مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر به تحلیل و بررسی آسیب‌های معارف دینی از منظر شهید مطهری می‌پردازد. در این پژوهش تلاش شده است تا زمینه‌ها و عواملی که موجب ایجاد آسیب به دین و معرفت دینی شده‌اند، شناسایی و تحلیل شوند. روش تحقیق به‌صورت توصیفی بوده و اطلاعات لازم از طریق منابع کتابخانه‌ای گردآوری شده است. موضوع آسیب‌های دینی همواره یکی از مسائل مهم و تأمل‌برانگیز برای اندیشمندان بوده است و نظریه‌ها و تحلیل‌های گوناگونی درباره آن مطرح شده است. شهید مطهری در آثار خود، عوامل اصلی آسیب به دین و معارف دینی را در برداشت‌های نادرست از مفاهیم دینی، مشکلات موجود در نهادهای دینی، عملکرد نامطلوب عالمان و مبلغان دینی، وقوع تحریف در تعالیم دینی و تأثیر محیط‌های اخلاقی، اجتماعی و تربیتی نامساعد می‌داند. برای مقابله با این آسیب‌ها و پیشگیری از گسترش آن‌ها، استاد مطهری بر ضرورت بازسازی اندیشه‌های دینی و اصلاح معرفت دینی تأکید دارد. وی پیشنهاد می‌کند که با اصلاح نهضت‌های دینی، انجام تحقیقات علمی در حوزه‌های تخصصی، به‌کارگیری شیوه‌های صحیح در ارائه تعالیم الهی و مقابله با تحریف‌های دینی، می‌توان از آسیب‌های دینی پیشگیری کرد و معارف دینی را تقویت نمود. این پایان‌نامه با بررسی این موضوع، به دنبال ارائه راهکارهایی عملی برای اصلاح و ارتقای معارف دینی است.

از کلان‌مسائل فلسفه دین، علم دینی است. در این زمینه مسائل مختلفی مطرح است؛ از جمله اینکه: علم دینی به چه معناست؟ معیار دینی‌بودن هر علم چیست؟ آیا علم دینی امکان دارد؟ چه علومی ظرفیت دینی‌شدن دارند؟ ملاک و معیار دینی‌بودن علوم چیست؟ این علوم باید واجد چه اوصاف و ویژگی‌هایی باشند تا بتوان آنها را دینی دانست؟ این ویژگی‌ها را در چه عوامل و مؤلفه‌هایی می‌توان جست‌وجوکرد؟ این مسائل از سنخ مسائل فراعلمی است. در این زمینه، دیدگاه‌ها و نظریه‌های مختلفی شکل گرفته است که از جمله آن، دیدگاه «علم توحیدمحور» است. این دیدگاه هم به علمیت علم اهتمام دارد و هم به دینی‌بودن آن. مقاله حاضر سعی دارد با روش تبیینی و عقلی، ضمن بیان چارچوب نظری و مفهومی بحث، معیار دینی‌بودن علم و همچنین مبانی مختلف آن را توضیح دهد. یافته‌های مقاله عبارت‌اند از: وحدت معیار و تکثر عوامل و مؤلفه‌ها به مثابه شاخصه‌ها، تشکیکی‌بودن معیار هر علم به حسب ماهیت و قابلیت‌های آن ظرفیت دیدگاه در تولید، تهذیب و تکمیل علوم.

امروزه در فلسفه علم، با «چرخش ارزش‌بار» مواجه هستیم؛ درواقع، کثیری از فلاسفه علم بر این عقیده اند که تلقّی سنتی از علم -که عینیتِ علم را در گرو رها از ارزش بودنِ آن می‌داند، و طبق این تلقی، علم در مقامِ توجیهِ نظریات علمی باید رها از ارزش‌های غیرمعرفتی باشد، و درواقع نیز، علم رها از ارزش است- قابل دفاع و موجّه نیست. درعوض، این دسته از فلاسفه علم (که فلاسفه فمینیستیِ علم از مهم‌ترین نمایندگانِ این دسته هستند) براساس استدلال‌ها و موردکاوی‌هایی که نشان می‌دهند چگونه ارزش‌های غیرمعرفتی در مقامِ توجیهِ نظریات علمی تاثیرگذار هستند، از این ادّعا دفاع می‌کنند که علم ارزش‌بار است؛ بدین معنا که ارزش‌های غیرمعرفتی نقشی جدّی در مقام ارزیابی و توجیه نظریات علمی دارند. اگر بپذیریم که علم ارزش‌بار است، آنگاه باید به دو پرسشِ مهم پاسخ دهیم: 1) ارزش‌های غیرمعرفتی دقیقاً چگونه و از چه راه‌هایی در مقامِ ارزیابی و توجیهِ نظریات علمی تاثیر می‌گذارند؟ 2) چگونه باید تاثیر ارزش‌هایِ غیرمعرفتی در مقامِ ارزیابی و توجیهِ نظریات علمی را مدیریت کنیم برای اینکه ارزش‌باریِ علم، عینیتِ علم را تهدید نکند؟ به بیان دیگر، آیا تلقّیِ معقولی درباره عینیت علم وجود دارد که براساس آن بتوانیم تحت شرایطِ معیّنی، از عینیتِ علم ارزش‌بار دفاع کنیم؟ دراین پایان‌نامه در چهار فصل، به این دو سوال پاسخ داده‌ایم. در فصل اوّل و دوّم، با بررسیِ دقیقِ استدلال ریسک استقرایی و تعیّن ناقص، نشان داده‌ایم که ارزش‌های غیرمعرفتی از چه راه‌هایی بر مقامِ توجیهِ نظریات علمی تاثیر می‌گذارند. سپس، در فصل دوّم و سوّم، براساس نظریاتِ لانجینو و بسکار، توضیح داده‌ایم که علم ارزش‌بار تحت چه شرایطی می‌تواند عینی باشد. نهایتاً، در فصل چهارم، از مباحثِ سه فصلِ نخست استفاده کرده‌ایم برای اینکه بتوانیمِ مناقشه گلشنی و استنمارک درباره علم دینی را بهتر تحلیل کنیم. در فصل چهارم، نشان داده‌ایم که: اوّلاً طبق استدلال ریسک استقرایی وتعیّن ناقص، علم ارزش‌بار (به طور عام) و علم ارزش‌بارِ دینی (به طور خاص)، ممکن است؛ دوّماً علم ارزش‌بارِ دینی برای اینکه عینی باشد باید به شروطی متعهّد باشد (در فصل2و3 شروطِ عینیتِ علم ارزش‌بار را توضیح داده‌ایم). نقصِ جدیِ کار برخی از نظریه‌پردازان علمِ ارزش‌بارِ دینی، این است که به اندازه کافی به بحثِ عینیتِ علم ارزش‌بارِ دینی نپرداخته‌اند.

