جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از مسائل چالش‌برانگیز کلامی در قرآن مسئلۀ تأثیر جادو و افسون بر خرد و پیکر پیامبر اکرم (ص)، به‌ویژه در سورۀ فلق، است که مفسران با نگرش‌های متفاوتی بدان پرداخته‌اند. طباطبایی، که پیشینۀ درخشانی در بهره‌گیری از تفسیر قرآن به قرآن دارد، اثرگذاری افسون بر پیکر پیامبر (ص) را پذیرفته است، اگرچه باور دارد که افسون مایۀ آسیب‌دیدگی خرد آن گرامی نمی‌شود، درحالی‌که صادقی تهرانی، که او نیز بر کاربست روش تفسیر قرآن به قرآن در فهم آیات تأکید دارد، تأثیر جادو بر خرد و پیکر پیامبر (ص) را یکسر رد کرده است. بررسی رویکرد مفسران یادشده در تفسیر سورۀ فلق، به‌ویژه در موضوع اثرگذاری افسون بر پیامبر اکرم (ص)، بایسته می‌نماید که در مقالۀ حاضر بدان پرداخته می‌شود. نتیجۀ این پژوهش این است که طباطبایی در تفسیر المیزان، با تأکید بر روایات اسباب نزول، تحلیلی محدودتر ارائه داده و در برخی موارد از اصول روش قرآن به قرآن فاصله گرفته است. در مقابل، صادقی تهرانی در تفسیر الفرقان، با تکیۀ کامل بر آیات قرآن و رد روایات غیرمعتبر، تفسیری جامع‌تر، و هم‌خوان‌تر با مبانی توحیدی قرآن ارائه کرده است.

از موضوعات علوم قرآنی، مسئله تکرار آیات می‌باشد. در این موضوع بین محققان اختلاف نظر است از یک سو مخالفان از جمله سیّد قطب معتقد است در قرآن پدیده‌ای به نام تکرار وجود ندارد آنچه هست تنویع می‌باشد و از سوی دیگر برخی از مفسران و قرآن پژوهان وجودتکرار درقرآن را إنکارناپذیر شمرده‌اند. مقالة حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی درصدد آن است که بعد از مفهوم‌شناسی واژه تکرار، مفاهیم مرتبط با تکرار، معناشناسی تکرار در قرآن، دیدگاه مفسران و دانشمندان علوم قرآنی(موافقان و مخالفان)و... را مورد پژوهش قرار دهد. در این میان علامه طباطبائی(ره) نیز به این مسئله بی توجه نبوده است. یافته‌ها و نتایج پژوهش حاکی ازآن است که واژه تکراربا مشتقات خود 476 مورد در آیات قرآن بکار رفته ایشان أسرار وحکمت هایی را برای آن ها بیان فرموده از جمله‌: اختلاف سیاق، مصداق، اضافه، ... علامه معتقد است تکرارآیات وعبارات به ظاهر یکسان ومشابه درکلام الهی، اتفاقی و بیهوده نیست، بلکه تنها راه دریافت کلام، تدبّر در سیاق آیات می‌باشد.

مسأله وحی و نقش پیامبر اسلام (ص) در دریافت و ابلاغ آن، از مباحث بنیادین علوم قرآنی و کلام اسلامی است. دکتر عبدالکریم سروش با ارائه نظریه‌ای جدید، مدعی است که پیامبر (ص) در شکل‌گیری و پردازش وحی نقش فاعلی داشته و وحی را امری درون‌ذهنی و متأثر از تجربه نبوی می‌داند. این دیدگاه با مبانی وحیانی و تفسیری سنتی در تعارض است. در مقابل، علامه طباطبایی وحی را حقیقتی فرابشری و مستقل از ذهن پیامبر (ص) می‌داند که مستقیماً از سوی خداوند نازل شده است. روش تحقیق این مقاله، توصیفی-تحلیلی و تطبیقی است. ابتدا نظریه دکتر سروش بررسی شده، سپس مبانی قرآنی و تفسیری علامه طباطبایی تحلیل و در نهایت، این دو دیدگاه مقایسه شده‌اند. استناد به منابع تفسیری، روایی و تاریخی نشان می‌دهد که نظریه دکتر سروش از نظر مبانی قرآنی دچار اشکالات اساسی است. آیات متعددی همچون «إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْی یوحَی» (نجم/ ۴) و «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ» (شعراء/ ۱۹۳) صراحتاً وحی را کلام الهی و مستقل از ذهن پیامبر (ص) معرفی می‌کنند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که نظریه سنتی وحی که توسط علامه طباطبایی مطرح شده، از استحکام بیشتری برخوردار بوده و با مستندات قرآنی و تفسیری تطابق کامل دارد. در مقابل، دیدگاه دکتر سروش، که وحی را پدیدهای بشری میداند، نه تنها فاقد پشتوانه قرآنی است، بلکه با فهم تاریخی و سنت تفسیری مسلمانان نیز ناسازگار بوده و ازاین‌رو مردود است.

