جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

بحــث مرجعیــت علمــی قــرآن کریــم نه‌تنهــا یــک اصــل اساســی در حــوزه تفکـر اسلـامی اسـت، بلکـه از ســوی دانشــمندان شــیعه مــورد تأکیــد بوده اســت. از این رو، قــرآن به عنــوان محــور مشـترک همـة مسـلمانان، باید در علوم مختلـف، اعـم از اسـلامی و انسـانی، مدار و محور قرار بگیرد و شـاخصة اصلـی حرکـت اسـلامی در جهـان بـر مبنـای آن شـکل بگیـرد. در ایـن مسـیر، تلاش‌هـای زیادی صـورت گرفتـه؛ امـا ابعـاد روش‌شـناختی، مبانـی نظـری، و جهت‌گیری‌هـای کاربـردی آن تـاکنون مـورد توجـه جـدی قـرار نگرفتـه و در قلمرو تـلاش آکادمیک دانشـمندان اسلـامی نبـوده اسـت. رویکــرد مرجعیــت علمــی قــرآن کریــم از جایــگاه معرفتــی و وحیانــی در علــوم اسـلـامی، انســانی، و طبیعــی به عنــوان عرصههای گوناگــون علــوم ســخن به میــان مــی‌آورد. همچنیــن در هــر یــک از علــوم قلمروهــای مختلفــی به عنــوان ســطوح آن علم وجــود دارد کـه مرجعیـت علمـی قـرآن کریـم به دنبـال بررسـی تأثیـر قـرآن بـر ایـن سـطوح دانشـی اسـت. تحقیق پیش رو با هدف واکاوی نظریات آیت‌الله جوادی‌آملی و آیت‌الله مصباح‌یزدی به گسترۀ مرجعیت علمی قرآن از حیث داشتن قابلیت‌ استناد می‌پردازد. این مقاله با روش توصیفی و مطالعۀ موردی به نظریات و دیدگاه دو مفسر فوق دربارۀ مرجعیت علمی قرآن خواهد پرداخت.

ارائهٔ نظریهٔ اخلاقی، آن هم با توجه به آموزه‌های اسلامی یکی از دغدغه‌های برخی از متفکران مسلمان در چند دههٔ اخیر بوده است. آیةالله محمدتقی مصباح یزدی نخستین متفکر مسلمانی است که کوشیده است تقریری غایت‌گرایانه از اخلاق اسلامی ارائه دهد. او پیش از ارائهٔ نظریهٔ خود، ده شرط برای یک نظریهٔ اخلاقی معقول و مقبول برشمرده است که عبارتند از: 1. انتزاعی دانستن مفاهیم اخلاقی؛ 2. اخباری دانستن حقیقت جمله‌های اخلاقی؛ 3. بدیهی نبودن قضایای اخلاقی؛ 4. جایگاه عقل، تجربه و وحی در حکم اخلاقی؛ 5. کمال حقیقی به‌عنوان مصداق نتیجهٔ مطلوب در حکم اخلاقی؛ 6. معیار ارزش‌گذاری افعال اخلاقی؛ 7. نقش اختیار و آگاهی از ارزش اخلاقی؛ 8. اختلاف مرتبه در ارزش‌های اخلاقی؛ 9. منشأ و راه‌حل اختلافات اخلاقی؛ 10. رابطهٔ اخلاق و جهان‌بینی. اما به نظر می‌رسد این شرایط نمی‌‌توانند شرایط یک نظریهٔ معقول و مقبول درنظر گرفته شوند، بلکه پیش‌فرض آنها تقریر غایت‌گرایانهٔ آیةالله محمدتقی مصباح یزدی از نظریهٔ اخلاق اسلامی است. به بیان دیگر، چون ایشان تنها نظریهٔ خود را معقول و مقبول می‌داند، شرایطی را در نظر گرفته‌ است‌ که با توجه به آن شرایط، تنها همان نظریه درست خواهد بود؛ درحالی‌که معقولیت و مقبولیت شرایط باید بدون درنظر گرفتن هر نظریه‌ای باشد. ازاین‌رو در این مقاله افزون بر گزارش و تحلیل این شرایط، به نقد آنها نیز خواهیم پرداخت. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد بسیاری از این شرایط به‌گونه‌ای در نظر گرفته شده‌اند که تنها با نظریه‌ای خاص، سازگاری و همخوانی دارند. البته در ضمن مباحث، برخی از اشکالات نظریهٔ ایشان نیز آشکار می‌شود.

