جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اخلاق و تعالی آن یکی از اموری است که همواره مورد توجه جوامع بشری بوده و در منابع دینی نیز اهمیت آن به‌وضوح عیان است. بحث فطرت به عنوان یکی از منابع شناخت ساحت‌های علوم انسانی از جمله مباحثی است که از زمان یونان باستان تا کنون در کتب فلاسفه و اندیشمندان حوزه‌های مختلف علوم انسانی مطرح شده است. از این‌رو بررسی رابطه شناخت فطری با مباحث اخلاقی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. علامه طباطبایی ره یکی از شخصیت‌های برجسته معاصر در عرصه علوم دینی است لذا بررسی دیدگاه ایشان در این زمینه اهمیت خاص خود را دارد. هدف این تحقیق بررسی تاثیر ادراک و شناخت فطری در اخلاق با روش توصیفی تحلیلی است. نتیجه تحقیق این‌که انسان فطرتا نسبت به مباحث اخلاقی شناخت دارد و همراهی این نوع از شناخت در کنار عقل سلیم و منبع وحی می‌توان زمینه تعالی اخلاقی را در انسان فراهم سازد. همچنین شناخت فطری در اقسام مختلف اخلاق هم‌چون فردی، بندگی و اجتماعی تاثیرات خاص خود را دارد. همچنین این نوع از شناخت باتوجه به مبانی اخلاقی لوازمی همچون واقع‌گرایی، حسن و قبح ذاتی، اطلاق اخلاق را در پی دارد.

کتاب خداوند متعال، منبع هدایت و نوری است که دانشمندان و مفسران را به سوی روش‌های تفسیر دقیق و معتبر رهنمون ساخته است. همه آنها کوشیده‌اند تا با استفاده از ابزارها و شیوه‌های موجود، معانی آشکار و پنهان آیات را استخراج کنند. این مفسران تحت تأثیر محیط فرهنگی و مکتب فکری خاص خود قرار داشتند و همین امر به هر یک از آنها سبک و اهداف ویژه‌ای در تفسیر بخشید، به طوری که هر کدام مسیر تفسیری منحصر به فردی را در پیش گرفتند که مبتنی بر چندین گرایش تفسیری بود. این گرایش‌ها بر اساس اهداف روش‌شناختی و معنوی هر مفسر شکل گرفته است. برخی از مفسران از رویکرد نقلی پیروی می‌کنند و در استدلال بر حجیت ظواهر قرآن، به روایات معصومان(ع) استناد می‌جویند. در مقابل، برخی دیگر به گرایش عقلی (یا همان اجتهاد پسندیده) تمایل دارند و از عقل و منطق برای تحلیل متون و تبیین معانی استفاده می‌کنند، که به تفسیر آنها بعدی تحلیلی و انتقادی می‌بخشد. همچنین، گروهی دیگر از علوم زبان و بلاغت بهره می‌برند تا دلالت‌های واژگانی و تصویری را روشن سازند و بر جنبه‌های زبانی قرآن تأکید کنند. علاوه بر این، برخی از مفسران رویکردی کلامی-اعتقادی دارند و با تکیه بر اصول ثابت عقیدتی، به مسائل اعتقادی و عبادی می‌پردازند. این پژوهش بر آن است تا سه گرایش نقلی، عقلی و زبانی/کلامی را در تفسیر سه مفسر شیخ طوسی، علامه طباطبایی و فیض کاشانی بررسی کند و وجوه تشابه و تفاوت در روش‌ها و نتایج تفسیری آنها را مشخص نماید. همچنین، این مطالعه در پی آن است که تأثیر عوامل روش‌شناختی و فرهنگی را در شکل‌گیری هر یک از این گرایش‌ها آشکار سازد و نشان دهد که این عوامل چگونه بر اثبات حجیت ظواهر قرآن تأثیر گذاشته‌اند. در این تحقیق، از روش استقرایی و توصیفی-تحلیلیِ تطبیقی استفاده خواهد شد تا تفاسیر ارائه‌شده توسط این سه مفسر مورد بررسی قرار گیرد، توصیف و تحلیل شود، و در نهایت، گرایش‌های تفسیری غالب در آثار آنها مشخص گردد. همچنین، نتایج به‌دست‌آمده از این مفسران در مواجهه با مسائل تفسیری مقایسه خواهد شد تا نقاط قوت و ضعف هر گرایش نمایان شود. این پژوهش می‌تواند به درک بهتر ما از ماهیت تفسیر قرآن کریم و استنباط معانی جامع و یکپارچه آن کمک کند

