جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

فلسفه به شناخت هستی می‌پردازد و فیلسوف به‌جهت تحصیل این هدف، به بررسی مسائل عام هستی می‌پردازد. در میان مسائل فلسفی برخی از آن‌ها بنیادی‌ترند به این صورت که اتخاذ نظر در آن‌ها به شکل مستقیم و غیر مستقیم در دیگر مسائل فلسفه تأثیر می‌گذارند. شاید بتوان چنین ادعا کرد که ملاصدرا مسئله اصالت وجود را ریشه‌ای ترین مسئله فلسفه دانسته با این حال در همین مسئله اساسی، خوانش‌های متعددی شکل گرفته است که بالتبع، پیگیری لوازم این خوانش‌ها نتایج متفاوتی را در دیگر مسائل فلسفه به‌دنبال خواهد داشت. علامه مصباح قبل از ورود به محل نزاع و ارائه دلیل بر اصیل بودن وجود، تأکید ویژه‌ای بر روشن شدن سوال اصلی و محل نزاع اصالت وجود یا ماهیت دارند؛ چنان‌چه طرح مسئله به خوبی صورت پذیرد، اصیل دانستن وجود، بدیهی و یا قریب به بدیهی خواهد بود. از دیگر برجستگی‌ها و امتیازات خوانش ایشان، تأکید ویژه بر شناخت دقیق چگونگی شکل‌گیری مفاهیم، اقسام آن‌ها و احکام مربوط به هر قسم از مفاهیم است، نیز تفکیک میان احکام مفاهیم و احکام الفاظ و احکام واقعیت خارجی در منظومه فکری ایشان دارای اهمیت است. از دیگر مسائل مورد توجه در منظومه فکری علامه مصباح، توجه به مراتب اعتبار است که عدم ارائه تحلیل درست از آن، طیف وسیعی از مغالطات را به‌دنبال داشته و فیلسوف را از دامن هستی‌شناسی به وادی هستی‌تراشی می‌اندازد. ثمره این دقت ممتاز در هستی‌شناسی، قول به اصالت وجودی است که هیچ‌گونه حقیقت دیگری(از جمله حقیقت لابشرط) چه به‌صورت جداگانه و چه در ضمن وجود و یا به‌تبع آن را نمی‌پذیرد. امتداد این خوانش در مباحث مهم فلسفی نظیر «تبیین نحوه واقع‌نمایی مفاهیم»، «تبیین واقع‌نمایی قضایای گوناگون»، «نفی هیولای بدون فعلیت»، «قبول حرکت جوهری»، «وحدت و کثرت»، «تبیین تشکیک طولی وجود»، «وجود رابط»، «اثبات کامل مطلق»، «تبیین توحید افعالی» و «نفی جبر و تفویض» نمایان می‌شود. در این رساله سعی شده تا با روشی تحلیلی و با استناد به آثار مکتوب و شفاهی علامه مصباح، ابهامات احتمالی از ترسیم محل نزاع اصالت وجود زدوده شود و با پیگیری لوازم این خوانش در دیگر مباحث هستی‌شناسی، میزان تأثیر و کاربرد این مسئله بنیادین را در دیگر حوزه ها بنمایانیم.

اخلاق هنجاری نوعی از‌مطالعات و بررسی های اخلاقی است که کاربرد آن ارائه‌ی نظریه معقول درباره افعال اختیاری انسان است که در این حوزه نظریات متنوعی وجود دارد که دارای اشکالات اساسی هستند که وجود این اشکالات دست یابی به نظریه‌ی متمایز و فراگیر را ضروری می کند. حال از نظریات اندیشمندان معاصر نیز در حوزه اخلاق هنجاری استفاده می شود. در این پژوهش پس از اشاره ای گذرا به مولفه های و ویژگی های اصلی نظریات اخلاقی معاصر (علامه محمد تقی مصباح یزدی و دکتر هادی صادقی) به مقایسه دو دیدگاه پرداخته شده است. نظریه اخلاقی مصباح یزدی بر پایه قرب بنیان گذاری شده است. این نظریه بر اساس رابطه واقعی میان عمل و اختیار بشر و آثار واقعی مترتب بر آن است که از روابط علی و معلولی میان فعل و نتیجه حکایت دارد و طبق دیدگاه ترکیبی ایشان ، عقل اصول کلی اخلاق را تعیین می کند ولی برای تعریف و تبیین و تعیین مصادیق نیاز به وحی را ضروری می داند. ولی در نظریه‌ی یکپارچگی اخلاق توجه داشتن به تفاوت ها و ظرفیت های مردم و گروه ها در امور اخلاقی مورد توجه قرار می گیرد و بر اساس وسع و تناسب آن ها توصیه های اخلاقی را انجام می دهند. از ویژگی های این نظریه می توان به فرا دینی بودن ، غیرترکیبی ، تناسب گرایی وغیره اشاره کرد. این پژوهش بر اساس روش توصیفی و تحلیلی نگارش شده است

