جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تمدن‌سازی یکی از مسائل محوری اندیشۀ اسلامی معاصر است که در گفتمان انقلاب اسلامی با عنوان «تمدن نوین اسلامی» برجسته شده است. این مفهوم، تمدن را صرفاً در پیشرفت‌های مادی و فناورانه خلاصه نمی‌کند، بلکه آن را نظامی مبتنی بر جهان‌بینی توحیدی، ارزش‌های اخلاقی و عدالت اجتماعی می‌داند. در این میان، باور به مهدویت به‌عنوان یکی از ارکان اساسی تفکر شیعی، نقش مهمی در جهت‌دهی به این نگاه تمدنی ایفا می‌کند. این پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی و با استفاده از منابع اسلامی و بیانات رهبران فکری انقلاب اسلامی، به تبیین مفهوم مهدویت و بررسی نقش آن در شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اندیشۀ مهدوی، با تأکید بر انتظار آگاهانه و مسئولیت‌محور، زمینه‌ساز کنشگری اجتماعی و تلاش مستمر برای تحقق عدالت اجتماعی است. عدالت، در آموزه‌های مهدوی، نه‌تنها هدف نهایی ظهور منجی الهی، بلکه شرط بنیادین تحقق مدنیت و شکل‌گیری تمدن اصیل اسلامی به شمار می‌آید. بر اساس نتایج تحقیق، گفتمان انقلاب اسلامی با ارائۀ قرائتی پویا از انتظار، تلاش کرده است باور به مهدویت را به نیرویی فعال در مسیر عدالت‌خواهی و تمدن‌سازی تبدیل کند. از این رو، مهدویت می‌تواند به‌عنوان پشتوانه‌ای فکری و انگیزشی، نقش مؤثری در شکل‌گیری و پیشبرد تمدن نوین اسلامی ایفا نماید.

سکولاریزم خطری برای دین‌زدایی مردم دیندار و دنیاگرا کردن انسان‌هاست. ظهور و گسترش جریان سکولاریزم درپی شکل‌گیری عواملی است. با شناخت این عوامل می‌توان از شکل‌گیری یا حداقل از گسترش آن در میان جوامع دینی جلوگیری کرد. مسئله این نوشتار بررسی و شناخت عوامل شکل‌گیری سکولاریزم در مسیحیت است که می‌تواند همین عوامل در سایر جوامع نقش‌آفرینی کند. یافته‌ها حاکی از آن است که دو عامل اصلی الهیات و آموزه‌های مسیحیت و رخدادهای تاریخی و اجتماعی کلیسا در ظهور و گسترش سکولاریزم نقش مهمی را ایفا کرده است؛ گرچه علم‌گرایی و انسان‌محوری نیز زمینه‌ساز در شکل‌گیری سکولاریزم بوده است. این نوشتار یک تحقیق بنیادی، با رویکرد توصیفی و تحلیلی که با روش اسنادی (منابع مکتوب) به رشته تحریر درآمده است

این مقاله به بررسی رابطه میان ایمان تعبدی و مشروعیت دینی می‌پردازد. پرسش اصلی این است که ایمان تعبدی، به‌عنوان پذیرش بی‌چون‌وچرای باورهای دینی، چه جایگاهی در مشروعیت‌بخشی به دینداری فرد مؤمن دارد و چگونه با مبانی معرفتی پیوند می‌خورد؟ در این دیدگاه، مشروعیت ایمان دینی یک فرد، به معنای حقانیت باورها و اعمال او در پیشگاه خداوند است که ریشه در ایمان تعبدی دارد. ایمان تعبدی زیربنای پذیرش نصوص دینی و احکام الهی است، اما این به معنای نادیده گرفتن عقل نیست؛ بلکه عقل در کنار تعبد، ابزاری برای درک و التزام عمیق‌تر به باورهای دینی محسوب می‌شود. نتیجه آنکه مشروعیت دینی ایمان مؤمن، از تعامل ایمان تعبدی و معرفتی-عقلی حاصل می‌شود؛ ایمان تعبدی منشأ التزام به دین است و مبانی معرفتی عقلانی، زمینه‌ساز درک و پذیرش آگاهانه آن. این دو در کنار هم، دینداریِ توأم با تعهد و معرفت را شکل می‌دهند.

