جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تعالی نفس انسانی و سعادت انسان، همواره یکی از اصلی ترین دغدغه های انسان خردمند است، پژوهش حاضر، تلاش می کند تا نقش حرکت جوهری را در تعالی نفس انسانی از دیدگاه علّامه طباطبایی مورد بحث و بررسی قرار دهد؛ و هم چنین نظر علّامه، پیرامون حرکت جوهری و نیز تعالی نفس مورد بررسی قرار خواهد گرفت؛ پس از آن نیز به بحث از کیفیت تاثیر حرکت جوهری بر تعالی نفس پرداخته خواهد شد و از حدود و ثغور آن از دیدگاه علّامه بحث خواهد شد. روش این تحقیق تحلیلی و کتابخانه ای است. و هم چنین نوع تحقیق در نوشتار حاضر از نوع مطالعه بنیادی است. به طور خلاصه از دیدگاه مرحوم علّامه تمام تغییرات این عالم و هم چنین حصول اعتقادات قلبی و ملکات عملی ـ که حالتی را در نفس انسانی ثبت می کنند و موجب نوعیت یافتن انسان به این صور می شوند ـ، بر پایه حرکت جوهری می باشد، و اساساً تمام حصول ملکات و آنچه موجب سعادت انسان می شود در بستر حرکت در جوهر رخ خواهد داد، و انسان به صورت پیوسته مراتبی از قوه را که به سبب تعلّق به ماده واجد است، از طریق حرکت جوهری به فعلیت می رساند، و صورت نوعیه مقوّم ماده خارجیه مبدّل به صورت خیالی، و صورت خیالی مبدّل به صورت عقلی می گردد، و این صور علمیه مکمّل جوهر نفس خواهند بود، نه عرض زائد بر آن.

لارنس کراوس معتقد به آفرینش خودبه‌خودی و هوشمندانه جهان از «عدم» است. وی توسط قوانین فیزیک کوانتوم و کیهان‌شناسی نوین با روش علوم تجربی اثبات می‌کند که جهان از یک انفجار بزرگ آغاز شده و دائما در حال گسترش است و این فرآیند نیازی به خالق ندارد بلکه خود جهان آنقدر باعظمت و هوشمند است که خلقت را به خود او نسبت می‌دهیم. تحقیق حاضر با روش توصیفی و تحلیل محتوا، اندیشه کراوس را بر مبنای اندیشه‌های علامه‌طباطبایی به نقد می‌کشد، علامه معتقد است کل این جهان مانند بدن انسان با کلیه اعضایش یک واحد شخصی است و از سلسله علت‌ها و معلول‌ها تشکیل شده که بر روی هم علتی می‌خواهد. جهان با توجه به حرکت جوهری ذاتی، دائما در حال حدوث است، و چون مجموعا یک وجود خارجی است، بعنوان یک واحد حادث، نیازمند به علت است، و در صورتی که کسی حرکت جوهری جهان را منکر شود، امکان ذاتی آن انکارناپذیر است، زیرا جهان دارای ماهیت است و لازمه ماهیت، امکان ذاتی است؛ بنابراین، هر ممکنی نیازمند به علت است. کراوس معتقد به عقل خودبنیاد بشری است و امور غیبی را متضاد با عقل می‌داند، بنابراین در نزد وی قابل شناخت نیستند. مهمترین پیامد تفکر کراوس، ترویج بی‌معنای و بی‌هدفی زندگی می‌باشد، که هدف از نقد اندیشه وی، بیشتر به این امر توجه دارد. در قلمرو دین چیزی به نام عقل ستیزی وجود ندارد، بلکه برخی از معارف فراعقل هستند. کراوس متوجه این امر نشده است که حیطه ابزار درک و اثبات عالم ماوراء، عقل محض و یا فلسفی از طریق معقولات ثانوی و شهود می‌باشد و ابزار حواس و تجربه ظرفیت این را ندارند که عالم ماوراء را اثبات یا نفی کنند. بنابراین آن چه در نزد کراوس مغالطه شده، این است که وی با ابزار حواس و عقل تجربی می‌خواهد به جنگ عالم ماوراء برود و آن را انکار کند.

