جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

هدف این پژوهش مقایسه دیدگاه دو متفکر معاصر و متعلق به دو جریان فکری و دو دین بزرگ یعنی اسلام و مسیحیت است. یافته این پژوهش با روش تحلیلی- مقایسه‌ای این است که علامه طباطبایی، مساله معاد و معاد جسمانی را در چارچوب یک نظام فلسفی خاص یعنی حکمت متعالیه برداشتی خاص از قرآن کریم تفسیر و تبیین نموده است و معاد را نتیجه طبیعی حرکت عمومی موجودات طبیعی دانسته و بر این باور است که انسان پس از مرگ به عالمی دیگر و فراتر از این عالم وارد می‌شود و هویت خویش را در آن عالم مشاهده خواهد نمود. در ماجرای معاد جسمانی علامه طباطبایی از نظریه ملاصدرا عدول می‌کند و به اجزای بدن و حرکت آن به سمت روح خود معتقد می‌شود و بیشتر ظاهر و متن قرآن را مبنا قرار می‌دهد. اما جان‌هیک براساس نظام فکری و دینی خود، مسأله عدم روح مجرد را با نگاه فیزیکالیستی و رنگ دینی بررسی کرده. و درباره‌ی زندگی پس از مرگ و معاد جسمانی که از اعتقاداتش سرچشمه گرفته به حل مسئله‌ی باز آفرینی و این همانی شخصی و هویت اخروی انسان پرداخته است. درنتیجه هر دو متفکر با اعتقاد به سرای آخرت و معاد جسمانی با دیدگاه‌ها و اعتقادات متفاوت نظریاتی را ارائه کرده‌اند.

ایثار یک ارزش اخلاقی و اجتماعی بسیار مهم است که علاوه بر رشد اخلاقی و شخصیتی خود فرد، به رفع مشکلات اجتماعی و ارتقای بهبود جامعه کمک زیادی می‌کند. هدف این تحقیق، بررسی مبادی رفتار ایثارگرانه و سپس مراتب رفتار ایثارگرانه بر اساس مبادی آن، در دیدگاه علامه طباطبایی است. بنابراین، این تحقیق به دو سؤال پاسخ می‌دهد، اولاً، مبادی رفتار ایثارگرانه در دیدگاه علامه طباطبایی چیست؟ و ثانیاً، رفتار ایثارگرانه با توجه به مبادی آن، دارای چه مراتبی است؟ برای پاسخگویی به سؤالات تحقیق آیات مربوطه (در تفسیر المیزان) مورد بررسی تحلیلی قرار گرفت. در این راستا 26 واحد تحلیل در سیاق‌شان (در مجموع، 324 آیه) در تفسیر المیزان مورد بررسی تحلیلی قرار گرفتند. سپس، یافته‌های اولیه با استفاده از نظرات تکمیلی علامه طباطبایی در سایر آثار ایشان همچون: بدایه‌الحکمه، نهایه‌الحکمه، بررسی‌های اسلامی، رساله لب‌اللباب، مجموعه رسائل، شیعه در اسلام، قرآن در اسلام و اصول فلسفه و روش رئالیسم تکمیل گردید. بر اساس یافته‌ها، مبادی شناختی و مبادی عاطفی - گرایشی، هریک در شش محور (شناخت‌ها و عواطف نسبت به خداوند، نسبت به خود، نسبت به زندگی دنیا، نسبت به زندگی اخروی، نسبت به دیگران، و نسبت به رفتار ایثارگرانه) شناسایی و تحلیل شدند. همچنین التزام عملی به‌عنوان یکی دیگر از مبادی شناسایی شد و نیز، مشخص شد صفاتی نظیر (صداقت، خیرخواهی، صبر، سخاوت، شجاعت، استقامت و... )، صدور رفتار ایثارگرانه را تسهیل می‌کند. به علاوه، تحقق این وضعیت، نیازمند یک طهارت نفسانی اولی (نبودن موانع نفسانی همچون تکبر، برتری‌طلبی و سرکشی) است که خضوع در برابر حق را امکان‌پذیر می‌سازد. تمام موارد به‌دست‌آمده ذیل مفهوم ایمان جای گرفت و ایمان به‌عنوان مبدأ اصلی رفتار ایثارگرانه تعیین شد. از سوی دیگر، از آنجا که ایمان به عنوان ریشه رفتار ایثارگرانه، از دیدگاه علامه طباطبایی دارای چهار مرتبه است، بنابراین، تلاش شد تا با بررسی رفتار ایثارگرانه متناسب با چهار مرتبه ایمانی، مراتب رفتار ایثارگرانه تبیین شود. وضعیت معرفتی، گرایشی، انگیزه، نیت، التزام عملی و صفات نفسانی در هر یک از این مراتب ایمانی، تبیین شد و مشخص شد که رفتار ایثارگرانه نیز - که تابعی از آنها است - در هر یک از آن مراتب متفاوت است. نتیجه آن که هرچه شناخت و باور قلبی نسبت خدا و حقایق دینی (توحید، معاد، حقانیت دعوت پیامبران و... ) عمیق‌تر باشد و وابستگی فرد به دنیا و مادیات کمتر باشد، تمایل به ایثار جان و مال به‌خاطر اهدافی نظیر رسیدن به بهشت، درجات بالای کمال، حب الهی، خشنودی خدا و... افزایش می‌یابد و افراد به رفتار ایثارگرانه ملتزم‌تر خواهد بود و با اخلاص و اشتیاق بیشتری در راه خدا ایثار خواهند کرد.