باورهای بنیادین از منظر اسلام و غرب تفاوت اساسی داشته و باعث تغییرات عمده در گرایش‌ها و رفتارهای انسان می‌شود. لذا مقالۀ پیش‌رو در پاسخ به این پرسش که تأثیر باورهای بنیادین بر گرایش‌ها و رفتارهای انسان چیست، ابتدا به تبیین چند مورد از مؤلفه‌های اصلی باورهای بنیادین مانند باور به خداوند و توحید، باور به مخلوق بودن نظام هستی، باور به عالم غیب و امدادهای غیبی، باور به معاد و عالم آخرت، باور به هدف‌مندی نظام هستی و پیوستگی دنیا و آخرت، باور به مخلوق بودن انسان و نقش او در تعیین سرنوشت پرداخته و سپس رویکرد کلی مکاتب غربی و اسلام را در مورد نگرش به آنها اجمالاً مقایسه می‌نماید. بدین منظور از روش تبیینی-تحلیلی، اسناد گردآوری شده و منابع معتبر علمی استفاده شده و با مقایسۀ صورت‌گرفته مشخص شد که نوع باورهای بنیادین از نگاه اسلامی و غربی باعث تغییرات اساسی در گرایش‌ها و رفتارهای انسان شده است؛ زیرا باورهای بنیادین از دیدگاه غربی، تحلیل صرفاً مادی شده و ورای آن فراتر از تجربه و حس، چیز دیگری وجود نداشته و اموری غیبی چون وحی، قیامت و معاد، روح و غیره احیاناً خرافه خوانده شده و بسیاری از رفتارهای انسان نیز قابل تفسیر نمی‌باشد؛ ولی از منظر اسلامی که مبتنی بر رویکرد عقل‌گرایی خلاقانه، قرآن کریم و سنت است، ورای ماده، امور غیبی بسیاری همچون خدا و خالق هستی، وحی، قیامت، ملائکه، روح و موارد متعدد دیگری قرار داشته و به انسان به‌عنوان موجودی چندبعدی نگریسته می‌شود که هویتش را از خداپرستی به دست آورده و زندگی او دارای ویژگی‌هایی است که با دیگران به‌شدت متفاوت بوده و همراه با نتایجی چون آرامش روحی، سلامت نفسانی، خوش‌بینی، امیدواری، اطمینان خاطر، احساس عزت، تکیه‌گاه محکم و فواید متعدد اجتماعی بوده و در نهایت، حیات طیبه را به دنبال دارد

در این نوشتار مبانی فکری حسن حنفی درباب رابطه دین و سیاست به چالش کشیده می‌شود، به صورت خاص مبانی معرفت شناختی، هستی شناختی، و انسان شناختی ‌ایشان مـورد کاوش و تحلیل قـرار می‌گیرد، حنفی تلاش می‌کند که بـا دیدگاه انتقادی برمبانی عقلی و عقلایی متفکران دینی سنتی و نواندیشان دینی راست گرا بتازد و آنان را از گردونه رقـابت در تقابل بـا جهان مدرن و یافته‌هـای امروزی بشر خـارج سازد، لکن در این جستار نشان داده می‌شود که مبانی عقلی ‌ایشان گرفتار نقد‌هایی است که خودش از آن فرارمی کرد، مهم‌ترین اشکالاتی که بر دیدگاه و مبانی ‌ایشان وارد می‌شود این است که مبانی ‌ایشان گرفتار نسبیت در معرفت و شناخت، نسبیت در اصول و ارزش‌های اخلاقی، عدم توجه به تفاوت‌های اساسی در میان فرهنگ دینی غرب و جهان اسلام است، ترکیب دیدگاه و مبانی فکری فلسفی غرب مانند: اگزیستانسیالیست الحادی، مارکسیست، پرگماتیست وپوزیتویست، به علاوه تفکر ناسیونالیستی پان عربیسم از تفکر او معجونی ساخته که لوازم باطل مزبور را درپی دارد.