همانا خداوند متعال پیامبران را با رسالت هایی به سوی مردم فرستاد تا آنان را هدایت کرده و از اعماق تاریکی به سوی نور کمال و سعادت در دنیا و آخرت برسانند و به همین جهت می بینیم که اصل دعوت الهی در بین پیامبران علیهم السلام مشترک می باشد که لب دین یعنی توحید خداوند متعال و عدم شرک در همه امور و کارها است و از آن جهت که توحید از مهمترین برنامه هایی است که همه پیامبران الهی علیهم السلام به آن دعوت کرده اند و خداوند متعال نیز در همه کتاب های آسمانی و به خصوص در قرآن کریم بر آن تأکید نموده است بر آن شدیم تا محوریت توحید در معرفت دینی را مورد بررسی قرار دهیم تا اهمیت اعتقاد به توحید در همه کارها را به دست آوریم و آن را به صورت مطالعه توصیفی تحلیلی و از دیدگاه تفسیری علامه طباطبایی و در قالب بررسی ابعاد توحید سپس جایگاه توحید در معرفت دینی مورد مطالعه قرار دادیم بنابراین به دست آمد که توحید به توحید نظری که همان توحید ذاتی و صفاتی و افعالی است و توحید عملی که در قالب توحید در عبادت و توحید در استعانت است تقسیم می شود آنگاه در بحث بیان جایگاه توحید و نقش آن در معرفت دینی به دست آمد که توحید دارای نقش کلیدی و اساسی و بزرگی در معرفت دینی است خواه در اصول دین؛ یعنی در بحث نبوت و معاد و عدل الهی و خواه در بحث احکام شرعی؛ یعنی عبادات و معاملات و سیاسات و ولایات و خواه در بحث شناخت اخلاق کریمانه انسانی. و دلیل آن این است که همه این اموری را که ذیل عنوان معرفت دینی قابل مطالعه هستند نمی توان به آنها دست یافت مگر پس از اعتقاد به توحید الهی. بنابراین اگر شخصی تصور نماید که خدایان فراوانی در عالم وجود دارند نخواهد توانست که پیامبر راستین را تشخیص دهد زیرا در این صورت، پیامبران فراوانی به فراوانی خدایان وجود خواهند داشت و نیز نخواهد توانست به حسن و قبح حقیقی در کارها دست یابد کما اینکه نخواهد توانست که به عدل الهی اعتماد نماید زیرا در این صورت فرض آن است که خدایان فراوان و مختلفی وجود دارند نیز نخواهد توانست که به احکام شرعی نجات بخش دست یابد و نه اخلاق کریمانه انسانی را بشناسد و آن به این دلیل است که خدایان فراوان خواهند بود و هر کدام اوامر و نواهی مختلفی خواهد داشت که به اوامر و نواهی دیگر خدایان تداخل پیدا خواهد کرد و در این حالت، انسان نخواهد توانست به کمال و سعادت در دنیا و آخرت که هدف اصلی و اساسی دین است دست پیدا کند.

شناخت آموزه‌های قرآن از صدر اسلام تاکنون کانون توجه مسلمانان به ویژه اندیشمندان علوم قرآنی بوده و هست یکی از راه‌های پی بردن به این آموزه‌ها دقت در فنون بلاغی به کار رفته در آیات الهی است؛ از جمله این فنون «مجاز» است که با توجه به مفاد دلایل محکم باورمندان به آن، وجود آن در قرآن حتمی است و از آنجایی که وجود هریک از فنون بلاغی در قرآن حکمت خاصی دارد پرداختن به حکمت وجود مجاز در قرآن نیز اهمیت دارد و با توجه به جایگاه علمی علامه طباطبایی در جامعه تفسیری، پی بردن به این حکمت از دیدگاه ایشان به منظور فهم مدقانه آیات الهی ضروری است، از این‌رو این مقاله با بهره‌مندی از کتاب «المیزان فی تفسیر القرآن» و کتب تفسیری، لغوی و بلاغی و پردازش مطالب به روش توصیفی- تحلیلی به دنبال پاسخ‌گویی به این پرسش اصلی است که «تحلیل دیدگاه علامه طباطبایی در مورد حکمت مجاز در قرآن چیست؟»؛ یافته‌های پژوهش نشان داد که علامه معتقد است: حکمت وجود مجاز در قرآن شامل بیان امور نامحسوس با امور محسوس، تفهیم به عموم مردم، سخن گفتن به زبان عرف، رعایت ادب گفتاری و پند دادن به بشر است.