قرآن کریم کتاب هدایت و رستگاری است که معارف انسان‌ساز آن در اسلوب‌ها و قالب‌های متداول زبان عربی از جمله حقیقت و مجاز بیان شده است. علمای بلاغت مجاز را به چند گونه تعریف کرده‌اند که مشهورترین آن مجاز لغوی(مرسل) و عقلی است. از جمله دانشمندان عصر حاضر که وجود مجاز را در قرآن پذیرفته‌اند علامه طباطبایی صاحب تفسیر ",المیزان فی تفسیر القرآن", است. این‌که علامه کدام یک از آیات قرآن را مجاز دانسته و فراوانی آیات دارای مجاز در تفسیر المیزان به چه شکلی است؟ پرسش‌هایی است که این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی به دنبال پاسخ به آنهاست. برای واکاوی دقیق دیدگاه علامه، حدود دویست آیه از قرآن که علمای بلاغت، مفسران و اندیشمندان حمل بر معنای مجازی کرده‌اند بررسی شده و سپس نظر، عقیده و تحلیل علامه طباطبایی درباره آن آمده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که علامه به دلیل مبانی فکری و عقیدتی و با در نظر گرفتن سیاق آیات و قواعد ادبی، به طور کلی آن‌جا که حمل آیه بر حقیقت ممکن نیست و ایجاد شبهه می‌کند قائل به مجاز است. وی به صورت محدود وجود مجاز در قرآن را پذیرفته و در این میان سهم بیشتری به مجاز عقلی داده است.

قرآن کریم منبع اصلی دانش در اسلام است. این منبع در طول اعصار، کانون تفکر، تأمل و تفسیر برای دانشمندان مسلمان بوده و همچنان هست. از همان دوران اولیه، تفسیر جایگاه برجسته‌ای در میان علوم اسلامی داشته است و مکاتب و گرایش‌های آن بر اساس تنوع رویکردها و روش‌های معرفت‌شناختی، متنوع شده‌اند. از جمله رویکردهای اصلی که توجه مفسران را به خود جلب کرده است، رویکرد عقلی و رویکرد نقلی است. رویکرد اول بر عقل، مشاهده و تأمل متکی است، در حالی که رویکرد دوم بر روایات و سنت‌های منتقل شده از نسل‌های اولیه، از جمله صحابه و تابعین، تکیه دارد. در قرن چهاردهم هجری، دو مفسر برجسته معاصر ظهور کردند: یکی از اهل سنت، محقق محمد الطاهر بن عاشور، و دیگری از شیعه، محقق سید محمد حسین طباطبایی. آنها از طریق دو تفسیر خود، «التحریر و التنویر» (آزادی و روشنایی) و «المیزان فی تفسیر القرآن»، سهم عمیقی در توسعه اندیشه تفسیری داشتند. این دو تفسیر از مهمترین تفاسیر معاصر محسوب می‌شوند، زیرا عمق علمی، گشودگی به مسائل معاصر و تعهد به اصالت قرآنی را با هم ترکیب می‌کنند. اگرچه آنها از عقل و نقل بهره می‌برند، اما روش به‌کارگیری آنها، میزان اتکا به هر یک و مکانیسم برخورد با آیات اساساً متفاوت است و منعکس‌کننده تفاوت در پیشینه اعتقادی، اصول روش‌شناختی و محیط فرهنگی و فکری است که هر یک از آنها در آن ظهور کرده‌اند. 1. رویکرد تطبیقی بین دو مفسر برجسته از دو مکتب فکری مختلف (شیعه و سنی): در حالی که اکثر مطالعات قبلی به رویکرد هر مفسر به‌طور مستقل پرداخته‌اند، این مطالعه در پی انجام یک تحلیل تطبیقی بین دو تفسیر، «التحریر و التنویر» و «المیزان»، برای آشکار کردن شباهت‌ها و تفاوت‌ها در به‌کارگیری رویکردهای عقلی و نقلی است. 2. تلفیق تحلیل نظری و کاربردی: این مطالعه محدود به پرداختن به مبانی نظری رویکردهای عقلی و نقلی نیست، بلکه به کاربردهای عملی آنها در تفسیر انواع آیات، مانند آیات متشابهات، احکام و آیات وجودی نیز می‌پردازد. 3. تمرکز بر رابطه ذهن فلسفی و نقل روایی: این مطالعه، به ویژه در بررسی تفسیر «المیزان»، با هدف تحلیل چگونگی تلفیق ذهن فلسفی با خرد روایی مبتنی بر احادیث اهل بیت (علیهم السلام) و مقایسه آن با گرایش عقل‌گرایی معتدل ابن عاشور انجام شده است.