همه مکاتب حقوقی و بلکه انسان‌ها، اجمالاً در وجود حقوقی از قبیل حق حیات، حق مالکیت، حق مسکن، حق لباس و پوشش، حق کار کردن و امثال آن اختلافی ندارند. آنچه میان مکاتب حقوقی موردبحث است این سؤال مهم فلسفه حقوق است که این حقوق از کجا پیدا مى‌شود؟ و ملاک ‌اینکه کسى بر دیگرى حقى پیدا مى‌کند، چیست؟ مکاتب حقوقی، دیدگاه‌های مختلفی طرح کرده‌اند. آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی(ره) معتقدند همه حقوق، به حق خدای سبحان برمی‌گردد. درنتیجه، نظام حقوقی و همه حقوق انسان، در پرتو حق خدای متعال ثابت می‌شود. از سوی دیگر، گستره حقوق نیز از این مبنا تأثیر می‌پذیرد. این دیدگاه، برگرفته از منابع دینی به‌ویژه قرآن کریم است که در نوشتار حاضر تبیین شده است. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی، ضمن بیان دیدگاه‌های مکاتب حقوقی در مبنای حقوق، دیدگاه خدامحوری را بر اساس آیات قرآن اثبات کرده و سپس مصادیق و گستره حقوق را تبیین نموده است.

در میان نظریه‌های گوناگون متفکران معاصر در باب قلمرو دین، محوریت سعادت انسان را می‌توان شاخص‌ترین آن‌ها دانست. این نظریه، بر اساس مبانی هستی‌شناختی و انسان‌شناختی، و بر اساس هدف آفرینش انسان، ماهیت دین را بیان راه ضروری سعادت حقیقی انسان می‌داند و در نتیجه، قلمرو دین را هم بر اساس ماهیت دین یا همان سعادت ابدی انسان ترسیم می‌کند. متفکرانی مانند مصباح یزدی، که از مهم‌ترین مدافعان این دیدگاه به حساب می‌آیند، به ‌دلیل همین نگاه به قلمرو دین، با تفکیک میان ابعاد توصیفی و هنجاری علوم، تبیین پدیده‌های طبیعی و روابط میان آن پدیده‌ها و در نتیجه توصیفات علوم طبیعی و انسانی را، که تأثیر ضروری در سعادت حقیقی انسان ندارد، خارج از قلمرو دین می‌دانند. همین محدوددانستن قلمرو دین در این دیدگاه، نقدها و مخالفت‌هایی را در میان محققان فلسفۀ دین به همراه داشته است. نوشتار حاضر با هدف عرضۀ این نظریه به آیات و روایات مربوط به تبیین قلمرو دین در صدد است با روش درون‌دینی این دیدگاه را ارزیابی کند. اثبات انطباق این دیدگاه بر آیات و روایات مربوط به قلمرو دین مهم‌ترین یافتۀ این تحقیق به شمار می‌آید. این یافته گامی نو در پذیرش این دیدگاه و پاسخ به برخی استبعادات در قبال آن است. برای نشان‌دادن اتقان این دیدگاه و با توجه به برخی شبهات قرآنی واردشده، به‌اجمال مهم‌ترین آیات ناظر به حداکثری‌بودن قلمرو دین و همچنین فلسفۀ وجود آیات غیرهنجاری در قرآن را هم بررسی و تحلیل کرده‌ایم.