انسان مختار معاصر که دائماً در حال حرکت و دستیابی به پیشرفت‌های وسیعی در حوزه‌های علمی و فناوری است، ‌‌اما در این حرکت، ‌‌همچنان در جستجوی غایت و مقصدی انگیزه‌بخش برای رسیدن به معنا و اثرپذیری سبک زندگی از آن است. ‌بنابراین پرداختن به این موضوع، ‌‌در میان اندیشمندان و به‌ویژه فیلسوفان مسلمان، ‌‌از اهمیت بالایی برخوردار است؛ زیرا سبک زندگی انسانی که معنای آن از باورها، ‌‌عقاید و ارزش‌های الهی استخراج شود، ‌‌می‌تواند او را به سوی دستیابی به فضائل اخلاقی در عمل و تحقق کمال سوق دهد. ‌از این‌رو در این پژوهش که با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و با شیوه‌ توصیفی-تحلیلی می‌باشد، ‌‌تلاش بر این بوده‌است که، ‌‌با بیان مبانی نظری و مؤلفه‌های تأثیرگذار معنا در سبک زندگی، ‌‌از دیدگاه اندیشمند برجسته‌ی مسلمان، ‌‌علامه طباطبایی به این مهم پرداخته شود. ‌براساس یافته‌های این پژوهش، ‌‌از دیدگاه علامه طباطبایی، ‌‌تمامی اجزاء و ابعاد هستی در اتصال و ارتباط با یکدیگر و جدایی‌ناپذیر از رکن اساسی توحید است. ‌بنابراین برای درک و همراهی بیشتر انسان با این ارتباط، ‌‌او را به سوی نگاه عالمانه به هستی و خالق این جهان دارای انتظام و هدفمند سوق می‌دهد. ‌ازاین‌رو توحید محوری و ایمان را به‌عنوان مؤلفه‌های اساسی معنابخش به زندگی و راهبر سبک آن می‌دانند، ‌‌به‌گونه‌ای که سبک زندگی متعالی مدنظر ایشان، ‌‌بسیار متأثر از مبانی نظری و به خصوص تأثیر ویژه و عمیق رابط بودن وجود انسان نسبت‌به خداوند می‌باشد. ‌در این نگاه، ‌‌انسان خود را در عین فقیر مطلق دانستن، ‌‌اما با درک ارزشمندی خود، ‌‌از انجام امور موهوم و لهوولعب در زندگی دوری گزیده و با انجام اعمال صالح و روی آوردن به قناعت، ‌‌به‌منزله مؤلفه‌های مؤثر در سبک زندگی، ‌‌با ترک مصرف‌گرایی افراطی،که هم اکنون به‌عنوان رکن اصلی سبک زندگی مدرن می‌باشد، ‌‌به کنش‌ها و رفتارهای خود رنگ توحیدی بخشیده و زندگی خود را صرف رسیدن به حیات طیب، ‌‌در همین دنیا می‌نماید.

