مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

نحوه سخن گفتن از خدا یکی از مسایل مهم فلسفه دین است که در طول تاریخ تفکر، فیلسوفان و الاهی دانان نظریه‌های گوناگونی درباره آن اظهار داشته‌اند. در دوره جدید این مسئله با عنوان معناشناسی صفات الاهی مطرح شده است. در این کتاب ضمن بررسی این نظریه‌ها، بر مسئله فهم این صفات تکیه شده است و بر مبنای تقدم فهم بر زبان، بر این نکته تأکید شده است که هر چند متفکران مختلف این بـحث‌ را در حـوزه مـعنا و معـناشناسی بـررسی کرده‌اند اما بحث معرفتشناختی است زیرا در واقع مسئله معنا، مسئله‌ای معرفتی است.

بحث از جامعیت دین و اثبات آن برای دینی خاص، یکی از مباحث بنیادین دین‌شناختی به‌شمار می‌رود که در حوزه‌های گوناگون مرتبط با دین، مانند استنباط احکام، طراحی نظام‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسیِ مبتنی بر دین و تولید علوم انسانی دینی، نقشی تعیین‌کننده دارد. اثبات جامعیت دین، پیش‌تر بر اثبات امکان جامعیت دین مبتنی است و این امکان به وجود ویژگی‌هایی در عرصه‌هایی مانند پدیدآور، محتوا و زبان دین وابسته است. این پژوهش با ارائه سازوکاری نو برای تحلیل جامعیت دین، با بهره گرفتن از روش عقلی و تحلیلی به بررسی این ویژگی‌ها در عرصه‌های نام‌برده پرداخته و با تطبیق ویژگی‌های نام‌برده بر دین اسلام، امکان جامعیت آن را نتیجه گرفته است. این نوع نگاه به جامعیت آثار و نتایجی در «علم دینی» به‌دنبال خواهد داشت که در بخش پایانی نوشتار به برخی از آنها اشاره شده است.

دینی‌بودن اقتصاد، به‌مثابه یک علم مهم در عرصه علوم اجتماعی، برای مسلمانان و اندیشمندان آن‌ها یک دغدغه بزرگ است. شکی نیست که فقه، اخلاق و مکتب اقتصادی به‌مثابه علومی دینی در مراکز حوزوی و دانشگاهی تلقی به قبول شده است؛ اما در پذیرش علم اقتصاد اسلامی مشکلاتی وجود دارد. به‌نظر می‌رسد شناخت دقیقی از علم اقتصاد اسلامی که بر پایه‌های صحیح دینی و علمی مبتنی باشد وجود ندارد. شناخت‌های ناقص موجب دور شدن حوزه و دانشگاه از یکدیگر شده و وحدت این دو سازمان مؤثر برای حل آن دغدغه بزرگ را خدشه‌دار می‌کنند. برای دست‌یابی به تعریف دقیق علم اقتصاد اسلامی، ابتدا تعریف‌های پژوهشگران اقتصاد اسلامی را بر اساس (هدف، موضوع و روش) بیان و نقد کرده و سپس به تعریفی می‌رسیم که دارای ویژگی‌های ذیل است: ۱- موضوع، هدف نهایی و روش علم اقتصاد اسلامی جهان‌شمول است؛ ۲- جهان‌شمول‌بودن روش بدین معناست که با یک روش کیفی و کمی مبتنی بر سنت‌های الهی «امداد» و «صبر و ارتباط» همه نظام‌های اقتصادی اسلامی و غیراسلامی تحلیل می‌شوند؛ ۳- به‌علت تفاوت‌های کیفی «امدادهای عام» و «امدادهای خاص»، ممکن است تحلیل‌های اقتصادی جهان‌شمول کمتر داشته باشیم (بومی‌شدن بیشتر تحلیل‌ها).

