطبیقی بین دو مفسر برجسته از دو مکتب فکری مختلف (شیعه و سنی): در حالی که اکثر مطالعات قبلی به رویکرد هر مفسر به‌طور مستقل پرداخته‌اند، این مطالعه در پی انجام یک تحلیل تطبیقی بین دو تفسیر، «التحریر و التنویر» و «المیزان»، برای آشکار کردن شباهت‌ها و تفاوت‌ها در به‌کارگیری رویکردهای عقلی و نقلی است. 2. تلفیق تحلیل نظری و کاربردی: این مطالعه محدود به پرداختن به مبانی نظری رویکردهای عقلی و نقلی نیست، بلکه به کاربردهای عملی آنها در تفسیر انواع آیات، مانند آیات متشابهات، احکام و آیات وجودی نیز می‌پردازد. 3. تمرکز بر رابطه ذهن فلسفی و نقل روایی: این مطالعه، به ویژه در بررسی تفسیر «المیزان»، با هدف تحلیل چگونگی تلفیق ذهن فلسفی با خرد روایی مبتنی بر احادیث اهل بیت (علیهم السلام) و مقایسه آن با گرایش عقل‌گرایی معتدل ابن عاشور انجام شده است.

این پایان‌نامه به بررسی مفهوم هدایت باطنی امام معصوم در سیر و سلوک عرفانی با تأکید بر دیدگاه‌های علامه طباطبایی پرداخته است. هدایت باطنی، نوعی تصرف تکوینی است که امام معصوم در قلوب و باطن انسان‌های مستعد انجام می‌دهد و آنان را به سمت کمال نهایی هدایت می‌کند. هدف اصلی این پژوهش، تبیین باور به هدایت باطنی امام معصوم و نقش آن در سلوک عرفانی است. این تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی انجام شده و از منابع معتبر فلسفی، عرفانی و کلامی برای بررسی مبانی نظری استفاده شده است. پژوهش حاضر سؤالات مهمی مانند جایگاه هدایت باطنی امام در سلوک عرفانی و آثار این هدایت بر باور و رفتار سالکان را مورد بررسی قرار می‌دهد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که هدایت باطنی امام معصوم، عامل اساسی در تربیت و هدایت سالکان عرفانی است. این هدایت نه‌تنها به‌صورت تعلیمی و تشریعی، بلکه از طریق تصرف تکوینی در باطن انسان‌ها عمل می‌کند. علامه طباطبایی با توجه به عمق علمی و عرفانی خود، هدایت امام را فراتر از ارشاد و راهنمایی تشریعی می‌داند و آن را نوعی ولایت معنوی معرفی می‌کند که در سلوک عرفانی نقش کلیدی دارد. این پژوهش همچنین بر تأثیرات عملی هدایت باطنی در سیر و سلوک عرفانی تأکید دارد و نشان می‌دهد که اعتقاد قلبی به هدایت امام معصوم، سالک را به مسیر کمال و شناخت الهی هدایت می‌کند. در نهایت، پیشنهادهایی برای ادامه تحقیقات در زمینه تطبیق دیدگاه‌های عرفانی و بررسی تأثیرات هدایت باطنی در تجربیات عرفانی معاصر ارائه شده است.