توحید در عبادت از مسائل مهم اعتقادی جامعه بشری در تمام اعصار و زمان‌ها به شمار می‏رود؛ مهم‌ترین مسئله در مباحث مربوط به این توحید معیار شناخت آن مى‏باشد، ابعاد مختلف توحید عبادی، در این تحقیق مطرح ‌شده است. هدف در بحث حاضر به بررسی معیار توحید عبادی از دیدگاه علامه طباطبایی و فخر رازی در تفاسیر المیزان و تفسیر کبیر است، از آن‌ جهتی که حقیقت توحید یکی است و هیچ دانشمند تردید در مسئله توحید ندارد؛ ولی در مقام بحث مرتبه‌های گوناگونی و مراتب مختلفی دارد که با دقت عقلی از مسائل علمی دقیق‌تر و ترک آن از همه دشوارتر از جهت شناخت دقیق آن است. مهم‌ترین مبحث توحید عبادی این‌که عبادت از اطاعت بالاتر است، اطاعت غیر خدا ممکن است در حد شرک نرسد؛ ولی عبادت غیر خداوند قطعاً سر از شرک در می‌آورد. از بررسی مجموع آیات در مورد توحید عبادی از بیانات علامه طباطبایی و فخر رازی استفاده می‌شود، توحید محور تمام آموزه‌های دینی است، تمام اصول و فروع اسلام از آن سرچشمه می‌گیرد و توحید عبادی محور اصلی سایر مراتب توحیدها است.

موضوع علم به غیب پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار: از مباحث بنیادین کلام اسلامی است که همواره محل پرسش و گفت‌وگو میان اندیشمندان مسلمان بوده است. علامه سید محمدحسین طباطبایی به‌عنوان مفسر بزرگ شیعی و متفکری نوآور، با تکیه بر رویکرد تفسیری و کلامی خاص خود به این مسئله پرداخته است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که تبیین علامه طباطبایی از حدود و کیفیت علم به غیب پیامبر(ص) و امام(ع) چیست و بر چه مبانی کلامی ـ تفسیری استوار است؟ روش تحقیق در این نوشتار، توصیفی ـ تحلیلی و با محوریت کاوش در تفسیر المیزان و دیگر آثار علامه سامان یافته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که از منظر علامه، علم به غیب بالاصاله از آنِ خداوند است و پیامبر(ص) و امامان: به اذن و مشیت الهی، در حدّ ظرفیت وجودی خود از آن بهره‌مند می‌شوند. علامه با تکیه بر اصل «تفسیر قرآن به قرآن» و با بهره‌گیری از مبانی عقلی، تأکید دارد که علم معصومین: به غیب، هرچند گسترده و فراگیر است، اما نقشی در تغییر یا ایجاد حوادث خارجی ندارد و تنها بازتابی از مشیت و اراده الهی است. بدین‌سان، دیدگاه وی تلفیقی از نگرش تفسیری و مبانی کلامی است که جایگاه معصومین: را در ارتباط با علم غیب به‌گونه‌ای معقول و هماهنگ با آموزه‌های قرآنی و عقلی تبیین می‌کند.

مقایسه تطبیقی تفسیر مفسران پیرامون آیات و موضوعات قرآنی از جمله راه‏‌های فهم صحیح مراد الهی است. در این روش، آراء مفسران قرآن براساس شواهد قرآنی، عقلی و نقلی مورد مقایسه و ارزیابی قرار می‌گیرد و نظر صحیح پیرامون آیه و موضوع منتخب، تبیین می‌شود. ابن‌عاشور و علامه طباطبایی روش تفسیری قرآن به قرآن را مبنای تفسیر خود قرار داده‏اند. بر این اساس، مقایسه و ارزیابی نظریات تفسیری این دو مفسر با یکدیگر اهمیت به‏سزایی دارد و موجب فهم مراد الهی براساس سیاق آیات قرآن می‌شود. آیه 124 سوره بقره افزون ‏بر ارائه نمایی کلی از مکالمه حضرت ابراهیم با خداوند و درخواست‏‌های وی از ذات ربوبی، حاوی مفاهیم و اصطلاحات مهم کلمات، ابتلاء و امامت است که فهم معنای دقیق حقیقی آن‏‌ها تأثیر مهمی در شکل‏گیری زمینه فکری و اعتقادی مسلمانان نسبت به سنت‏‌های الهی همانند ابتلاء و نیز موضوع مهم و اصولی امامت دارد. در همین راستا، تحقیق حاضر با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی تفسیر آن دو مفسر پیرامون محتوای آیه 124 سوره بقره از جمله: اصطلاحات مهم قرآنی ابتلاء، کلمات و امامت و نیز درخواست حضرت ابراهیم برای اعطای امامت به ذریه‏اش و در نهایت پاسخ خداوند به او، پرداخته است. براین اساس، ابن‏ عاشور و علامه طباطبایی، سیاق واحدی را بر آیه شریفه در نظر می‌گیرند و درباره دعای ابراهیم و پاسخ خداوند به آن؛ نظری مشابه با همدیگر مطرح نموده‎اند، اما زمان شروع ابتلای ابراهیم و تفسیر اصطلاحات قرآنی مذکور در آیه محلّ اختلاف این دو مفسر است. ابن‌عاشور اصطلاحات مذکور را همانند مفسران سلف فریقین تفسیر نموده‏ است، حال آنکه علامه طباطبایی ضمن استناد به آیات متعدد قرآنی، تفسیری بدیع و متفاوت از اصطلاحات قرآنی آیه محلّ بحث ارائه نموده است.