قلمرو دین در عرصه علوم از مسائل مهم و چالش‌انگیز در فلسفه دین است. با توجه ‌به اهمیت این مسئله در حل مسائلی مانند اسلامی‌سازی علوم انسانی و رابطۀ علم و دین ضرورت دارد به دنبال پاسخی متقن به آن باشیم. علامه طباطبایی از بزرگ‌ترین اندیشمندان مسلمان معاصر در مباحث دین‌پژوهی است که به طور پراکنده در آثارش به‌ویژه تفسیر المیزان به بحث قلمرو دین پرداخته است. برخی عبارات وی ظهور در دیدگاه حداکثری دارد و برخی عبارات بر باور وی به دیدگاه اعتدالی دلالت دارد. با تمرکز بر آثار ایشان و با روش توصیفی و تحلیلی در این مقاله در صددیم نظر نهایی وی در این زمینه را دریابیم. برخی عبارات ایشان در زمینۀ کارکرد دین در تأمین سعادت همه‌جانبه، جامعیت قرآن، جامعیت سنت و جامعیت شریعت اسلامی حاکی از باور علامه به دیدگاه حداکثری است؛ اما نگاه جامع به منظومه فکری علامه طباطبایی و شواهدی مانند تعاریف اعتدالی که وی از دین ارائه کرده و دیدگاه وی در زمینۀ اشتمال قرآن بر تعالیم هدایت‌بخش و تفاسیر اعتدالی وی از ادلۀ نقلی که ظهور اولیه در دیدگاه حداکثری دارد، به این نتیجه‌گیری رهنمون می‌شود که علامه طباطبایی قائل به دیدگاه اعتدالی است.

‏ تأویل یکی از مباحث مهم علوم قرآن و علم کلام است که در فهم قرآن و روایات به‌ویژه برخی ‏آیات مربوط به اسما و ‏صفات، نقش کلیدی و کاربردی دارد. ‏یکی از محورهای اصلی تأویل، مرتبط با صفات خبریه خدواند در آیات متشابه است که ‏معنای ظاهری این صفات با تنزیه خداوند سازگار نیست و تأویل آن با ارجاع به آیات محکم امری ضروری است و عدم ‏پذیرش آن افتادن در دام تشبیه و تجسیم است. از صدر اسلام، مذاهب ‏اسلامی و دانشمندان مسلمان، در رابطه با تأویل متون ‏مقدس، ‏آرای مختلف داشته‌اند. ‏اولین اختلاف در مورد ماهیت و چیستی تأویل است. نوشتار پیش‌رو بـه روش توصیفی ـ ‏تحلیلی ‏سه نظریه اصلی پیرامون ماهیت تأویل یعنی «مفاهیم»، «عینیت مصداقی» و «عینیت تکوینی» را، مورد واکاوی و ارزیابی ‏قرار می‌دهد و «حقیقت مشککه» بودن ماهیت تأویل را به عنوان نظری جدید نتیجه می‌گیرد. «حقیقت مشککه» در قالب سه ‏مرحله که جامع همه‌ی نظرات است، تبیین می‌شود. مرحله اول آن حدوسط ظاهر و باطن است، مرحله دوم با باطن قرآن ‏مترادف است و مرحله نهایی، تأویل واقعی و حقیقی است که مطابق با نظر علامه است. این پژوهش پس از مقدمه و پیشینه ‏تاریخی تأویل، به معنای لغوی و اصطلاحی تأویل، و قلمروی تأویل می‌پردازد؛ و در ادامه ماهیت تأویل را موردبررسی قرار ‏داده و نتیجه‌گیری می‌نماید.