به باور آیت‌الله مصباح مسئله تولید علم دینی یکی از ضروری‌ترین مسائل پیش روی نظام اسلامی و عنصر تأمین‌کننده اسلامیت نظام و زمینه‌ساز اداره آن بر اساس نرم‌افزارهای دینی است. این مقاله درصدد کشف و صورت‌بندی روش‌شناسی تولید علم دینی از دیدگاه آیت‌الله مصباح است. وی علم دینی را در حوزه علوم انسانیِ توصیه‌ای که مبتنی بر نظام ارزشی و هستی‌شناسی است، ممکن و تولید آن را ضروری می‌داند. چه آنکه علوم توصیه‌ای ارتباط تنگاتنگی با نگرش‌های هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و ارزش‌شناختی دارند و اسلام در این زمینه دارای طرح متمایزی است. وی فرآیند دست‌یابی به علوم انسانی اسلامی را فرآیندی مدیریت‌پذیر می‌دانند، تحول فرد، ساختارهای اجتماعی را در این فرآیند ضروری برشمرده و رویکردهای معرفتی تهذیب و تکمیل علوم موجود و استنباطی و مبناگروی به اشکال گوناگون در نظریه وی به‌کار رفته است. روش‌شناسی تولید علم دینی از منظر وی در سه مرحله نقد مبانی و دستاوردهای علوم موجود، تأسیس مبانی چهارگانه علوم انسانی اسلامی و تأسیس فلسفه‌های مضاف به‌علوم طرح‌ریزی می‌شود.

وجدان اخلاقی، هرچند که وجود آن برای همه بدیهی به نظر می‌رسد، اما ابهام در چیستی آن مانع عمده‌ای در استفاده از این ظرفیت شگرف، برای رشد اخلاقی به شمار می‌آید. ازاین‌رو، تحلیل دیدگاه اندیشمندان تأثیرگذاری چون علامه مصباح دراین‌باره ضروری است. این پژوهش آثار ایشان را با روش توصیفی و تحلیلی بررسی کرده و دیدگاه وی درباره چیستی وجدان اخلاقی را تحلیل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که از نظر علامه مصباح، وجدان اخلاقی نه قوه‌ای مستقل، بلکه مفهومی فلسفی است که از تعامل نظام‌های عقلانی و عاطفی در بستر نبود موانع شکل می‌گیرد. وجدان اخلاقی استعدادی است هدایت‌پذیر و نیازمند پرورش عقلانی و وحیانی است. بر اساس این تحلیل، نسبت انکار کلی وجدان اخلاقی یا تساوی آن با عقل به دیدگاه علامه مصباح نادرست است.

نظریه مُثُل افلاطونی از دیرباز به عنوان یکی از ارکان بنیادین هستی‌شناسی فلسفه کلاسیک مطرح بوده است. در جهان اسلام، این نظریه بازخوانی‌های متعددی را تجربه کرده که از برجسته‌ترین آن‌ها باز خوانی در حکمت متعالیه ملاصدرا است. صدرالمتألهین با تکیه بر اصولی چون اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری، مُثُل را نه مفاهیم ذهنی‌ و نه صور خیالی، بلکه موجوداتی عقلانی و مستقل‌ می داند که در قوس نزول منشأ صدور عالم طبیعت و در قوس صعود غایت کمال آن‌ها محسوب می‌شوند. این تفسیر وجودشناختی از مُثُل، تفاوت بنیادینی با تلقی مفهومی و منطقی مُثُل در سنت مشائی دارد. در مقابل، استاد مصباح یزدی با اتکا به اصول و منطق مشائی، دیدگاه ملاصدرا را در محورهای متعددی مورد نقد قرار داده است؛ از جمله در نسبت میان مُثُل و کلی طبیعی، نقش مُثُل در علم الهی، شمول مُثُل نسبت به مفاهیم اخلاقی و موارد خبیثه، و ابهام در ذات مُثُل. هر یک از این نقدها با استناد به مبانی فلسفی خاص، امکان تحقق خارجی یا عقلی مُثُل را به چالش کشیده‌اند. در پژهش حاضر، با روش توصیفی–تحلیلی، نظریه ملاصدرا در پاسخ به ملاحظات یادشده بررسی شده است. تحلیل نشان می‌دهد که حکمت متعالیه در سنت اسلامی با اصلاح مفهوم مُثُل از یک صورت ذهنی به یک حقیقت وجودی، نه ‌تنها انسجام نظری خود را حفظ کرده بلکه ظرفیت پاسخ‌گویی به اکثر اشکالات استاد مصباح یزدی را نیز دارا می‌باشد. این پژوهش در نهایت به این نتیجه دست می‌یابد که نظریه مُثُل در حکمت متعالیه، با پشتیبانی از مبانی متافیزیکی مستحکم، قابل دفاع عقلانی بوده و راه‌گشای گفت وگوهای نوین میان فلسفه اسلامی خواهد بود.