مسئله انسان و شناخت او، موضوع پردامنه‌ای است که پیشینه آن به درازای تاریخ بشر برمی‌گردد. در طول تاریخ، مکاتب و دیدگاه‌های فراوانی در این زمینه، در شرق و غرب مطرح شده و لذا انسان‌شناسی، با رویکردها و روش‌های گوناگونی پدیدآمده است. از افرادی که در این زمینه تلاش‌هایی نموده‌اند ", الکسیس کارل دانشمند پزشک و زیست‌شناس فرانسوی است که در مورد انسان، اعم از روح و جسم او و فلسفه زندگانی، صحبتهایی قابل‌تأمل دارد و قابل‌مقایسه با دیدگاه علامه طباطبایی عارف فیلسوف فقیه و اسلام‌شناس ایرانی است که مبانی انسان‌شناسی او آثار و نتایج ارزنده‌ای در بُعد فردی و اجتماعی انسان دارد؛ لذا چنین مقایسه‌ای اهمیت پیدا می‌کند. این تحقیق با روش توصیفی - تحلیلی و مقایسهای، درصدد ارزیابی و مقایسه نظرات الکسیس کارل در مورد انسان، باتوجه‌به مبانی دینی و فلسفی علامه طباطبایی است که شامل مواردی همانند: چیستی انسان، اهمیت شناخت خود، قابلیتها و نیازهای انسان، خصوصیات و سرشت او، رابطه انسان با تکامل و خدا و دین، فلسفه زندگانی، عوامل وصول به سعادت و عوامل انحطاط انسان، (در سه مبحث کلی چیستی و فلسفه آفرینش انسان، ابعاد وجودی انسان، و تکامل انسان) است همچنین این مقایسه، در قالب داستان نیز به تصویر درآمده است؛ چون داستان ابزاری مؤثر برای القای تفکر و بینش محسوب می‌شود؛ و بسیار موردعلاقه و توجه رده‌های مختلف سنی و اقشار گوناگون علمی و فرهنگی است. داستان درباره خانواده‌ای لبنانی الاصل با دیانت مسیحی، متشکل از پدر، مادر، دو دختر به نام سیرین و سارا و یک پسر به نام سامی است. سیرین به علت گرفتن بورسیه تحصیلی همراه با سامی به فرانسه می‌رود؛ اما در جایی دور از همدیگر به سر می‌برند و اتفاقات عجیبی در فرانسه برای هریک رخ می‌دهد که مسیر زندگی و آینده آنها را تغییر می‌دهد. سیرین به بیماری سختی دچار می‌شود. در فرایند این بیماری، آشنایی و مطالعه آثار و دیدگاه‌های انسان‌شناختی الکسیس کارل، آشنایی با امام هشتم شیعیان و سفر به مشهد، آشنایی با علامه طباطبایی و آثار و دیدگاه‌های انسان‌شناختی ایشان توسط سیرین رخ می‌دهد که منجر به تحول دیدگاه او می‌شود سامی نیز در فرانسه جذب گروه‌های افراطی شده و به او مأموریت داده می‌شود تا یک عمل انتحاری در مسجد مسلمانان شیعه انجام بدهد؛ اما از قضا همان روز خواهر کوچکش ",سارا", برای نماز آنجا است تا بیشتر درباره شیعه، مفهوم معجزه و سایر مفاهیم از منظر شیعه بداند. پس از این حادثه، سیرین نظرش را در مورد اسلام می‌گوید.