پایان نامه حاضر به بررسی دقیق شبهات مطرح شده توسط سها در خصوص وجود ابهام در برخی آیات قرآن می‌پردازد. با تحلیل عمیق تفاسیر مفسران شیعه و اهل سنت به ویژه علامه طباطبایی و رشیدرضا و بررسی تطبیقی دیدگاههای آنان، این پژوهش به دنبال پاسخگویی به این شبهات و اثبات روشن بودن معانی قرآن است. با استفاده از روش تحلیل محتوا، یافته‌های این پژوهش نشان میدهد که با توجه به تفاسیر و دلایل عقلی و نقلی، شبهات مطرح شده براساس برداشت‌های سلیقه‌ای بوده و با مراجعه به منابع معتبر قرآنی قابل رفع است. نتایج این پژوهش به فهم دقیق‌تر و جامع‌تر معانی قرآن کمک کرده و به تقویت ایمان به این کتاب آسمانی منجر می‌شود.

دیوید هیوم با انکار ضرورت علّی و ذهنی دانستن علیت، رویکردی تجربه‌گرایانه و ضدّ متافیزیکی را در فلسفه‌ی جدید بنیان نهاد. پس از او فیلسوفان متعددی درصدد پاسخ‌گویی به دیدگاه وی برآمدند. در این میان، علامه طباطبایی در سنت فلسفه اسلامی و دیوید لوئیس در فلسفه تحلیلی جدید، هر یک در چارچوب‌های متفاوتی به بازخوانی مسئله علیت پرداخته‌اند. علامه طباطبایی، بر پایه‌ی مبانی اصالت وجود و تشکیک وجود، علیت را امری عینی و ضروری می‌داند و نظام هستی را دارای ترتب طولی میان علل و معلولات تصویر می‌کند که در آن جهان مادی پایین‌ترین مرتبه و در عین حال تابع نظام ضروری علّی است. در این نظام، رابطه علیت معدّه میان موجودات مادی نیز امری واقعی دانسته می‌شود. در مقابل، دیوید لوئیس با تکیه بر شرطی‌های خلاف واقع و نظریه‌ی جهان‌های ممکن انضمامی، علیت را واقعیتی عینی ولی غیرضروری تبیین می‌کند. از نظر او، قوانین طبیعت صرفاً توصیف الگوهای منظم رویدادهای فیزیکی‌اند و ضرورت فیزیکی برخاسته از آنها، جایگزین ضرورت متافیزیکی می‌شود. بدین‌سان، هر دو اندیشمند در عین پذیرش عینیت علیت، در باب ضرورت آن راهی متفاوت پیموده‌اند: طباطبایی از ضرورت هستی‌شناختی دفاع می‌کند، در حالی‌که لوئیس به امکان‌گرایی فیزیکی گرایش دارد. این مقایسه نشان می‌دهد که هرچند هر دو در نقد هیوم مشترکند، اما مبانی مابعدالطبیعی و معرفتی آنان دو نوع از فهم علیت در جهان مادی را به نمایش می‌گذارد؛ یکی بر پایه‌ی نظام طولی وجود و دیگری مبتنی بر تبیین قوانین طبیعت. با استفاده از ظرفیت‌های نظری این دو اندیشمند، و مبتنی بر روش مقایسه‌ای با تاکید بر گفتگو به مدل سقراطی، می‌توان به راه حلی در مساله علیت در جهان مادی و در سه حیطه تعریف، چگونگی و لوازم علیت در جهان مادی دست پیدا کنیم.