دیوید هیوم با انکار ضرورت علّی و ذهنی دانستن علیت، رویکردی تجربه‌گرایانه و ضدّ متافیزیکی را در فلسفه‌ی جدید بنیان نهاد. پس از او فیلسوفان متعددی درصدد پاسخ‌گویی به دیدگاه وی برآمدند. در این میان، علامه طباطبایی در سنت فلسفه اسلامی و دیوید لوئیس در فلسفه تحلیلی جدید، هر یک در چارچوب‌های متفاوتی به بازخوانی مسئله علیت پرداخته‌اند. علامه طباطبایی، بر پایه‌ی مبانی اصالت وجود و تشکیک وجود، علیت را امری عینی و ضروری می‌داند و نظام هستی را دارای ترتب طولی میان علل و معلولات تصویر می‌کند که در آن جهان مادی پایین‌ترین مرتبه و در عین حال تابع نظام ضروری علّی است. در این نظام، رابطه علیت معدّه میان موجودات مادی نیز امری واقعی دانسته می‌شود. در مقابل، دیوید لوئیس با تکیه بر شرطی‌های خلاف واقع و نظریه‌ی جهان‌های ممکن انضمامی، علیت را واقعیتی عینی ولی غیرضروری تبیین می‌کند. از نظر او، قوانین طبیعت صرفاً توصیف الگوهای منظم رویدادهای فیزیکی‌اند و ضرورت فیزیکی برخاسته از آنها، جایگزین ضرورت متافیزیکی می‌شود. بدین‌سان، هر دو اندیشمند در عین پذیرش عینیت علیت، در باب ضرورت آن راهی متفاوت پیموده‌اند: طباطبایی از ضرورت هستی‌شناختی دفاع می‌کند، در حالی‌که لوئیس به امکان‌گرایی فیزیکی گرایش دارد. این مقایسه نشان می‌دهد که هرچند هر دو در نقد هیوم مشترکند، اما مبانی مابعدالطبیعی و معرفتی آنان دو نوع از فهم علیت در جهان مادی را به نمایش می‌گذارد؛ یکی بر پایه‌ی نظام طولی وجود و دیگری مبتنی بر تبیین قوانین طبیعت. با استفاده از ظرفیت‌های نظری این دو اندیشمند، و مبتنی بر روش مقایسه‌ای با تاکید بر گفتگو به مدل سقراطی، می‌توان به راه حلی در مساله علیت در جهان مادی و در سه حیطه تعریف، چگونگی و لوازم علیت در جهان مادی دست پیدا کنیم.

پایان نامه حاضر به بررسی دقیق شبهات مطرح شده توسط سها در خصوص وجود ابهام در برخی آیات قرآن می‌پردازد. با تحلیل عمیق تفاسیر مفسران شیعه و اهل سنت به ویژه علامه طباطبایی و رشیدرضا و بررسی تطبیقی دیدگاههای آنان، این پژوهش به دنبال پاسخگویی به این شبهات و اثبات روشن بودن معانی قرآن است. با استفاده از روش تحلیل محتوا، یافته‌های این پژوهش نشان میدهد که با توجه به تفاسیر و دلایل عقلی و نقلی، شبهات مطرح شده براساس برداشت‌های سلیقه‌ای بوده و با مراجعه به منابع معتبر قرآنی قابل رفع است. نتایج این پژوهش به فهم دقیق‌تر و جامع‌تر معانی قرآن کمک کرده و به تقویت ایمان به این کتاب آسمانی منجر می‌شود.

علامه طباطبایی(ره) به عنوان متفکر و نظریه‌پرداز برجسته معاصر جهان اسلام، عقل را ابزاری قدرتمند در جهت استدلال و اثبات اصول بنیادین دین می‌داند که پایه و اساس معنویت اسلامی را تشکیل می‌دهد. در اندیشه ایشان عقلانیت اسلامی نه تنها در شکل‌دهی به هویت معنویت دینی نقش اساسی دارد، بلکه در حفظ و تداوم و نیز مؤلفه‌ها و کارکردهای آن تأثیرگذار است. به همین دلیل، معنویت اسلامی بر پایه عقلانیت استوار است و باطن آن فراتر از دنیای مادی، در قلمرو عقلانیت قرار دارد. هدف پژوهش حاضر، بعد از تبیین عقلانیت و ویژگی‌های معنویت اسلامی در اندیشه حضرت علامه طباطبایی (ره)، تبیین تأثیر ابعاد متعدد عقلانیت بر سه ساحت هویت، مؤلفه‌ها و کارکردهای معنویت و اثبات این امر است که معنویت اسلامی برآمده از عقلانیت اسلامی است و با معنویت سکولار و مدرن که مبتنی بر عقلانیت خودبنیاد است، تفاوت بنیادین دارد. این تحقیق به روش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر داده‌های کتابخانه‌ای و نظری و با تحلیل اندیشه‌‌های علامه طباطبایی (ره) شکل گرفته است. براساس یافته‌های تحقیق حاضر معنویت، بینشی عمیق و مرتبط با فطرت و عقلانیت در تمام جنبه‌های زندگی است. این ارتباط تنگاتنگ، هویت معنویت اسلامی را در هر دو بعد بینشی و رفتاری شکل می‌دهد. عقلانیت اسلامی علاوه بر هویت‌سازی معنویت در اساسی‌ترین مؤلفه‌های معنویت شامل شناخت خدا، شناخت دین و شناخت معاد نقش محوری دارد؛ همچنین عقلانیت اسلامی در ابعاد نظری و عملی دارای کارکردهایی است که به شکل مستقیم در سبک زندگی معنوی اثرگذار است. این کارکردها در حوزه هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی، دین‌شناسی و ارزش‌شناسی بروز و ظهور دارند و سبب نقش آفرینی در کارکردهای معنویت اسلامی می‌شوند. عمق‌بخشی باور به مبدأ و معاد، تصحیح نگاه به دنیا، امیدآفرینی و عدالت‌محوری از کارکردهای مهم معنویت در ساحت بینش است که مستقیماً از عقلانیت اسلامی اثر می‌پذیرد. همچنین رضامندی، شادکامی در زندگی و کاهش درد و اضطراب و پریشانی از کارکردهای معنویت رفتاری و مبتنی بر کارکردهای عقلانیت است. نتیجه این که عقلانیت و ادراکی که توأم با سلامت فطرت و برخاسته از تهذیب نفس باشد، به معنویتی دینی و الهی دست پیدا خواهد کرد که نوع نگاه انسان را به زندگی جهت می‌دهد و سبب امنیت و سکینه در قلوب مؤمنین و در نهایت سعادت و نیکبختی در دنیا و آخرت می‌گردد.