قرآن کریم کتاب هدایت و رستگاری است که معارف انسان‌ساز آن در اسلوب‌ها و قالب‌های متداول زبان عربی از جمله حقیقت و مجاز بیان شده است. علمای بلاغت مجاز را به چند گونه تعریف کرده‌اند که مشهورترین آن مجاز لغوی(مرسل) و عقلی است. از جمله دانشمندان عصر حاضر که وجود مجاز را در قرآن پذیرفته‌اند علامه طباطبایی صاحب تفسیر ",المیزان فی تفسیر القرآن", است. این‌که علامه کدام یک از آیات قرآن را مجاز دانسته و فراوانی آیات دارای مجاز در تفسیر المیزان به چه شکلی است؟ پرسش‌هایی است که این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی به دنبال پاسخ به آنهاست. برای واکاوی دقیق دیدگاه علامه، حدود دویست آیه از قرآن که علمای بلاغت، مفسران و اندیشمندان حمل بر معنای مجازی کرده‌اند بررسی شده و سپس نظر، عقیده و تحلیل علامه طباطبایی درباره آن آمده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که علامه به دلیل مبانی فکری و عقیدتی و با در نظر گرفتن سیاق آیات و قواعد ادبی، به طور کلی آن‌جا که حمل آیه بر حقیقت ممکن نیست و ایجاد شبهه می‌کند قائل به مجاز است. وی به صورت محدود وجود مجاز در قرآن را پذیرفته و در این میان سهم بیشتری به مجاز عقلی داده است.

علامه طباطبایی با تفسیر خاصی که از اصالت وجود و اعتباریت ماهیت و تحلیل ویژهای که در مسئله وجود ذهنی قائل است، احکام متفاوتی برای ماهیات نسبت به وجودها و أعدام و اوصاف آنها قائل است که منجر به اختصاص علم حصولی به ماهیت و علم حضوری به وجود شده است. بر همین اساس، تعریفی بدیع از علم حضوری و حصولی ارائه کرده است. علامه همچنین علم حصولی به واجب‌الوجود و علم حضوری به ماهیات را ممتنع عقلی می‌شمارد. این پژوهش بر آن است تا با روشی توصیفی-تحلیلی از منظر استاد فیاضی به این مسائل فلسفی نظری افکند و از رهگذر مقایسه، به تفاوت‌های چشمگیر ناشی از تفسیر اصالت وجود توسط دو متفکر تاکید نماید. استاد فیاضی اصالت وجود را به گونه‌ای دیگر تفسیر می‌کند و ادله وجود ذهنی را ناتمام می‌خواند. ایشان انقسام مفاهیم به حقیقی و اعتباری و تفکیک مفهوم ماهیت از وجود و عدم و اختصاص علم حصولی به ماهیت و اختصاص علم حضوری به وجود و امتناع علم حصولی به واجب و امتناع علم حضوری ممکن و واجب، به ماهیات را عاری از حقیقت می‌شمارد. استاد فیاضی، دلیل بر این نتایج فلسفی را مبانی مورد بحث آن می‌داند.

چگونگی وحدت واجب الوجود، به قدر وجود و وحدت واجب الوجود مورد تأمل، توافق و موضوع استدلال موافق فیلسوفان مسلمان قرار نگرفته است؛ فیلسوفان مسلمان که برای وحدت، اقسام متعددی را برشمرده‌اند، در مسألۀ اثبات توحید واجب الوجود، آنگاه که چگونگی وحدت را مسکوتٌ عنه رها نکرده‌اند، گاهی به چگونگی آن وحدت تصریح، گاهی بدان اشاره، و گاهی دربارۀ آن به ابهام و اجمال سخن گفته‌اند؛ با این حال می‌توان به صورتی غیر مستقیم از مباحث آنها دربارۀ صفات سلبیه، نسبت به رأیی که دربارۀ چگونگی وحدت واجب الوجود اتخاذ کرده‌اند به آگاهی‌ای اطمینان‌بخش‌ دست یافت. این پژوهش با تحلیل منطقی مفهوم وحدت اطلاقی، و تأمل در پاره‌ای از عبارات فارابی، ابن‌سینا،‌ سهروردی، صدر المتألهین و علامه طباطبایی در خصوص صفات سلبی واجب الوجود، نشان داده است که وحدت اطلاقی واجب الوجود، اگر چه در کامل‌ترین تفسیر خویش، خود را در عبارات علامه طباطبایی نمایان ساخته است اما می‌توان رگه‌هایی از آن را در آنچه آن چهار فیلسوف دربارۀ صفات سلبی نگاشته‌اند نیز پی گرفت، آنها را نیز در فهرست باورمندان به وحدت اطلاقی ـ‌ البته در مراتبی نازل‌تر ـ جای داد، و در نهایت عدم مخالفت وحدت واجب الوجود در فلسفۀ ایشان با توحید در متون دینی را به اثبات رساند.

