جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر به روش تحقیقِ کیفی(توصیفی) و تحلیلی- تفسیری، با تحلیل متون اصلی و تبیین مفاهیم کلیدی، و رویکرد تطبیق و تکمیل‌کنندگی حداکثری، به بررسی مفهوم و جایگاه «هبوط انسان» در نظام عرفانی یاکوب بومه، عارف مسیحی و ابن‌عربی، عارف مسلمان، می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهند که هبوط نه صرفاً یک رویداد تاریخی، بلکه به‌مثابه واقعیتی هستی‌شناختی و سلوکی تفسیر شده که نقشی کلیدی در تعالی انسان ایفا می‌کند. هر دو متفکر، هبوط را لازمه سیر تکاملی انسان و ظهور استعدادهای باطنی او می‌دانند. بومه، هبوط را ناشی از عدم معرفت آدم به خدا، ناآشنایی با شر و تمایل به تجربه کثرات می‌داند که در قالب فرافکنی خیال و جدایی از وحدت اولیه رخ می‌دهد. در مقابل، ابن‌عربی آن را مرحله‌ای از تحقق مقام خلافت و فعلیت‌بخشی اسمای الهی می‌داند که بدون ورود به عالم کثرات امکان‌پذیر نیست. در هر دو دیدگاه، هبوط نه گناه، بلکه ضرورت هستی‌شناختی برای وصول به کمال است. یکی از نوآوری‌های مقاله، تحلیل مفهوم «هبوط دوم» است که در آثار هر دو متفکر به معنای انقطاع از شهود باطنی و غفلت از حقیقت الهی تعبیر شده است. درنهایت، با تفسیر تربیتی و سلوکی از هبوط، مقاله الگویی ارائه می‌دهد که در آن، ورود انسان به دنیا با همه محدودیت‌هایش، بستری برای رشد معرفت، تجربه عشق الهی و بازگشت آگاهانه به مقام قرب تلقی می‌شود.

در فلسفه اسلامی نگاه مشخصی به مؤلفه های هویتی جنسیت زنانه نشده است و اصولاً بحث از ماهیت زن (در تقابل با مرد) مسأله دوره مدرن است. امروز مواجهه جامعه ایران با هویت زنانه و مسائل آن ایجاب می نماید با قرائتی جدید از سنّت اسلامی به طرح پاسخ برای مؤلفه های زنوارگی پرداخته شود. و مسأله مقاله کنونی آنستکه عناصر جنسیت زنانه را از مکنون سنت عرفانی ابن عربی توضیح دهد. روش در این مقاله طبیعتاً به عنوان یک تأمل کاملاً نظری توصیفی – تحلیلی است که سعی می کند در یک سه گانه وجودشناختی و معرفت شناختی و عمل شناختی مؤلفه های جنسیت زنانه را در اندیشه ابن عربی بازیابی نماید. عنصر وجودشناختی زنانه خلقت است و زن نماد خالقیت و ایجاد تکثر است زیرا واحدیت و رحیمیت و مرتبۀ نفس به عنوان سه مرتبه از تجلی ذات الوهی که منشأ کثرت می شوند مراتبی زنانه هستند. به لحاظ معرفت شناختی نیز چون خیال در مقابل عقل امری زنانه است که با استفاده از سه فرایند وحی و الهام و رویای صادقه به معرفت تشبیهی خداوند (حکمت) نائل می شود، پس زن نماد حکمت است و چون حکمت از نگاه ابن عربی عهده دار حلِّ مشکلات و بحران هاست و صرف تأمل نظری نمی باشد، پس جنبه عمل شناختی زن نیز هدایتگری و حل بحران های فردی و اجتماعی می شود. پس نتیجه این تحقیق آنستکه هویت زنانه به لحاظ وجودشناختی منشأ کثرت و به لحاظ معرفت شناختی واجد حکمت و به لحاظ عمل شناختی عهده دار هدایت (تربیت) می باشد و این موارد در تقابل با مؤلفه های هویت مردانه است که به لحاظ وجودشناختی منشأ جامعیت و به لحاظ معرفت شناختی واجد علم تنزیهی (قوه عاقله) و به لحاظ عمل شناختی انسجام بخش و تنظیم کننده می باشد.