لارنس کراوس معتقد به آفرینش خودبه‌خودی و هوشمندانه جهان از «عدم» است. وی توسط قوانین فیزیک کوانتوم و کیهان‌شناسی نوین با روش علوم تجربی اثبات می‌کند که جهان از یک انفجار بزرگ آغاز شده و دائما در حال گسترش است و این فرآیند نیازی به خالق ندارد بلکه خود جهان آنقدر باعظمت و هوشمند است که خلقت را به خود او نسبت می‌دهیم. تحقیق حاضر با روش توصیفی و تحلیل محتوا، اندیشه کراوس را بر مبنای اندیشه‌های علامه‌طباطبایی به نقد می‌کشد، علامه معتقد است کل این جهان مانند بدن انسان با کلیه اعضایش یک واحد شخصی است و از سلسله علت‌ها و معلول‌ها تشکیل شده که بر روی هم علتی می‌خواهد. جهان با توجه به حرکت جوهری ذاتی، دائما در حال حدوث است، و چون مجموعا یک وجود خارجی است، بعنوان یک واحد حادث، نیازمند به علت است، و در صورتی که کسی حرکت جوهری جهان را منکر شود، امکان ذاتی آن انکارناپذیر است، زیرا جهان دارای ماهیت است و لازمه ماهیت، امکان ذاتی است؛ بنابراین، هر ممکنی نیازمند به علت است. کراوس معتقد به عقل خودبنیاد بشری است و امور غیبی را متضاد با عقل می‌داند، بنابراین در نزد وی قابل شناخت نیستند. مهمترین پیامد تفکر کراوس، ترویج بی‌معنای و بی‌هدفی زندگی می‌باشد، که هدف از نقد اندیشه وی، بیشتر به این امر توجه دارد. در قلمرو دین چیزی به نام عقل ستیزی وجود ندارد، بلکه برخی از معارف فراعقل هستند. کراوس متوجه این امر نشده است که حیطه ابزار درک و اثبات عالم ماوراء، عقل محض و یا فلسفی از طریق معقولات ثانوی و شهود می‌باشد و ابزار حواس و تجربه ظرفیت این را ندارند که عالم ماوراء را اثبات یا نفی کنند. بنابراین آن چه در نزد کراوس مغالطه شده، این است که وی با ابزار حواس و عقل تجربی می‌خواهد به جنگ عالم ماوراء برود و آن را انکار کند.

این پایان‌نامه به بررسی مفهوم هدایت باطنی امام معصوم در سیر و سلوک عرفانی با تأکید بر دیدگاه‌های علامه طباطبایی پرداخته است. هدایت باطنی، نوعی تصرف تکوینی است که امام معصوم در قلوب و باطن انسان‌های مستعد انجام می‌دهد و آنان را به سمت کمال نهایی هدایت می‌کند. هدف اصلی این پژوهش، تبیین باور به هدایت باطنی امام معصوم و نقش آن در سلوک عرفانی است. این تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی انجام شده و از منابع معتبر فلسفی، عرفانی و کلامی برای بررسی مبانی نظری استفاده شده است. پژوهش حاضر سؤالات مهمی مانند جایگاه هدایت باطنی امام در سلوک عرفانی و آثار این هدایت بر باور و رفتار سالکان را مورد بررسی قرار می‌دهد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که هدایت باطنی امام معصوم، عامل اساسی در تربیت و هدایت سالکان عرفانی است. این هدایت نه‌تنها به‌صورت تعلیمی و تشریعی، بلکه از طریق تصرف تکوینی در باطن انسان‌ها عمل می‌کند. علامه طباطبایی با توجه به عمق علمی و عرفانی خود، هدایت امام را فراتر از ارشاد و راهنمایی تشریعی می‌داند و آن را نوعی ولایت معنوی معرفی می‌کند که در سلوک عرفانی نقش کلیدی دارد. این پژوهش همچنین بر تأثیرات عملی هدایت باطنی در سیر و سلوک عرفانی تأکید دارد و نشان می‌دهد که اعتقاد قلبی به هدایت امام معصوم، سالک را به مسیر کمال و شناخت الهی هدایت می‌کند. در نهایت، پیشنهادهایی برای ادامه تحقیقات در زمینه تطبیق دیدگاه‌های عرفانی و بررسی تأثیرات هدایت باطنی در تجربیات عرفانی معاصر ارائه شده است.

انفاق یکی از موضوعات پر تکرار در قرآن است که بُعد تربیتی آن بسیار حائز اهمیت است. بیان ویژگیهای انفاق و انفاق کنندگان حقیقی چنانکه مد نظر قرآن است و مهم‌تر از آن، چگونگی دستیابی به اخلاص در انفاق بر اساس سه اصل مورد نظر علامه طباطبایی (توحید خالص، عبودیت محض، حب عبودی) که نوعی رمزگشایی از چگونگی اتمام مکارم اخلاقی در مکتب قرآن است، دغدغه پژوهش حاضر می‌باشد. در مسیر این پژوهش از روش تفسیر موضوعی با رویکرد تدبر در آیات مرتبط با انفاق و با محوریت آرای علامه طباطبایی در خصوص الگوی اخلاق توحیدی استفاده خواهد شد.