«کل‌گروی معرفت‌شناختی» یکی از خوانش‌های «انسجام‌گروی در توجیه» است. انسجام‌گروی و کل‌گروی در فضای شکاکیت، نسبیت‌گرایی و ایدئالیسم متولد شده‌اند و به تصریح پدیدآورندگان آنها، مستلزم یا ملازم با همین امور نیز هستند. بااین‌وجود، یکی از محققان مسلمان و متعهد، با غفلت از مبانی و لوازم «کل‌گروی»، در ضمن چندین اثر ازجمله در دو مقالهٔ «شبکهٔ معرفت دینی» و «معماری علم دینی» به ترویج یکی از خوانش‌های آن در فضای معرفت‌ها و علوم دینی پرداخته و نام آن را «کل‌گروی نصی» گذاشته است. بر اساس «کل‌گروی نصی»، اعتبار همهٔ معرفت‌ها و علوم دینی، تابع و وابسته و معلَّق به تغییر و تحول‌های شبکه‌ای از دانش‌های بشری و دینی است که برخی از آنها غیریقینی‌اند. ازاین‌رو، «کل‌گروی نصی» منجر به انکار اعتبار و ارزشِ یقینی و مطلق و ثابتِ همهٔ معرفت‌ها و علوم دینی، و درنهایت، محال‌شمردن دسترسی بشر عادی به خود دین می‌گردد. روشن است که اگر هیچ معرفت دینیِ یقینی و مطلق و ثابتی وجود نداشته باشد، اصل موجودیت دین حق و الهی نیز یقینی نخواهد بود. بنابراین برای دفاع از حریم دین و اثبات اعتبار و حقانیت معارف و علوم دینی لازم است «کل‌گروی نصی» نقادی و ابطال شود. ازاین‌رو، نگارنده در این مقاله، با روش تحلیلی ـ توصیفی، نظریهٔ «کل‌گروی نصی» را، با تکیه و تأکید بر آنچه در مقالهٔ «شبکهٔ معرفت دینی» مطرح شده، بررسی و بطلان آن را آشکار کرده است.

این تحقیق با هدف بررسی و تحلیل دید گاه الوین پلانتینگا در حوزه علم و دین و رفع تضاد ادعایی میان آنها با روش پژوهش کتابخانه ای و از نوع توصیفی و تحلیل محتوا انجام شده است. اهمیت نسبت بین علم و دین موجب شده است دانشمندان زیادی در این باب ورود پیداکند که از جمله آنها« آلوین کارل پلانتینگا» می باشد یافته های پژوهش نشان می دهد که مهم ترین موارد ادعایی در تضاد بین علم و دین در زمینه خلقت انسان، عمر زمین و نظریه تکاملی داروین اتفاق افتاده است. از نظر پلانتینگا این تعارضات واقعی نبوده و سطحی است که با نگاه عمیق تر تضاد بین آنها دیده نمی شود. این نوع تفکر در برخی از اندیشمندان مسلمان نیز دیده می شود.پلانتینگا شواهدی از کتاب مقدس برای حل تعارض ارائه نمی دهد و تمرکز وی بر محور ایمان و مؤمنان و خدا باورانه است. در برخی موارد دید گاه وی در حل تعارض با متون اسلامی هم خوانی ندارد در حالکه وی مدعی حل تعارض در تمام ادیان است. دیدگاه پلانتینگا با واقعیت های بیرونی نیز همخوانی ندارد. در نتیجه وی در حل تعارض بین علم و دین راه جدید و متفاوت از دیگر اندیشمندان در این زمینه ارائه نکرده است.