ارزش شناسی خیر و خوبی همواره یکی از موضوعات مهم و اندیشه ای در حوزه فلسفه سیاسی بوده است که اندیشمندان بسیاری به آن پرداخته اند.. اندیشمند شهودگرا، جرج ادوارد مور معتقد است سود یا خیر يك امر آرمانى است كه حاصل جمع تركيب حالت هاى مختلف و ارزش هاى متكثّر است و اخلاق مبتنى بر اين است كه چه امرى «خوب» است و «خوب» امرى بسيط و از اين‌رو، غيرقابل تعريف است؛ زيرا تنها امور مركب را مى‌توان تعريف كرد، مور تکثرگرایى را در ارزش اخلاقى مطرح کرد و سودگرایى آرمانى را پیش نهاده است، در نظر او, بیشینه کردن سود, تنها به معناى ارتقاى لذات نیست, بلکه تلاشى براى به بار آوردن و بالا بردن میزانِ ارزش هاى متکثرى است که ذاتاً ارزش مندند و لذت تنها یکى از آنهاست، در اندیشه اسلامی از دیدگاه آیه الله مصباح مجور شناخت خیر را ارزش گذاری افعال انسان می دانند و معتقد به شناخت حسن و قبح عفلی افعال هستند بطوریکه قوه باطنی را متصور می شوند که درک زیبایی و درستی اعمال یا بالعکس درک قبح و زشتی اعمال توسط آن قوه درک و استنباط می گردد و این درک نسبت به کمال هر فعل قابل استنباط است در این مقاله با روش تحلیل تطبیقی به بررسی آرای دو اندیشمند پرداخته شده است.

انسان شناسی بخشی از علوم انسانی است و علم گسترده در خصوص توضیح ابعاد وجودی انسان است که حوزه گسترده ای از فرهنگ انسان را در بر می گیرد ۔ ماهیت انسان شناسی از دیر باز، مقایسه بین فرهنگی بوده است ونسبی گرایی اصلی اساسی در روش تحقیق انسان شناسی شده است۔ انسان شناسی علم است و از این رو قادر به تبیین، پیش بینی وکنترل روابط بین نمود های حوزه فرهنگ جوامع بشری بوده است۔ از طرف دیگر علوم انسانی در محیط ما به شدت متاثر از جهان سکولار بوده است که بعد معنوی انسان را نا دیده می گیرد وصرفا بعد فزیکی بشر توجه داشته است ۔ برای تامین سعادت انسان تغییر این روش از ضروریات است۔ در اهمیت علم انسان شناسی همین بس که برای حرکت در مسیر کمالات انسانی گریزی از شناخت انسان نیست زیرا این شناخت زمینه عروج انسان را تا سدرۃ المنتهی فراهم خواهد کرد۔