انسان در زندگی خود بنا به اختلاف نظرات، به صورت بالطبع، بالإضطرار و یا بالإستخدام، نیازمند اجتماع است که این حیات جمعی پیوسته رو به تکامل و پیچیدگی میرود. به نظر میرسد تعابیری همچون مدنیت و تمدن حاکی از شکلی بلوغ یافته از زندگی اجتماعی بشر باشد، به گونهای که زندگی جمعی و فردی او را واجد جنبههایی پایدار در عرصههای گوناگون مادی و معنوی میگرداند. در فرهنگ اسلامی مفهوم تمدن موضوعی تازه نیست و گاه در کلام اندیشمندان مسلمان از آن با واژههایی چون «العمران» یا «الحضاره» تعبیر شده است (ابن خلدون، 1979، ج1، ص 371)، اما مفهوم جدید و اصطلاحی این واژه به علوم اجتماعی نوظهور غربی در دو قرن اخیر بر میگردد که از آن تعاریف گوناگونی ارائه شده است (ولایتی، 1382، ص27-25). صرف نظر از مناقشات و اختلافاتی که بین صاحب نظران در تعریف تمدن وجود دارد، اجمالاً میتوان گفت: «تمدن حاصل تعالی فرهنگی و پذیرش نظم اجتماعی است. تمدن خروج از بادیه نشینی و گام نهادن در شاهراه نهادینه شدن امور اجتماعی یا به قول ابن خلدون عمران یافتن است». (هموص21) و در توضیح رکن مهم آن یعنی فرهنگ نیز گفته شده است که: «فرهنگ مجموعه‌ای از سنت‌ها، آداب و اخلاق فردی یا خانوادگی اقوامی‌‌ است که پایبندی ایشان به این امور باعث تمایز آن‌ها از دیگر اقوام و قبایل می‌‌شود. به عبارت دیگر، فرهنگ مجموعه باورهای فرد یا گروهی خاص است و چون باورها ذهنی‌اند، پس فرهنگ جنبه عینی ندارد» (ولایتی، 1384، ص19). با این حال باید توجه داشت که فهم مفاهیمی همچون جامعه مدنی، تمدن و فرهنگ همچون مفاهیم عینی (انضمامی) نیست که فهم آن برای عموم ساده و صریح باشد، بلکه از مفاهیم انتزاعی هستند و ویژگی آنها این است که بسیار کشدار، نامشخص و لغزندهاند که گاه از آنها تعریف متعدد و گوناگونی که چندان با هم سازگار نیست ارائه شده است (مصباح یزدی، 1394، ص 61). گسترش اسلام در قرنهای نخستین پس از ظهور آن منجر به پیدایش تمدنی بزرگ گردید، به طوری که بخش عظیمی از تمدن امروزی عالم مرهون زحمات مسلمانهایی است که از تعالیم پیامبر اسلام (ص) الهام گرفته بودند (مصباح یزدی، 1386، ص382). بدون تردید در بین مذاهب اسلامی، تفکر شیعی با ویژگی‌ها و مبانی خاص خود به شکل‌گیری تمدن‌ بزرگ اسلامی کمک شایانی کرده است. این نقش، ریشه در آموزههای مذهب تشیع در حوزههای گوناگون کلامی، اخلاقی و حتی فقهی دارد، تا به آنجا که میتواند نوید بخش درخشش دوباره اسلام و تولد تمدنی نوین باشد. قطعاً چنین امری با شناخت و معرفی مؤلفههای تمدن سازی میسر است که به همت بلند عالمان شیعی در ادوار گوناگون از معارف عالی اسلام و تشیع عرضه شده