دراین نوشتارمبانی فکری حسن حنفی درباب رابطة دین وسیاست به چالش کشیده می شود، به صورت خاص مبانی معرفت دینی حاکمیت سیاسی دینی ایشان مورد تحلیل وارزیابی قرارمی گیرد، حنفی تلاش می کند که با دیدگاه انتقادی برمبانی عقلی وعقلایی متفکران دینی سنتی ونواندیشان دینی راست گرا بتازد وآنان را ازگردونة رقابت درتقابل باجهان مدرن ویافته های امروزی بشرخارج سازد، لکن دراین جستارنشان داده می شود که مبانی عقلی ایشان گرفتارنقدهای است که خودش ازآن فرارمی کرد، مهم ترین اشکالاتی که بردیدگاه ومبانی ایشان وارد می شود این است که مبانی ایشان گرفتار نسبیت درمعرفت وشناخت، نسبیت دراصول وارزشهای اخلاقی، عدم توجه به تفاوتهای اساسی درمیان فرهنگ دینی غرب وجهان اسلام است، ترکیب دیدگاه ومبانی فکری فلسفی غرب مانند: اگزیستانسیالیست الحادی، مارکسیست، پرگماتیست وپوزیتویست، به علاوة تفکرناسیونالیستی پان عربیسم ازتفکر او معجونی ساخته که لوازم باطل مزبور را درپی دارد.

منطق {LP} یک منطق فراسازگار است که از نظر ساختاری و سمنتیکی شباهت زیادی با منطق LP معرفی‌شده توسط گراهام پریست دارد. این منطق در پی مطالعه مدلهای غیرنرمال کارنپ مورد مطالعه قرار گرفته شده است. {LP} برخلاف منطق پریست با استفاده از ماتریس‌های نامعین تعریف می‌شود؛ ابزاری که نقش مهمی در ارائه معناشناسی برای منطق‌های فراسازگار ایفا می‌کند و امکان بررسی گزاره‌های متناقض بدون فروپاشی کل نظام منطقی را فراهم می‌سازد. در این مقاله، ابتدا چارچوب سمنتیکی این منطق معرفی شده و سپس یک سیستم نظریه برهان بر پایه حساب رشته گنتزن برای آن ارائه می‌گردد. نشان داده خواهد شد که این سیستم استنتاجی نسبت به ماتریس نامعین معرفی شده صحیح و تمام است. سپس برخی ویژگی‌های خاص منطق {LP} بررسی می‌شود که تفاوت‌های بارزی نسبت به منطق LP دارد. به طور خاص، رفتار غیرمتعارف عملگر عطف در این منطق مورد بررسی قرار گرفته است، این عملگر به شیوه‌ای کاملا متفاوت از منطق‌های متداول عمل می‌کند، طوری که به سختی نام عطف را به آن می‌توان داد.

این پژوهش با هدف تبیین عوامل و موانع مؤثر بر تحقق «زندگی معنوی» از منظر اسلامی و ارائه راهکارهایی برای تقویت آن در زندگی فردی و اجتماعی انجام شده است. این تحقیق به روش کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی-تحلیلی، با استناد به آیات قرآن کریم، روایات معصومین و متون اسلامی صورت پذیرفته است. یافته‌ها حاکی از آن است که عوامل معنویت‌آفرین در دو سطح فردی (مانند ایمان، خودشناسی، عبودیت، توکل و دعا) و اجتماعی (مانند تقویت باورهای دینی، اجرای قوانین الهی، ترویج ارزش‌های اخلاقی، امر به معروف و نهی از منکر و هم‌نشینی با خوبان) دسته‌بندی می‌شوند. در مقابل، موانع معنویت نیز شامل موانع فردی (کفر، گناه، پیروی از شیطان، سهل‌انگاری در انجام وظایف، غفلت و رذایل اخلاقی) و اجتماعی (حاکمیت غیردینی، مدیریت نالایق، عدم اجرای احکام شرعی، هم‌نشینی با بدان، ناهنجاری‌های اجتماعی، فردگرایی افراطی و رسانه‌های اجتماعی) است. نتیجه اینکه دستیابی به زندگی معنوی مستلزم شناخت و تقویت عوامل فردی و اجتماعی است و مقابله با موانع نیز نیازمند بازنگری در رویکردهای فرهنگی و آموزشی است.