در این رساله، مفهوم «خدا» در کتاب اثولوجیا، یکی از منابع فلسفی یونانی که به اشتباه به ارسطو نسبت داده می‌شد، با دیدگاه‌های نوصدرائیان مسلمان، به‌ویژه علامه طباطبائی و شاگردان برجسته‌اش، آقای مصباح یزدی و آقای جوادی آملی، مقایسه شده است. اثولوجیا، با استفاده از اصطلاحات متنوعی نظیر «واحد»، «اصل نخستین» و «نورالانوار»، به تبیین مفهوم خدا می‌پردازد و ویژگی‌هایی مانند: خیر، عقل و نور را به او نسبت می‌دهد. اوصافی چون احدیت، قدرت، کمال، قیام به ذات، ثبات و حکمت نیز از دیگر صفات خدای اثولوجیا برشمرده می‌شود. با این حال، اثولوجیا، برخلاف برخی دیدگاه‌های فلسفی، خدا را فراتر از انیت (وجود) نمی‌داند، بلکه او را خودِ انیت می‌داند. همین امر، امکان مقایسه آن با اندیشه‌های فیلسوفان مسلمان را فراهم می‌کند. در فلسفه اسلامی، مفهوم «واجب‌الوجود» به عنوان اصلی‌ترین مفهوم در خداشناسی مطرح می‌شود. فیلسوفانی چون فارابی و ابن‌سینا، و پس از آنان متکلمانی نظیر خواجه نصیر طوسی و علامه حلی، این اصطلاح را برای تبیین ذات الهی به کار برده‌اند. همچنین عبارت «الحق ماهیته الانیه»، که بیانگر وجود محض و تحقق محض خداوند است، از دیگر مفاهیم کلیدی در این زمینه به شمار می‌رود. در اندیشه نوصدرائیان، به‌ویژه علامه طباطبائی و شاگردانش، مباحثی چون «الحق ماهیته اِنّیه»، نفی ماهیت از واجب، خواص واجب‌الوجود، واجب‌الوجود بالذات به عنوان بالاترین مرتبه هستی، واجب‌الوجود از جمیع جهات و «بسیطه‌الحقیقه کل الاشیاء ولیس شیء منها» برای تبیین مفهوم خدا مطرح می‌شود. مهم‌ترین صفت خدا نزد نوصدرائیان، «توحید» است، که با قاعده بسیط‌الحقیقه و نفی شریک داشتن، اثبات می‌شود. از جمله نوآوری‌های این پژوهش می‌توان به مقایسه مستقل مفهوم خدا در این دو مکتب فکری، بررسی تطبیقی جریان نوافلاطونی با خداشناسی نوصدراییان، و نگاهی تازه به خداشناسی فیلسوفان نوصدرایی اشاره کرد. همچنین، این پژوهش به دنبال تعیین میزان استقلال اندیشه نوصدراییان از اندیشه‌های یونانی و تبیین تأثیر اسلام، سنت و قرآن بر جهان‌بینی اسلامی آنان است.

به طور کلّی در فلسفه، که خود همواره نقش بسزایی در مبانیِ دیگر علوم و رویکرد زندگی اجتماعی و امثال این موارد دارد، مسئله و موضوع علّت و معلول از اهمّیت و جایگاه بی بدیلی بَرخوردار بوده است و پیرامون آن مباحث بسیاری مطرح شده است و از همین رو در فلسفه اسلامی از آنجا که مبانی عقلی-فلسفی در اسلام را هدف دارد جایگاهِ یاد شده افزون بر اهمّیت قبلی خود چه بسا به ارزش و جایگاه بالاتری ارتقاء یافته است. از همین رو از آن جهت که یکی از آثار معروف و مشهور در این حوزه کتاب نهایه الحکمه علامه طباطبایی می باشد و مورد مراجعه بسیاری از نگارندهان قرار گرفته است و همچنین از آن جهت که اساتید معاصر این حرفه همچون استاد مصباح و استاد فیاضی نظرات متفاوتی با مصنّف این کتاب داشته اند و همچنین از جهت سوم نبود یک اثر پژوهشی جامعی که نظریات این سه فیلسوف معاصر را در مسئله مهم علّت و معلول جمع نماید، پژوهش حاضر عهده دار این مهم شده است و با رویکردی توصیفی-تحلیلی به بررسی این نظریات در قالب چهار بخش کلی و مربوط به تعریف علّت و معلول، ضرورت علّی-معلولی، قاعده الواحد و عکس آن پرداخته است و در بخش پایانی نیز به مباحثی پیرامون اقسام علّت فاعلی، ماهیّت، غایت و علّت غائی مطالبی را اختصاص داده است، همچنین باید اجمالا دانسته شود که در مجموع با چشم پوشی از بخش سوم و قاعده الواحد به طورِ عمده و کلّی رأی نگارنده همان رأی استاد مصباح بوده است.