دو اصل فلسفی «امتناع اعاده معدوم بعینه» و «امتناع بازگشت موجود بالفعل به حالت بالقوه» در حکمت متعالیه، واکنش­های فلسفی حکیمان بعد از ملاصدرا را جهت اثبات آموزه رجعت در شیعه بر انگیخت و موجد سه نظریه در این زمینه گردید: 1. از دیدگاه مدرس زنوزی، بدن، به سوی نفس بازگشت می­کند که این نظریه با قاعده امتناع اعاده معدوم سازگار نیست؛ 2. از دیدگاه علامه طباطبائی نفوس انسان­های فوت شده دارای برخی جهات قوه و استعداد هستند؛ لذا بازگشت آن­ها در زمان رجعت ممتنع نیست. مخدوش بودن این نظریه در آن است که نفوسی که از بدن قطع تعلق می کنند، استعداد یا ماده­ای ندارند و بدین جهت بازگشت آن­ها به عالم ماده ممتنع است؛ 3. در ادامه، آرای علامه رفیعی قزوینی و آیت الله شاه آبادی نیز مورد بررسی قرار می­گیرد. طبق «نظریه تمثل»، نفوس انسان­های کامل دوباره در عالم ماده ظهور و تجلی می­کنند. نقصان این نظریه در عدم شمول آن نسبت به همه رجعت کنندگان مانند کافران است.

تعالی نفس انسانی و سعادت انسان، همواره یکی از اصلی ترین دغدغه های انسان خردمند است، پژوهش حاضر، تلاش می کند تا نقش حرکت جوهری را در تعالی نفس انسانی از دیدگاه علّامه طباطبایی مورد بحث و بررسی قرار دهد؛ و هم چنین نظر علّامه، پیرامون حرکت جوهری و نیز تعالی نفس مورد بررسی قرار خواهد گرفت؛ پس از آن نیز به بحث از کیفیت تاثیر حرکت جوهری بر تعالی نفس پرداخته خواهد شد و از حدود و ثغور آن از دیدگاه علّامه بحث خواهد شد. روش این تحقیق تحلیلی و کتابخانه ای است. و هم چنین نوع تحقیق در نوشتار حاضر از نوع مطالعه بنیادی است. به طور خلاصه از دیدگاه مرحوم علّامه تمام تغییرات این عالم و هم چنین حصول اعتقادات قلبی و ملکات عملی ـ که حالتی را در نفس انسانی ثبت می کنند و موجب نوعیت یافتن انسان به این صور می شوند ـ، بر پایه حرکت جوهری می باشد، و اساساً تمام حصول ملکات و آنچه موجب سعادت انسان می شود در بستر حرکت در جوهر رخ خواهد داد، و انسان به صورت پیوسته مراتبی از قوه را که به سبب تعلّق به ماده واجد است، از طریق حرکت جوهری به فعلیت می رساند، و صورت نوعیه مقوّم ماده خارجیه مبدّل به صورت خیالی، و صورت خیالی مبدّل به صورت عقلی می گردد، و این صور علمیه مکمّل جوهر نفس خواهند بود، نه عرض زائد بر آن.