است. علامه محمد تقی مصباح یزدی به عنوان یکی از متفکران برجسته و معاصر شیعه، اندیشه‌های عمیق و جامعی در زمینه‌های مختلف اجتماعی، سیاسی و اخلاقی ارائه داده است. اندیشههایی که مبتنی بر اصول عقلانی و فلسفی از یک سو و معارف ناب شیعی از سوی دیگر است. از ویژگیهای نظرات ایشان همسویی معارف عقلی با تعالیم وحیانی و در عین حال سازگار با یافتههای تجربی و زندگی طبیعی بشر است. هدف از این پژوهش مطالعه و بازخوانی آرای علامه مصباح یزدی پیرامون ظرفیتهای معارف شیعی در مسائل کلان سیاسی - اجتماعی است تا از رهگذر آن به این پرسش پاسخ داده شود که از دیدگاه ایشان اساسیترین مؤلفههای تمدن ساز در فرهنگ شیعی کدامند؟ چه ویژگیهایی دارند و چگونه میتوانند ما را در دستیابی به ساختاری تمدنی، استوار و فراتر از یک جغرافیای محدود زمانی یا مکانی یاری رسانند. مؤلفههای مورد نظر را میتوانیم در سه دسته کلی، کلامی، اخلاقی و اجتماعی- سیاسی جای دهیم. در شرایطی که دسته اول و دوم غالباً ناظر به سنت روایی و حدیثی است، بخش سوم بیشتر مربوط به سیره تاریخی امامان و بزرگان شیعه است. در اینجاست که تحلیل صحیح حوادث و رویدادهای مربوط به تاریخ تشیع ضرورتی دو چندان مییابد. نتایج حاصل از این تحقیقات نقشی ضروری در ترسیم مبانی فکری و خط مشی سیاست ورزان و کارگزاران حاکمیت اسلامی دارد تا به مدد آن بتوانند ضمن گره گشایی از مشکلات امروز جامعه، مقدمات پی ریزی تمدنی پایدار و رستگاری نهایی بشریت را فراهم نمایند.

عنوان ایثار یکی از ارزش های متعالی در اسلام به شمار می رود و مفهوم ایثار بیانگر روحیه فداکاری و بخشش برای افراد انسانی است. از اینرو ایثار یکی از اصلی ترین ویژگی های اخلاق اسلامی و بیان سیره رفتاری مسلمان نیز محسوب می شود که تعدادی از علما و فیلسوفان در طول تاریخ به بررسی این ارزش اسلامی توجه کرده و در عصر حاضر یکی از این فیلسوفان و علمای بزرگی که در تفسیر و تعمیم آن توجه کرده است، عالم بزرگ ایرانی آیت الله مصباح یزدی است. در بینش قرآنی آیت الله مصباح یزدی ایثار بیانگر مبانی و ارزش های بزرگ انسانی است که بر اساس موازین اخلاقی و دینی، شخصیت انسان را شکل می دهد و ایثار یکی از آموزه های بلند قرآنی است که فرامین اسلام، مردم را به کسب و گسترش آن تشویق و دیگران را به استفاده از آن در برخورد فرد با دیگران در جامعه اسلامی ترغیب می کند و با تعمیم و توجه به این مفهوم متعالی لاجرم جامعه متحول شده و زیبایی های اخلاقی گسترش می یابد. این تحقیق با رویکرد توصیفی و تحلیلی شکل گرفته است و اهمیت آن ناشی از تعالی وبلندی این مفهوم است که تعمیم آن در حقیقت گسترش اخلاقیات