مفاهیم «معنا» و «عقلانیت» در فلسفه و علوم اجتماعی نقش اساسی در درک انسان از جهان و جایگاه او دارند. این مفاهیم علاوه بر تأثیر در تفکر فردی، به تحلیل‌های اجتماعی و فرهنگی نیز مرتبط می‌شوند. از آنجا که هر نوع عقلانیتی به معنای خاصی از جهان و انسان منتهی می‌شود - مثلا در عقلانیت اساطیری، معنا اسطوره‌ای، در عقلانیت پوزیتیویستی، محدود به اثبات‌گرایی و در عقلانیت دینی، ناشی از منابع وحیانی است - تحلیل دقیق این مفاهیم در اندیشه‌های مختلف ضروری است. از سویی در عصر مدرنیته، بحران‌های متعدد معنوی و عقلانی بوجود آمده که یکی از علل این بحران‌ها، گسست تاریخی میان سنت و مدرنیته می‌باشد. این پژوهش به تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های رنه گنون، نماینده سنت‌گرایی غربی، و آیت‌الله مصباح یزدی، نماینده سنت‌گرایی اسلامی پرداخته است. گنون بر احیای سنت‌های متافیزیکی و حکمت جاودان تأکید دارد، در حالی‌که مصباح یزدی عقلانیت را در چارچوب آموزه‌های دینی تفسیر می‌کند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی اشتراکات و تفاوت‌های این دو دیدگاه پرداخته است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که علی‌رغم شباهت‌های ظاهری، مبانی معرفتی و روش‌شناسی این دو اندیشمند تفاوت‌های عمده‌ای دارند. این تحقیق می‌تواند به درک عمیق‌تر از تعامل عقلانیت دینی و سنت‌گرایی در پاسخ به بحران‌های عقلانی و معنوی معاصر، کمک کند و پیامدهای اجتماعی گسترده‌ای در بازسازی هویت‌ها و ارزش‌های دینی داشته باشد.

در یک تقسیم مفاهیم به‌کلی و جزئی تقسیم می‌شود و مفاهیم کلی که در علوم عقلی بیشتر از آن‌ها استفاده می‌شود به سه دسته مفاهیم ماهوی یا معقولات اولی، مفاهیم منطقی یا معقولات ثانیه منطقی و مفاهیم فلسفی یا معقولات ثانیه فلسفی تقسیم می‌شوند. معقولات ثانیه فلسفی از مهم‌ترین مباحث مطرح در فلسفه اسلامی هست. مفاهیمی که ویژگی منحصربه‌فردشان باعث اشتباهاتی برای بزرگان شده است؛ زیرا که از جهتی شبیه مفاهیم ماهوی و از جهت دیگر شبیه معقولات ثانیه منطقی هستند. گرچه بحث از معقولات ثانیه از زمان فارابی تا عصر حاضر مطرح‌ بوده است و حتی تا زمان شیخ اشراق و بعد تا عصر خواجه طوسی بین معقولات ثانیه فلسفی و منطقی تفکیکی صورت نگرفته است، ولی آیت‌الله مصباح رویکرد ویژه‌ای به شناخت معقولات ثانیه فلسفی و تفکیک آن‌ها از سایر معقولات دارد. ایشان علاوه بر نقش کلیدی این مفاهیم در فلسفه، به تأثیر بسزای آن‌ها در سایر علوم انسانی تأکیددارند. پراکندگی مطالب درباره معقولات ثانیه فلسفی در آثار آیت‌الله مصباح باعث سوءبرداشت‌هایی از عبارات ایشان شده است. در این نوشتار سعی شده با تفحص در آثار ایشان با روش تحلیلی به چیستی این معقولات پرداخته و به این نتیجه می‌رسیم که نظر ایشان همان نظر مرحوم صدرا در این زمینه است سپس به ویژگی‌ها و احکام این دسته از معقولات به بحث نشسته و اشکالات مطرح نسبت به دیدگاه ایشان را جواب و سپس به نقشی که ایشان برای این مفاهیم در علوم انسانی قائل‌اند می‌پردازیم.