هدف این پژوهش مقایسه دیدگاه دو متفکر معاصر و متعلق به دو جریان فکری و دو دین بزرگ یعنی اسلام و مسیحیت است. یافته این پژوهش با روش تحلیلی- مقایسه‌ای این است که علامه طباطبایی، مساله معاد و معاد جسمانی را در چارچوب یک نظام فلسفی خاص یعنی حکمت متعالیه برداشتی خاص از قرآن کریم تفسیر و تبیین نموده است و معاد را نتیجه طبیعی حرکت عمومی موجودات طبیعی دانسته و بر این باور است که انسان پس از مرگ به عالمی دیگر و فراتر از این عالم وارد می‌شود و هویت خویش را در آن عالم مشاهده خواهد نمود. در ماجرای معاد جسمانی علامه طباطبایی از نظریه ملاصدرا عدول می‌کند و به اجزای بدن و حرکت آن به سمت روح خود معتقد می‌شود و بیشتر ظاهر و متن قرآن را مبنا قرار می‌دهد. اما جان‌هیک براساس نظام فکری و دینی خود، مسأله عدم روح مجرد را با نگاه فیزیکالیستی و رنگ دینی بررسی کرده. و درباره‌ی زندگی پس از مرگ و معاد جسمانی که از اعتقاداتش سرچشمه گرفته به حل مسئله‌ی باز آفرینی و این همانی شخصی و هویت اخروی انسان پرداخته است. درنتیجه هر دو متفکر با اعتقاد به سرای آخرت و معاد جسمانی با دیدگاه‌ها و اعتقادات متفاوت نظریاتی را ارائه کرده‌اند.