علامه طباطبایی ره با تمسک به آیاتی از قرآن کریم به تشریح دوگانه‌ای هستی‌شناسانه‌، در تقسیم عوالم با عنوان دوگانه خلق و امر پرداخته است. این مقاله با روش توصیفی ـ تطبیقی با مراجعه به آثار علامه طباطبایی ضمن تبیین دیدگاه ایشان دربارۀ دوگانه قرآنی «جهت خلقی» و «جهت امری»، به بررسی ابعاد هستی‌شناختی این دوگانه قرآنی در فلسفه و عرفان اسلامی پرداخته است. رابطه تنگاتنگی میان «دوگانۀ قرآنی جهت خلقی و جهت امری» با «دوگانۀ عرفانی جهت خلقی و جهت حقی» از یک سو و «عین الربط بودن معلول به علت» در فلسفه از سوی دیگر وجود دارد. از این منظر «حیثیت امری» در قرآن کریم که دال بر حیثیت استناد موجودات به خداوند بدون ملاحظه وسائط طولی و عرضی است، مساوق «حیثیت عین الربطی معلول به علت» در فلسفه اسلامی و مساوق «جهت حقی» در عرفان اسلامی یعنی حیثیت غیر استقلالی و وجه اللهی ظهورات ذات الهی است. همچنین «حیثیت خلقی» موجودات در قرآن کریم که به معنای توجه هر موجودی به جایگاه خود و نقش آفرینی وسائط طولی و عرضی در به وجود آمدن آن می‌باشد؛ مستلزم خودیابی وجودی آن موجود است که در اصطلاح عرفانی از آن به «جهت خلقی» تعبیر می‌شود.

ساحت اخلاق چه در حوزه عمل و چه از حیث نظری و معرفتی، یکی از مباحث دیرین تاریخ فلسفه است. و در باب آن از جهات مختلف، سخنان و آرای مختلفی ارائه شده است و مکاتبی چون اخلاق وظیفه، اخلاق مبتنی بر نتیجه و اخلاق فضیلت در این باب شکل گرفته است. سخنان و آرای علامه طباطبائی در این باب پیچیده و قابل توجه است. ایشان از یک طرف خوب و بد اخلاقی و تشخیص فضایل و رذایل را فطری دانسته و فطرت آدمی را بستر و خاستگاه اخلاق و دین معرفی می کنند؛ از طرف دیگر تحقق این اخلاق را به نتیجه آن موکول می نمایند و معتقد است که ملاک کار نیک و بد همان اثر حاصل از آن برای انسان است و بر آن اساس، کارها، خوب یا بد نامیده می شوند و بر آن اساس، آدمی محاسبه و دارای پاداش یا عقاب می شود؛ نه براساس متن عمل خارجی که تنها نوعی از حرکت است. علامه طباطبائی در یک نگاه کلان، ظرف اصلی تحقق نتایج اعمال را نیز همان جهان آخرت دانسته و معاد مشتمل بر پاداش و جزا را ضامن بی بدیل دین و اخلاق قلمداد می کند. برخی تعابیر او در این زمینه چنین است: « المعاد هو الغرض من الخلقه».« لایقوم دین علی ساق الا بمعاد». بنابراین از نظر ایشان، ایمان به آخرت و اذعان به حساب و جزا، تنها اصلی است که انسان را از ارتکاب اعمال بد باز می دارد و او را ملازم طریق سعادت می کند. پس بدون محاسبه و جزا «فیکون الشرع لغوا و الامر و النهی سدی لا اثر لهما». افزون بر رابطه فوق میان اخلاق و معاد، یک رابطه دیگری میان آن دو مطرح است و آن تحقق سنخ معاد برای هر فردی متناسب با اعمال دنیوی اوست. از نظر علامه طباطبائی حقیقت و مسمای اعمال به تدریج هویت آدمی را تشکیل می دهد و با حضور یا تجسم خود سنخ معاد آدمی را تشکیل می دهد. از طرفی معارف توحیدی، نه‌تنها به‌عنوان اصول بنیادی دین، بلکه به‌عنوان راهنمای عمل در زندگی روزمره انسان‌ها، تأثیر زیادی در شکل‌دهی به رفتارها و تصمیمات اخلاقی آن‌ها دارند. در واقع، این اصول همواره به‌عنوان مبنایی برای تحلیل و بررسی رابطه میان اخلاق و معاد در اندیشه‌های دینی و فلسفی مطرح می‌شوند. بنابراین می‌توان گفت که معاد هم علت غایی برای انجام کارهای نیک و اجتناب از کارهای زشت است و هم عینیت و تحقق و نتیجه اعمال اخلاقی است! تحلیل این رابطه دو سویه، موضوعی است که این پایان نامه آن را انجام داد. پژوهش حاضر از روش توصیفی-تحلیلی بهره‌ می‌برد که مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای است. نتایج نشان داد با توجه به اینکه معاد به‌عنوان ضامن بی‌بدیل دین و اخلاق عمل می‌کند و ایمان به آخرت انسان را از ارتکاب اعمال بد باز می‌دارد. این نتیجه به اهمیت اعتقاد به معاد در شکل‌گیری رفتارهای اخلاقی اشاره دارد. لذا تأثیر عمیق معارف توحیدی بر رفتارها و تصمیمات اخلاقی انسان‌ها و نقش آن‌ها به‌عنوان مبنای تحلیل‌های اخلاقی، نشان‌دهنده اهمیت این معارف در زندگی روزمره و شکل‌دهی به اصول اخلاقی است.