نظریه تکامل پس از انتشار در سال 1859 با انتشار کتاب منشأ انواع داروین، با تاکید بر نیای مشترک میان جانوران، بروز تدریجی و انتخاب طبیعی از طریق جهش های کور با ظواهر پاره ای از باورهای دینی علی الخصوص باورهای ادیان ابراهیمی متعارض دیده‌شد. از همین روی متالهان و مومنان به این ادیان بر خود لازم می دیدند که در برابر این نظریه موضعی اتخاذ کنند. عالمان علوم دینی و علوم تجربی در ایران نیز از دوره قاجار با این نظریه آشنا شده و نوشته هایی در این خصوص سامان دادند. این مواجهه تا عصر پهلوی دوم نیز ادامه یافته، و بزرگانی از حوزه علمیه قم همچون: سیدمحمد حسین طباطبایی، مرتضی مطهری، علی مشکینی اردبیلی، جعفر سبحانی، ناصر مکارم شیرازی و محمدتقی مصباح یزدی به بررسی موضوع از منظری دینی و بعضا علمی پرداختند. در سوی دیگر برخی شخصیت های علمی و بعضا دانشگاهی همچون یدالله سحابی و محمود بهزاد با خوشبینی، به نظریه تکامل پرداخته و آن را نظریه ای علمی و در نتیجه درست تلقی کردند. این پژوهش با روش تطبیقی دیدگاه های دو تن از صاحب النظران فوق الذکر- محمدتقی مصباح یزدی و یدالله سحابی- را معرفی کرده و مورد نقد و بررسی قرار می دهد. محمدتقی مصباح یزدی در مواضع علم شناسانه خود، علم تجربی را غیریقینی دانسته و در سوی دیگر نصوص دینی را یقین‌آور تلقی می نماید، از همین رو، در تعارض احتمالی میان مدعیات علمی و دینی، جانب دین را گرفته و مدعیات علمی را باطل اعلام می کند. یدالله سحابی در مواضع علم شناسانه خود، علم تجربی را موثق و یقین‌آور محسوب می نماید و معتقد است- به طور خاص نظریه تکامل- امروزه از لحاظ شواهد فسیل شناختی، جنین شناختی، ژنتیک و ... به جایی رسیده است که باید آن را قطعی تلقی کرد. از سوی دیگر، ظهورات متون دینی همین مدعیات را تایید کرده و یا حداقل با آن ها تعارضی ندارند، و معتقد است آن چه به تعارض محتوایی نظریه تکامل با آموزه ای دینی دامن زده است، بعضا برخی روایات مجعول بوده است. از همین روی، آموزه‌های دینی در خصوص خلقت جانداران و جانوران با یافته علمی در حوزه تکامل قابل جمع بوده و یا حتی مؤید آن ها هستند. ما در این پژوهش سعی خواهیم کرد با نشان دادن مبادی پیدا و پنهان دیدگاه های این دو متفکر، دیدگاه های آن دو را در این خصوص صورت بندی کرده و سپس با هم مقایسه نماییم.

این پژوهش با هدف بررسی و تحلیل نظریه مُثُل عقلانی در بستر حکمت اسلامی، کوشیده است با تلفیق رویکردهای فلسفی، معرفت‌شناختی و عرفانی، تصویری جامع و انتقادی از جایگاه مُثُل در سنت فکری مسلمانان ارائه دهد. محور اصلی تحقیق، واکاوی ظرفیت‌ها و چالش‌های نظریه مُثُل در آثار فیلسوفان معاصر همچون استاد مصباح یزدی و استاد جوادی آملی است؛ به ‌طوری‌که نقدهای عقل‌گرایانه و تحلیلی مصباح یزدی درباره ضعف اثباتی مُثُل، نسبت آن با علم حصولی، و تحلیل مفاهیم کلی، از یک‌ سو، و تلاش‌های بازخوانانه و شهودی جوادی آملی برای پیوند میان صورت‌های نوعیه با اسماء الهی، علم حضوری و نظام تدبیر ملکوتی، از سوی دیگر، دو مسیر متفاوت در ارزیابی این نظریه را نمایندگی می‌کنند. پژوهش حاضر ضمن وفاداری به مبانی حکمت متعالیه ملاصدرا، کوشیده است تا کارآمدی براهین فلسفی نظیر حرکت جوهری، اتحاد عاقل و معقول، و نظام صدوری را برای اثبات مُثُل عقلانی بررسی کند و هم‌زمان نقدهایی که این براهین را فاقد کفایت هستی‌شناختی می‌دانند، تحلیل نماید. در این چارچوب، نظریه مُثُل نه به ‌مثابه‌ی یک آموزه صرفاً افلاطونی، بلکه به‌عنوان الگویی تحول‌پذیر برای تبیین مراتب وجود، نقش نفس، و ساختار ادراک مورد توجه قرار گرفته است؛ الگویی که در تعامل میان عقل تحلیلی و شهود عرفانی می‌تواند به بازسازی مفاهیم بنیادین در حکمت اسلامی کمک کند. نتیجه تحقیق نشان می‌دهد که نظریه مُثُل عقلانی، علی‌رغم اختلاف‌نظرهای تفسیری، همچنان ظرفیتی پویا در تفسیر هستی، فهم ادراک و تبیین کمال‌یابی موجودات دارد و به‌ویژه در نگاه‌های نوگرایانه، امکان گفت‌وگوی بین‌ مکتبی میان فلسفه، عرفان و الهیات اسلامی را فراهم می‌سازد.