مسئله تکثر ادیان و حقانیت آن‌ها در عصر نوگرایی و پیشرفت رسانه‌ها به چالشی اساسی تبدیل شده است. در گذشته، پیروان ادیان مختلف بدون آگاهی از یکدیگر به اعمال دینی خود می‌پرداختند، اما امروزه با گسترش ارتباطات، آشنایی با باورها و مناسک ادیان مختلف افزایش یافته است. این وضعیت پرسش‌هایی درباره حقانیت ادیان و نجات انسان‌ها ایجاد کرده است. در این زمینه، رویکردهای مختلفی وجود دارد؛ انحصارگرایی تنها یک دین را حق می‌داند و سایر ادیان را باطل می‌شمارد. در مقابل، شمول‌گرایی به این باور است که حقانیت و رستگاری تنها از طریق یک دین خاص ممکن است، اما پیروان سایر ادیان نیز می‌توانند نجات یابند. همچنین، کثرت‌گرایی به رسمیت شناختن حقانیت و نجات در همه ادیان را مطرح می‌کند و بر این اساس، راه‌های متعددی برای دستیابی به حقیقت وجود دارد. با توجه به توضیحات فوق و رویکردهایی که در ارتباط با تکثر ادیان و حقانیت آن ها بیان شد مسئله ای که ایجاد می شود این است که درنهایت از میان این ادیان متکثر، کدام دین واقعا حق بوده و به پرسش های اساسی انسان ها درباره آغاز و انجام هستی و راه دستیابی به مقصود آفرینش و غیره پاسخ خواهد داد و موجب رستگاری و سعادت ابدی انسان ها می شود؟ اساسا با چه معیارهایی می توان دین حق را شناسایی و اثبات کرد و ادیان باطل دیگر را افزون بر کارآمد بودنشان رد نمود؟ معیارهای دین حق چیست؟ معیارهای بازشناسی دین حق از ادیان باطل چیست؟ اندیشمندان برای شناسایی دین حق معیارهایی ارائه داده‌اند، عده ای از اندیشمندان خاستگاه دین را از آن جهت که آیا دین منشا و مبدا الهی دارد یا ساخته و پرداخته انسان است به عنوان ملاک در نظر گرفته اند. برخی نیز به کارکردهای ادیان توجه نموده و معتقدند که دینی می تواند از اعتبار بیشتری برخوردار باشد که از جنبه های گوناگون پاسخ گوی جامع نیازها و مشکلات انسان ها باشد. عده ای دیگر نیز بنیان گذاران ادیان و ویژگی های شخصیتی و همچنین شیوه ی زندگی آن ها را به عنوان معیار ارزیابی حقانیت ادیان در نظر گرفتند. عده ای از متفکران هم به بررسی اجمالی محتوا و آموزه های ادیان از جهت عقلانی بودن، جامع و مطابق با واقع بودن، انسجام و کارکرد مثبت داشتن و غیره پرداختند. در همین راستا علامه طباطبائی نیز در آثار مختلف خود معیارهایی برای شناسایی دین حق ارائه داده است که در این تحقیق به بررسی معیارهای دین حق از دیدگاه ایشان می پردازیم. تحقیق در این زمینه به دلیل شیوع شبهات دینی و عدم آگاهی صحیح از دین حق (اسلام) در جامعه امروزی اهمیت دارد. با توجه به گسترش اطلاعات و دسترسی آسان به منابع مختلف، نیاز به تبیین و شناخت دقیق دین حق بیش از پیش احساس می‌شود. بنابراین هدف این تحقیق بررسی معیارهای بازشناسی دین حق از باطل با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبائی است.

قرآن کریم کتاب هدایت و رستگاری است که معارف انسان‌ساز آن در اسلوب‌ها و قالب‌های متداول زبان عربی از جمله حقیقت و مجاز بیان شده است. علمای بلاغت مجاز را به چند گونه تعریف کرده‌اند که مشهورترین آن مجاز لغوی(مرسل) و عقلی است. از جمله دانشمندان عصر حاضر که وجود مجاز را در قرآن پذیرفته‌اند علامه طباطبایی صاحب تفسیر ",المیزان فی تفسیر القرآن", است. این‌که علامه کدام یک از آیات قرآن را مجاز دانسته و فراوانی آیات دارای مجاز در تفسیر المیزان به چه شکلی است؟ پرسش‌هایی است که این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی به دنبال پاسخ به آنهاست. برای واکاوی دقیق دیدگاه علامه، حدود دویست آیه از قرآن که علمای بلاغت، مفسران و اندیشمندان حمل بر معنای مجازی کرده‌اند بررسی شده و سپس نظر، عقیده و تحلیل علامه طباطبایی درباره آن آمده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که علامه به دلیل مبانی فکری و عقیدتی و با در نظر گرفتن سیاق آیات و قواعد ادبی، به طور کلی آن‌جا که حمل آیه بر حقیقت ممکن نیست و ایجاد شبهه می‌کند قائل به مجاز است. وی به صورت محدود وجود مجاز در قرآن را پذیرفته و در این میان سهم بیشتری به مجاز عقلی داده است.