مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

به نظر می‌رسد ایمان به خدا موضعی است که کل وجود آدمی را دربرمی‌گیرد و شکل‌دهنده‌ی تلقی او نسبت به همه‌ی عالم، به حیات و خود اوست. هرچه نفس با آن سروکار دارد به چنین ایمانی نیز مربوط است و هیچ بعدی و سطحی از نفس نیست که از چنین ایمانی بی‌تاثیر باشد. به این ترتیب، واقعیتی که واژه‌ی ایمان از آن حکایت دارد، چیزی به مراتب بیش‌ از اتخاذ و به‌کارگیری عقل صرف (ایمان به) پاره‌ای از آرا و عقاید است و به همین دلیل، هیچ تحلیلی از رابطه‌ی منطقی بین مفاهیم صرف (براهین) تاثیر چندانی بر مبانی واقعی ایمان نخواهد گذاشت. آن‌چه بیش‌تر از چنین تحلیلی با مساله‌ی ایمان مرتبط است، کشف این حقیقت است که چگونه نفس، سرانجام این جهت‌گیری یا موضوع بنیادین را در زندگی اختیار می‌کند یا در پیش می‌گیرد که مشخصه‌ی ایمان و همه‌ی فعالیت‌های مربوط به آن است. این مساله نه تنها به وسیله‌ی گزینش‌های مشخص و صریح، خواست‌ها و تمایلات، آگاهانه‌، تجارب و تفکرات شخصی مستقیم و استعداد و آموزش خاص شکل‌ می‌گیرد، بلکه به وسیله‌ی خصیصه‌ی جوامع و نهادهایی که شخص در آن شرکت می‌جوید صورت می‌پذیرد، پیشینه‌ی تاریخی که به شکل دادن آن جامعه کمک کرده است. نوشتار حاضر در باب معرفت‌شناسی دین است. بحث نگارنده ناظر به عنصری از علاقه‌ی دینی است که بر باور متمرکز است؛ یعنی آن‌چه می‌توان آن را جنبه‌ی معرفتی دین نامید، به زعم نویسنده، مهم‌ترین پرسشی که برای بسیاری از باورهای دینی می‌توان طرح کرد این است که آیا این باور صادق است".

«آنتونی جان پاتریک کنی» فیلسوفی است که نخست به عنوان کشیشی، تحت تعالیم کاتولیک رومی قرار گرفت، اما بعدها کاتولیک را زیر سئوال برد. کتاب حاضر مهم‌ترین اثر اوست که در آن عقلانی بودن اعتقاد به خدا از دیدگاه کنی به بحث گذاشته می‌شود؛ مساله‌ای که از افلاطون تا آکویناس و سپس تا چیزم، ویتگنشتاین و پلانتیتگا تحولی شایستة تامل داشته است. کنی در بخش اول کتاب با عنوان «ایمان و تعقل» به نقد آرای آلوین پلانتیتگا دربارة گزاره‌های پایه می‌پردازد. او از دو بعد پلانتیتگا را مورد انتقاد قرار می‌دهد: نخست به سبب عرضه نکردن معیاری مشخص برای گزارة پایه و دوم از حیث قائل نبودن به عقلانیت عام. بخش دوم کتاب با عنوان «برهان اعتقاد و فهم» نیز این مقالات را شامل می‌شود: آیا الهیات طبیعی میسر است؟؛ برهان نظم و معضل شر؛ جان هنری نیومن و توجیه ایمان؛ و آنسلم و قابلیت تصور خدا.

هگل فيلسوف غامض‌‌گو و پيچيده‌‌نويسی است كه تفسير ديدگاه‌‌هايش در ميان متخصصان فن، ماجرای درازدامنی دارد. برخي وی را به اعتقاد به همه‌‌خدايی، همه‌‌درخدايی و حتی كفر متهم ساخته‌‌اند و برخی ديگر وي را ستوده‌‌اند؛ اما آنچه پيداست اين است كه هگل خود را متعهد به مسيحيت لوتری دانسته، دامن خود را از اين اتهامات بر می شويد. دزموند فيلسوف معاصری است كه پس از 25 سال مطالعه در آراء هگل، در كتابي با عنوان خداي هگل: بدَلِ ساختگي؟ به تفسير ديدگاه هگل درباره خدا و دين پرداخته است. اين كتاب، كه آكنده از اصطلاحات پيچيده فلسفه هگل و نيز نوواژه‌‌هاي خاص خود دزموند است، در اين مقاله مورد بررسی و نقد اجمالی قرار گرفته است. نكته مهم در اين بررسی تأكيد آن بر اين نكته است كه بايد از داوري شتاب‌‌زده درباره فيلسوف بزرگی چون هگل پرهيز كرد و بدون هيچ‌‌گونه محدودنگري به ساير ديدگاه‌‌هايي كه در تفسير نظرپردازی های هگل درباره دين مطرح شده‌‌اند، توجه كرد.

مساله تاریخمندی وحی، قرآن را حقیقتی تاریخی می داند که مقید به ظرفیت و آگاهی مخاطبان عصر نزول بوده و تابع شرایط اجتماعی و فرهنگی آن دوره است. معتقدان به این مبنا با تاکید بر تعامل(تاثیر و تاثر) وحی با مقتضیات مختلف عصر نزول، به انکار نزول دفعی قرآن پرداخته و جامعیت فرازمانی و فرامکانی گزاره ها و احکام وحیانی را نفی می کنند. تجربه نبوی یکی از تئوری های مهم در این حوزه محسوب می شود. دکتر سروش ذیل تبیین این تئوری مدعی است که تجربه نبوی نظریه ای ریشه دار در تفکر جهان اسلام بوده و خیل عظیمی از فارابی گرفته تا ابن سینا، خواجه و ملاصدرا بدان اذعان نموده اند. سنجش تئوری مذکور نشان می دهد که تجربه نبوی در بردارنده دو آسیب جدی(مغالطه بومی سازی و انتحال) است. لذا با توجه به تفارق حداکثری دو کتاب مقدس قرآن و انجیل موجود و تفاوت مفهومی و مصداقی وحی در این دو حوزه، تعمیم و تسری مباحث مطرح در حوزه وحی شناختی مسیحیت به الهیات اسلامی و یکسان انگاری فرایندها و نتایج از سنخ مغالطه اشتراک لفظ است زیرا وحی در مسیحیت و اسلام جز در لفظ، شباهت چندانی با یکدیگر ندارند. دوم در مدعای ریشه دار بودن تجربه نبوی، صرفنظر از خلط بین دو مفهوم متخیله و قوه خیال، بررسی موید آن است که مدعای ریشه داری حداقل در تفکر صدرایی صائب نیست. زیرا ملاصدرا با اغماض از کارکرد قوه متخیله در تبدیل معقولات وحیانی به محسوسات و جزئیات، بر اساس تطابق عوالم سه گانه وجودی و با استمداد از شهود دو قوه حس مشترک و خیال پیامبر از عالم خیال منفصل به تبیین جزئیات وحی می پردازد. همچنین صدرالمتالهین بر اساس مبانی فلسفی خویش معتقد است: شخص معصوم به جهت اینکه وحی را در نهایت روشنی، وضوح و اطلاق دریافت می کند؛ در نتیجه بی نیاز از هر گونه دستکاری احتمالی قوای نفسانی خواهد.