در سال‌های اخیر، یکی از مسائل پرمناقشه پیرامون امکان علم دینی را استاد داوری اردکانی مطرح کرده‌اند. نویسندگان در این پژوهش، امکان علم دینی از نظرگاه ایشان را نقد و ارزیابی می‌نماید. بررسی این مسئله به روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی است، یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که: از نظر داوری کار فلسفه جستجوی شرایط امکان و ظهور اشیاء است. از آنجا که تاریخ، امکان ظهور اشیاء را به ما می‌نمایاند، علم را نیز باید در بستر تاریخی رصد نمود. علم بر اساس اراده های تاریخی شکل می‌گیرد، نه اراده های شخصی؛ پس به جای بحث درباره کیفیت علم دینی باید تمام توجه را معطوف به کیفیت شکل‌گیری عالَمِ دینی نمود. با توجه به چنین رویکردی در بحث علم دینی، استاد داوری هم از سویی معتقد به امکان علم دینی‌اند و هم دیدگاه های شایع در باب علم دینی را انکار می‌کنند. این درحالیست که نظر ایشان با اشکالاتی مبنایی و بنایی مواجه است.

از جمله مباحث مربوط به اسلامي‌سازي علوم، تأثير بحث قلمرو دين بر چگونگي اسلامي‌سازي علوم است. نظر به تفاوت ديدگاه آيت‌الله جوادي آملي و آيت‌الله مصباح يزدي دربارة گسترة دين، اين مقاله، به دنبال مقايسة تأثير عملي اين اختلاف‌نظر، بر فرايند اسلامي‌سازي علوم است. اين مقاله با رويكرد تحليلي و واكاوي اسنادي به بررسي موضوع در سه مقام انتخاب مسئله، فرضيه‌يابي و داوري مي‌پردازد. نتيجة‌ پژوهش حاكي از آن است که در فرايند اسلامي‌سازي، طبق هر دو مبنا، بايد از طريق ادلة عقلي، نقلي و تجربي، مسائل و مبادي علوم را اثبات يا نقد کرد. اما بر‌خلاف ديدگاه آيت‌الله جوادي، از نگاه آيت‌الله مصباح، برخي از اين موارد، با اينكه بايد مورد استفاده قرار گيرند، اما ديني نيستند.

زمینه و هدف: رویارویی و مواجهه مسلمانان با علوم‌جدید که منشأ آن در غرب می‌باشد در دیدگاه اندیشمندان‌اسلامی اشکال متفاوتی به خود گرفته است. زیرا بعضی از مسلمانان بر این باورند که یکی از راه‌های ترقی و بالندگی جوامع‌اسلامی سازگاری با علوم‌جدید می‌باشد. در این میان رویکرد سیدجمال در مواجهه اسلام با علوم‌ به معنای ساینس حائز اهمیت بوده و نشان‌دهنده سابقه‌ و پیامد علم‌خواهی و رونق علمی دوباره مسلمانان می‌باشد. در این نوشتار با شیوه ی تحقیق، توصیفی - تحلیلی و جمع آوری داده ها واسناد و نمونه های پژوهشی که نوشته های موجود سیدجمال و مطالب پیرامون ایشان بوده است، تلاش شده تا ابتدا به ابعاد فلسفی و نقدی اجمالی از منظر عقلی و در ادامه فلسفه علم، این رویکرد مورد واکاوی قرار گیرد . نتایج پژوهش نشان می‌دهد که از نظر سیدجمال علوم غربی پیراسته شده ا‌ی که فرهنگ، باور و سلطه بیگانه را همراه خود نداشته باشد، هیچ تضادی با دین‌اسلام ندارد. همچنین می توان مواجهه جهان‌اسلام با علوم جدیده را به در سه عنوان تقسیم کرد : سنتی نگری و علم گریزی ، تقلید مظاهر و علوم غربی و سازگاری دین و دانش.