پرسش از پیدایش باورهای دینی همواره یکی از دغدغه‌های اساسی اندیشمندان در حوزه‌های فلسفی، اجتماعی و علمی بوده است. رویکردهای طبیعت‌گرایانه معاصر، با تأکید بر تقدم جهان طبیعی و قوانین آن، می‌کوشند با استفاده از یافته‌های علوم مختلف، چرایی شکل‌گیری این باورها را روشن کنند. در این مقاله، به یکی از این تبیین‌ها با عنوان «تبیین شناختی» می‌پردازیم. تبیین‌های شناختی بر مبنای سازوکارهای ذهنی و فرایندهای پردازش اطلاعات استوارند و نشان می‌دهند که ویژگی‌های ذاتی انسان، مانند تمایل به تشخیص عاملیت، ادراک مفاهیم ضد شهودی و قابلیت خواندن ذهن دیگران زمینه‌ساز پذیرش باورهای دینی است. نقدهایی مانند تقلیل‌گرایی، ابهام در تعیین نقش دقیق سازوکارهای شناختی و نادیده‌گرفتن تأثیر عواطف و تنوع فرهنگی، محدودیت‌هایی برای این رویکرد به شمار می‌آید. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی و با بهره‌گیری از آرای علمی صاحب‌نظران علوم شناختی دین، محدودیت‌های این رویکرد بررسی، نقد و توضیح داده می‌شود. در ابتدا مبانی نظری و اصول اساسی تبیین شناختی تشریح می‌شود؛ سپس چگونگی عملکرد سازوکارهای شناختی در شکل‌گیری باورهای دینی توضیح داده می‌شود. در ادامه نقدهای وارد بر این رویکرد، مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد. در‌نهایت با جمع‌بندی مباحث مطرح‌شده، نتیجه‌گیری می‌شود که تبیین شناختی با وجود داشتن محدودیت‌ها، همچنان نقش مهمی در فهم چگونگی شکل‌گیری و انتقال باورهای دینی ایفا می‌کند و می‌تواند در کنار دیگر رویکردها، به درک جامعی از این پدیدۀ پیچیده کمک کند.

در این مقاله ضمن ارائه ساختاری نو با رویکرد میان‌رشته‌ای شناختی، باورهای دینی را به سه سطح کلی باورهای شهودی، باورهای شهودی-الاهیاتی و باورهای الاهیاتی تقسیم و برای تبیین هر کدام از روش‌های مختلف در علوم شناختی استفاده کرده‌ایم. سطح اول شامل سه باور اصلی شهودی یعنی باور به موجود فراطبیعی، باور به غایت‌انگاری و باور به دوگانگی نفس و بدن است. سطح دوم بر روی بسط و توسعه باورهای شهودی سوار می‌شوند و شامل باور به خدای شخص‌وار، باور به خدای عالم مطلق و قادر مطلق و خلقت‌باوری یا باور به جهان پس از مرگ می‌شود. این سطح اگرچه به فرهنگ و زمینه وابسته است، زمینه شهودی نیز دارد. سطح سوم اما باورهای کلامی و تاریخی خاص ادیان مثل باور به تثلیث، توحید در ادیان ابراهیمی، باور به معاد یا تناسخ و مانند آن را در‌بر می‌گیرد که از محیط و زمینه اجتماعی ناشی می‌شود و با استفاده از شناخت اجتماعی تبیین‌شدنی هستند. این نوشتار با ارائه چارچوبی سه‌سطحی مبتنی بر علوم شناختی دین (CSR)، به ‌طور روشمند می‌تواند تبیینی برای پیدایش، تکامل و نهادینه‌شدن باورهای دینی در سطوح مختلف ارائه دهد.

آقای سیدکمال حیدری با طرح نظریاتی چالش برانگیز در زمینه اصول معرفت بشری و همچنین ارائه نظریات بحث برانگیزی در حوزه معرفت دینی، باب نقد و ارزیابی را در مورد نظریاتش در محافل علمی و حوزوی باز کرد. ویژگی مباحث حیدری این است که بیش از آنکه بابی برای تفکر و تأمل نسبت به بنیادی‌ترین مسائل معرفتی بشود، موجب ایجاد ابهامات معرفتی در مخاطبین این مباحث می‌شود؛ به گونه‌ای که بدیهی‌ترین مسائل نیز مورد تردید واقع شده و نسبت به صحت و صدق آنها تردید روا داشته می‌شود. وی اندیشه‌های خود را در دو ساحت معرفت‌شناسی عام و دینی طرح کرده است؛ مباحث معرفت‌شناسی عام در اندیشه وی عبارت است از مسائلی از قبیل عدم امکان علم به واقعیت فی‌نفسه، خدشه به بدیهیات و اشکال به صدق قضیه اجتماع نقیضین؛ همچنین وی بر پایه این مبانی، نظریاتی در حوزه معرفت دینی مطرح می‌کند که مهمترین آنها از قبیل: بیگانه‌انگاری دین از معرفت‌دینی، مشروعیت تعدّد قرائت‌های هم‌عرض و متباین از آموزه‌های دین، و جواز تعبّد به جمیع ملل و نحل می‌باشد؛ که به نحو تفصیلی در این نوشتار تشریح گردیده است. آنچه در مقام ارزیابی اندیشه‌های حیدری پس از موشکافی‌های فراوان محرز شد غیر از این نیست که اوّلاً سیدکمال حیدری در طرح تمامی نظریات منتسب به او، سخن جدید و بدیع که صرفاً از خود او باشد و نظریه‌پردازی محسوب شود ندارد و در هر دو حوزه معرفت‌شناسی عام و دینی ، نظریات و آراء اندیشمندان غربی و شرقی را بازگو کرده است؛ و ثانیاً این نظریات و دیدگاه‌ها همواره بر محور تردید و تشکیک بوده و تماماً از صدر تا ذیل مبتلا به شک‌گرایی و همچنین نسبی‌گرایی است؛ فلذا سعی شد در دو فصل بر اساس مبانی حِکمی و مُتقن عقلی و نقلی، مشکلات و مغالطات این نظرات تبیین شده و بطلان این اندیشه عیان شود