بررسی آیات قرآن‌ و تفاسیر‌، بیانگر‌ آن است که برخی از آیات دربردارنده مفاهیمی عمیق‌تر و گسترده‌تر و محل بحث بیشتر در تفسیر‌ است. از جمله آیات مورد بحث مفسران آیات 1 تا 5 سوره نسا می باشد. هدف از انجام پژوهش حاضر بررسی بررسی تطبیقی 5 آیه اول سوره نساء از منظر علامه طباطبایی، جوادی آملی، آلوسی، تفسیر المنار، ابن عاشور، سید عبدالحسین طیب با روش توصیفی-تحلیلی است. یافته های این پژوهش نشان می دهد؛ آیه اول سوره نساء با خطاب عموم مردم بر لزوم تقوای الهی هم رابطه انسان با خدا را تنظیم می‌کند و هم پیوند آنان با یکدیگر را در آیه اشاره به خلقت همه انسان‌ها از نفس واحد شده که همه مردان و زنان حتی آدم و حوا از یک حقیقتند تا همگان را به عظمت قدرت پروردگار توجه دهد و مقدمه‌ای برای تاکید مجدد بر تقوای الهی و نیز تقوای ارحام باشد. آیات دوم تا پنجم نیز در حقیقت زمینه‌سازی برای بیان احکام ارث و احکام ازدواج است و این دو موضوع بیشترین تاثیر را در شکل‌گیری جوامع انسانی و بقای آن دارد، زیرا احکام ازدواج مبین نظام خانواده تولید مثل و تداوم نسل اند که اجزای تشکیل دهنده جامعه‌اند و احکام ارث بیانگر توزیع بخشی از ثروت است که بنیان و بقای جامعه بدان وابسته است. از خطوط اصلی اسلام رعایت مسائل حقوقی عاطفی و امور شخصی یتیمان است. بر همین اساس این آیات روش جاهلی در سودجویی از یتیمان محروم کردن آنان از ارث تهاجم به مال یتیم و اتلاف آن و سوء استفاده از آن را باطل دانسته و همه اعم از اولیا و اوصیای یتیم و دیگران را از خوردن مال یتیم و خیانت در پرداخت آن نهی می‌کند.

علامه طباطبایی در کتاب "رساله افعال" بحثی تحت عنوان سعادت و شقاوت ذاتی را مطرح کرده است. ایشان معتقدند بین بنیه ها و مزاج های بدنی و نیز خلق و خو رابطه مستقیمی برقرار است. منظور از خلق و‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌خو آن رفتارهایی است که در اثر تکرار تبدیل به ملکه شده و به سختی قابل تغییر میباشد. علامه میگوید بخشی از سعادت و شقاوت هر کس مربوط به طینت بوده و قبل از تولد در عالم ذر معین گشته و علاوه بر این ایشان بخشی از سعادت و شقاوت را هم تأثیر نطفه بر اخلاق میداند که این مبحث تحت عنوان تأثیر بدن بر اخلاق بیان شده است. طبق نظر علامه هر کس به ذات خود یعنی از جایی که از آن نزول کرده بر میگردد و براین اساس علاوه بر خصوصیات جسمانی، خلق و خوی پدر و مادر نیز به فرزند منتقل میشود. علامه پردازش این دو مسئله را با استفاده از دو قاعده معروف فلسفی یعنی حرکت جوهری در نفس و قاعده حدوث جسمانی و بقاء روحانی به سرانجام میرساند. بر این اساس ایشان معتقدند سعادت و شقاوت، ذاتی است لکن این به هیچ وجه به معنای بطلان تاثیر تربیت و بیهوده بودن تکلیف و اضمحلال نظام جزاء و پاداش نیست. آدمی در طول مسیر حیات دنیوی خود در معرض احوالات و عقیده های مختلفی قرار میگیرد، بعضی از این امور را می‌پذیرد و در نتیجه در جانش رسوخ پیدا کرده و جزئی جدایی ناپذیر از او می شود و همین مسئله موجب آن میشود که هر انسانی از انسان دیگر متمایز باشد چرا که در جان هر فردی بعضی از احوالات و عقاید رسوخ پیدا میکند؛ بنابراین اگر آن احوال و عقاید، خوب باشد آن فرد در مسیر سعادت و اگر بد باشد در مسیر شقاوت و بدبختی قرار میگیرد. بنابراین دسته ای از روایات سعادت و شقاوت را مربوط به طینت دانسته و از محتوای آن چنین برداشت میشود که سعادت و شقاوت هر انسانی قبل از تولد مشخص میگردد. ▪ سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ(ع) عَنْ مَعْنَی قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) الشَّقِیُ‌ مَنْ‌ شَقِیَ‌ فِی بَطْنِ أُمِّهِ وَ السَّعِیدُ مَنْ سَعِدَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ فَقَالَ الشَّقِیُّ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ وَ هُوَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ أَنَّهُ سَیَعْمَلُ أَعْمَالَ الْأَشْقِیَاءِ وَ السَّعِیدُ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ وَ هُوَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ أَنَّهُ سَیَعْمَلُ أَعْمَالَ السُّعَدَاءِ. (التوحیدشیخ صدوق، باب 58، ص356) فردی از امام موسی بن جعفر (ع) درباره معنای حدیث رسول خدا (ص) پرسید ایشان فرمودند:« یعنی بدبخت کسی است که در شکم مادرش بدبخت شده و نیک بخت کسی است که در شکم مادرش نیک بخت شده و حضرت (ع) فرمود که بدبخت کسی است که خدا دانسته که او به زودی اعمال بدبختان را به عمل آورد و حال آنکه او را در شکم مادرش باشد و نیک بخت کسی است‌ که خدا دانسته او به زودی اعمال نیکبختان را به عمل آورد و حال آنکه او در شکم مادرش باشد». دسته ای دیگر از روایات سعادت و شقاوت را متأثر از پدر و مادر دانسته بدان معنا که مزاج، بنیه و اخلاق پدر و مادر در انسان تأثیر می‌گذارد و بخشی دیگر از روایات در باب تأثیر تربیت در انسان و نقش تربیت در سعادت و شقاوت می باشد. ▪ قالَ علی ابن ابی طالب (ع) إِنَّ اللَّهَ_ عَزَّوَجَلَّ_ خَلَقَ آدَمَ مِنْ‌ أَدِیمِ‌ الْأَرْضِ‌ فَمِنْهُ السِّبَاخُ وَ مِنْهُ الْمِلْحُ وَ مِنْهُ الطَّیِّبُ فَکَذَلِکَ فِی ذُرِّیَّتِهِ الصَّالِحُ وَ الطَّالِحُ. ( علل الشرائع، ج1،ص54 ) خداوند عزوجل آدم را از روی زمین آفرید، پس بعضی از آن شوره زارها، و بعضی از آن نمک ها، و بخشی هم پاک و طیّب است، هم چنین در فرزندان او برخی نیکوکار و برخی تبه کارند. ▪ قالَ علی ابن ابی طالب (ع) إنّما فرّقَ بینهم مبادیٌ طینَهم، و ذالکَ أنّهم کانوا فلقه مِن سَبَخِ أرضٍ و عَذبها، و حزنِ تربهِ وَسهلِها، فَهم علی حسبِ قربِ أرضِهم یتقاربونَ، و علی قدرِ اختلافها یَتَفاوَتون، فتامُّ الرّواءِ ناقصُ العقلِ، و مادُّ القامهِ قصیرُ الهمَّه، و زاکی العملِ قبیحُ المُنظرِ، و قریبُ القعرِ بعیدُ السّبرِ، و معروفُ الضربیهِ منکرُ الجلبیهِ، و تائهُ القلبِ مُتَفرِّق اللُّبِّ، و طلیقُ الِلّسان حدیدُ الجَنانِ. ( نهج البلاغه صبحی صالح ص354-355، کلام234 ) از مالک بن رحیله نقل شده است که گفت خدمت امیر مومنان(ع) بودیم، در آنجا صحبت از تفاوت های مردم شد، امام (ع) فرمود: آنچه بین آنها تفاوت به وجود آورده، آغاز سرشت آنهاست، چه اینکه آنها از قطعه ای از زمین شور و شیرین، سفت و سست، ترکیب یافته اند؛ و بر حسب نزدیک بودن خاکشان با هم نزدیکند، و به مقدار فاصله خاکشان با یکدیگر، متفاوت اند، افراد خوش منظر، سست عقلند؛ بلند قدان، کم همت، پاکیزه عملان، بد منظرند؛ و کوتاه قدان خوش فکر و عمیقند؛ آنها که نهادی پاک دارند، اعمالشان نیز پاک است، کسانی که عقلشان حیران است، افکارشان پراکنده است و سخنوران قوی دل هستند ▪ حال این مسئله واضح است که احادیث مربوط به حوزه سعادت و شقاوت ذاتی ، تا حدودی رنگ و بوی جبر به خود گرفته و به نظر میرسد تأثیر تربیت و آموزش اخلاقی کم اثر و یا حتی بی‌اثر باشد. در واقع محل نزاع این است که آیا تربیت در این میان تأثیری دارد یا اینکه سعادت و شقاوت هر کس از روز ازل معین گردیده و هر فردی اجبارأً در مسیر شقاوت یا سعادت قرار میگیرد و تربیت در این عرصه نقشی ندارد، در این پژوهش ما در‌ صدد آن هستیم که نقش تربیت و میزان تأثیر آن را مشخص کنیم.