اسلام و منافع آن بر منافع شخصی تقدم دارد و مهمترین نتایج که بدست آمد این است که مصباح یزدی یکی بزرگترین متفکران برجسته ای اسلامی است که به مفهوم ایثار از منظر قرآن کریم پرداخته است. علامه مصباح یزدی در این زمینه تاکید می کند که ایثار پیوندی تنگاتنگ با تقوا و بندگی خداوند متعال دارد و از نظر علامه مصباح یزدی ایثار از آگاهی فرد و حقیقت هستی و به هم پیوستگی همه موجودات هستی نشأت می گیرد و از اینرو مؤمن واقعی متوجه می شود که مصلحت دیگران جزء مصلحت شخصی اوست و فداکاری در راه دیگران فداکاری در راه خدای متعال است. بنابراین ایثار نمایانگر تجلی عملی ایمان و توحید است.

فلسفه اخلاق شاخه‌ای از علم فلسفه است که به پرسش‌های عقلانی و بنیادین اخلاقی می‌پردازد. استاد مصباح یزدی از نخستین کسانی بودند که در حوزه مباحث فلسفه اخلاق که قبل از انقلاب اسلامی رایج نبود، ورود پیدا کردند. از جمله نظریه‌های مطرح در خصوص «فلسفه اخلاق»، نظریه حضرت آیت‌الله مصباح یزدی(ره) است که به دلیل داشتن امتیازات متعدد، امروزه از رایج‌ترین نظریه‌ها در این موضوع است. با وجود اینکه ضرورت پرداختن به بحث اخلاق و ریشه و فلسفه اخلاق در میان مسلمانان به دلیل رواج معارف دینی و سفارش‌های دین اسلام به رعایت اخلاق کمتر احساس می‌شود علامه مصباح یزدی با تمرکز بر این مبحث به بسیاری از شبهات مطرح شده در این حوزه پاسخ داده و با طرح پرسش‌ها و شبهات دیگر مکاتب اخلاقی؛ ضرورت پرداختن به این بحث را نیز روشن کرده‌اند. ایشان در زمینه فلسفه اخلاق نو‌آوری‌ها و ابتکاراتی داشته و به شیوه‌ای نو و کاملاً نظام یافته، جامع و مدون به فلسفه اخلاق پرداخته‌اند. برخی از نوآوری‌ها و نظرات ایشان کاملا ابتکاری و برخی دیگر الهام گرفته از نظرات فیلسوفان گذشته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی ابتکارات فلسفه اخلاقی علامه مصباح یزدی، به روش توصیفی - تحلیلی انجام شده است و به بیان و بررسی ابتکارات علامه مصباح یزدی در حوزه مباحث فلسفه اخلاق، می‌پردازد. هدف اصلی از انجام این پژوهش جمع‌آوری نوآوری‌های آیت‌الله مصباح یزدی در مورد فلسفه اخلاق در قالب یک رساله است. از مهم‌ترین نوآوری‌های ایشان در زمینه فلسفه اخلاق می‌توان به «نظام‌سازی برای اخلاق اسلامی» و «نقد و بررسی سایر مکاتب اخلاقی»، «تطبیق اخلاق عرفانی و نقلی با اخلاق فلسفی» و همچنین «طرح نظریه ضرورت بالقیاس بودن باید اخلاقی» اشاره کرد. «جامعیت»، «اتقان مباحث و تنقیح منسجم مبانی»، «توجه به سؤالات مطرح در فلسفه اخلاق» و «ارائه نظریه از رهگذر نقد مکاتب غربی» را می‌توان از جمله ویژگی‌های مهم این نظریه دانست.