«مسألۀ شر» به ویژه «شرور طبیعی» یکی از مسائل مهم در حوزۀ کلام، فلسفه و عرفان است. برخی فلاسفۀ غربی با طرح این مسأله در اصل وجود خدا و صفات او تردید کرده­اند. این مقاله به بررسی این چالش با نگاه کلامی و نگاه کلامی – فلسفی پرداخته است. متکلّمان امامیه با توجّه به مبانی فکری­شان شر را تعریف کرده‌اند. متکلّمان شیعیِ پیش از خواجه نصیر نگاه وجودی و بعد از او نگاه عدمی به شرور طبیعی داشته­اند. نوع تعریف هرکدام از این اندیشمندان از شرور طبیعی و راه‌حل‌هایی که برای این چالش ارائه کرده‌اند مبتنی بر نوع نگاه­شان به هستی و مبانی فکری­شان است. پژوهش حاضر بر اساس روش توصیفی- تحلیلی، ضمن معناشناسی شرّ طبیعی از نگاه این دو گروه از متفکّران مسلمان و بیان چالش­های وارد شده در این زمینه، به تبیین راه­حل­های این متفکّران و بررسی تطبیقی این مسأله با تکیه بر مبانی فکری آن­ها پرداخته است که هر یک از این مبانی به گونه­ای متفاوت از دیگری، پاسخگوی حلّ این چالش است.

چگونگی رابطه علم و عمل امام و این که آیا امام به آنچه می‌داند لزوماً باید عمل نماید یا خیر؟، از موضوعات مهم کلامی است و از گذشته‌های دور تا به امروز محل بحث و گفتگو بوده است. چالش اصلی در این مبحث، مغایرت بین علم و عمل امام است، یعنی اگر امام علم غیب داشته و از اصل و چگونگی وقوع حوادث باخبر بوده، چرا آگاهانه به سوی مرگ رفته است؟ این اقدام امام «القاء نفس در تهلکه» است که از نظر عقل و شرع، قبیح و حرام می‌باشد. هرچند پاسخ‌هایی به این شبهه داده شده است اما حل کامل آن جز با بررسی جامع و همه‌جانبه روایات و آراء متکلمان، امکان‌پذیر نیست. تحقیق حاضر، با روش توصیفی- تحلیلی، روایات و دیدگاه‌های متکلّمان شیعه را در باره چگونگی رابطه علم و عمل امام مورد بحث قرار داده و اثبات کرده است که علم امام به حوادث و موضوعات خارجی که از آن به علم غیب تعبیر می‌شود، تأثیری در عمل و ارتباطی با تکلیف ندارد، یعنی امام مکلف نیست که به مقتضای آن عمل نماید، زیرا نظام آفرینش، نظام علت و معلول و سبب و مسبب است. در این نظام، هر پدیده، علت طبیعی خود را دارد و باید مطابق با قانون طبیعت و از مجرای طبیعی به وجود بیاید. از این ‌رو، تمام شبهاتی که در مورد علم و عمل امام مطرح گردیده‌اند، از اساس فرو می‌ریزند، زیرا در جایی که تکلیف وجود ندارد، امر و نهی نیز منتفی خواهد بود. افزون بر این، کسی که امام را با وصف امامت پذیرفته است، عصمت امام را که لازمه انفکاک‌ناپذیر امامت است، نیز پذیرفته، و با وجود عصمت، مجالی برای شبهه «القاء نفس در تهلکه» باقی نمی‌ماند