علامه طباطبایی(ره) به عنوان متفکر و نظریه‌پرداز برجسته معاصر جهان اسلام، عقل را ابزاری قدرتمند در جهت استدلال و اثبات اصول بنیادین دین می‌داند که پایه و اساس معنویت اسلامی را تشکیل می‌دهد. در اندیشه ایشان عقلانیت اسلامی نه تنها در شکل‌دهی به هویت معنویت دینی نقش اساسی دارد، بلکه در حفظ و تداوم و نیز مؤلفه‌ها و کارکردهای آن تأثیرگذار است. به همین دلیل، معنویت اسلامی بر پایه عقلانیت استوار است و باطن آن فراتر از دنیای مادی، در قلمرو عقلانیت قرار دارد. هدف پژوهش حاضر، بعد از تبیین عقلانیت و ویژگی‌های معنویت اسلامی در اندیشه حضرت علامه طباطبایی (ره)، تبیین تأثیر ابعاد متعدد عقلانیت بر سه ساحت هویت، مؤلفه‌ها و کارکردهای معنویت و اثبات این امر است که معنویت اسلامی برآمده از عقلانیت اسلامی است و با معنویت سکولار و مدرن که مبتنی بر عقلانیت خودبنیاد است، تفاوت بنیادین دارد. این تحقیق به روش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر داده‌های کتابخانه‌ای و نظری و با تحلیل اندیشه‌‌های علامه طباطبایی (ره) شکل گرفته است. براساس یافته‌های تحقیق حاضر معنویت، بینشی عمیق و مرتبط با فطرت و عقلانیت در تمام جنبه‌های زندگی است. این ارتباط تنگاتنگ، هویت معنویت اسلامی را در هر دو بعد بینشی و رفتاری شکل می‌دهد. عقلانیت اسلامی علاوه بر هویت‌سازی معنویت در اساسی‌ترین مؤلفه‌های معنویت شامل شناخت خدا، شناخت دین و شناخت معاد نقش محوری دارد؛ همچنین عقلانیت اسلامی در ابعاد نظری و عملی دارای کارکردهایی است که به شکل مستقیم در سبک زندگی معنوی اثرگذار است. این کارکردها در حوزه هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی، دین‌شناسی و ارزش‌شناسی بروز و ظهور دارند و سبب نقش آفرینی در کارکردهای معنویت اسلامی می‌شوند. عمق‌بخشی باور به مبدأ و معاد، تصحیح نگاه به دنیا، امیدآفرینی و عدالت‌محوری از کارکردهای مهم معنویت در ساحت بینش است که مستقیماً از عقلانیت اسلامی اثر می‌پذیرد. همچنین رضامندی، شادکامی در زندگی و کاهش درد و اضطراب و پریشانی از کارکردهای معنویت رفتاری و مبتنی بر کارکردهای عقلانیت است. نتیجه این که عقلانیت و ادراکی که توأم با سلامت فطرت و برخاسته از تهذیب نفس باشد، به معنویتی دینی و الهی دست پیدا خواهد کرد که نوع نگاه انسان را به زندگی جهت می‌دهد و سبب امنیت و سکینه در قلوب مؤمنین و در نهایت سعادت و نیکبختی در دنیا و آخرت می‌گردد.