این تحقیق به تحلیل و بررسی نظریه لوییس پویمن در خصوص اراده‌گرایی معرفتی و عقلانیت باور دینی می‌پردازد. اراده‌گرایی معرفتی به نظریه‌ای اطلاق می‌شود که بر اساس آن، فرد می‌تواند در حوزه معرفتی بااراده خود در پذیرش یا رد باورها و حقیقت‌ها دخالت کند و در اخلاق باور به این معناست که آیا شخص انسانی مجاز است که بدون توجه به شواهد و بااراده خود یک گزاره دیگر را قبول کند. در این راستا، هدف اصلی این پایان‌نامه بررسی صحت‌وسقم دلایل پویمن در ارزیابی اراده‌گرایی و همچنین تحلیل نظرات او در خصوص چگونگی استفاده از اراده در امور باورهای دینی و اخلاق باور است. پویمن در تحقیقات خود به تحلیل این موضوع می‌پردازد که چگونه انسان‌ها در انتخاب باورهای خود دخالت دارند و چه نقشی برای اراده در این انتخاب‌ها می توان قائل شد. در این تحقیق دو موضوع به طور خاص مورد توجه قرار گرفته‌ است. یکی اینکه ادله پویمن در ارزیابی تأثیر اراده بر معرفت و اخلاق باور چگونه است و دیگراینکه نسبت عقل و ایمان و حقیقت ایمان از دیدگاه لوئیس پویمن چیست. روش تحقیق در این پایان‌نامه، تحلیلی است. این بدان معناست که در ابتدا استدلال‌های پویمن بررسی و تحلیل می‌شوند و سپس نقدهایی به این استدلال‌ها وارد می‌شود. باتوجه‌به ماهیت تحقیق، ما بر تحلیل مفهومی و فلسفی نظرات پویمن تمرکز کرده ایم تا ایرادات و کاستی‌های نظریه وی و ارتباط آن با باورهای دینی مشخص شود. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که پویمن در برخی از استدلال‌های خود نسبت به اراده‌گرایی معرفتی و رابطه آن با باورهای دینی، درست عما نکرده است. این تحقیق به‌نقد و بررسی این ایده می‌پردازد که صرف اراده برای پذیرش یا رد باورهای دینی کافی نیست و باید شواهد و دلایل عقلی و تجربی برای تبیین و اثبات باور دینی وجود داشته باشد. اهمیت این تحقیق در این است که موضوع اراده‌گرایی معرفتی در باورهای دینی را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که این دیدگاه به‌تنهایی نمی‌تواند تبیین‌کننده کامل و معقولی برای پذیرش باورهای دینی باشد. ازاین‌رو، تحقیق به این نتیجه می‌رسد که در کنار اراده فردی، شواهد، دلایل عقلی و اصول منطقی باید به‌عنوان مبنای باورهای دینی در نظر گرفته شوند. این تحقیق می‌تواند گامی مهم در نقد و اصلاح نظریه‌های معرفتی و دینی باشد و به فلسفه دین و اخلاق کمک کند تا درک بهتری از ارتباط بین اراده و عقلانیت در فرایندپذیرش باورهای دینی ارائه دهد.