این مقاله به بررسی تطبیقی روش‌شناسی شناخت در فلسفه ابن عربی و سورن کیرکگور می‌پردازد. ابن عربی در چارچوب عرفان اسلامی، معرفت حقیقی را از طریق تجربه‌های شهودی و کشف باطنی می‌داند، در حالی که کیرکگور در الهیات مسیحی، حقیقت را امری شخصی و ذهنی معرفی کرده و بر جهش ایمانی تأکید دارد. این پژوهش با روش تحلیل تطبیقی، وجوه اشتراک و افتراق این دو فیلسوف را بررسی کرده است. نتایج نشان می‌دهد که هر دو فیلسوف بر تجربه شخصی و فراتر رفتن از عقل برای شناخت حقیقت تأکید دارند. ابن عربی فرآیند معرفت را تدریجی و مبتنی بر سلوک عرفانی می‌بیند، در حالی که کیرکگور آن را تجربه‌ای ناگهانی و مبتنی بر ایمان می‌داند. ابن عربی حقیقت را با وحدت وجود و کیرکگور آن را به عنوان تجربه‌ای فردی و رابطه‌ای شخصی با خداوند مطرح می‌کند. با وجود تفاوت‌های فرهنگی و دینی، هر دو فیلسوف به نقش تجربه فردی و محدودیت عقل در شناخت حقیقت تأکید دارند. این پژوهش نشان می‌دهد که ایمان و تجربه‌های معنوی از ارکان مشترک در هر دو سیستم فکری هستند.

تصوف و عرفان اسلامی به‌عنوان جریان باطنی و معنویت‌گرا در طول تاریخ اسلام حضور جدی و غیرقابل انکاری داشته ‌است و نیز در نسبت مذهب شیعه با این جریان از ابتدای تاریخ تصوف، نظرات و دیدگاه‌های مختلفی مطرح است. از منظر تاریخی آن‌گونه که مشهور است نسبت و نزدیکی تشیع و تصوف را به قرن هفتم و هشتم هجری قمری می‌رسانند. پژوهش حاضر که با رویکردی توصیفی و براساس مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده، از نسبت اندیشه‌های یکی از مفسران شیعی قرآن، یعنی ابوالفتوح رازی، متوفای قرن ششم هجری قمری با اندیشه‌های ابن‌عربی سخن می‌گوید. یافته‌های پژوهش براساس دیدگاه‌های این مفسر در بحث‌های انسان‌شناسی عرفانی به‌ویژه شناخت آدم و خلافت او و شناخت فطرت انسانی نشان می‌دهد که نه فقط بین دیدگاه‌های او با نظریات مطرح در عرفان نظری در مکتب ابن‌عربی تقارب وجود دارد؛ بلکه از پیشی‌گرفتن اندیشه‌های عرفانی او بر ابن‌عربی حکایت می‌کند.

در منظومۀ عرفانی ابن‌عربی، نفس انسانی حقیقتی ذو‌مراتب است که در سیری اشتدادی از تعلقات مادی تا مرتبۀ تجرد فوق عقلانی مدارج استکمالی را تجربه می‌کند. ابن‌عربی معرفت حقیقی را نه حاصل استدلال عقلی و کاربست ابزارهای عقل نظری، بلکه درنتیجۀ کشف، ذوق و شهود الهی می‌داند و معتقد است که تا نفس از قید عقل نظری رها نشود، به علم و معرفت الهی دست نخواهد یافت. این پژوهش با روش تحلیلی‌تفسیری و رویکرد فلسفی‌عرفانی، به بررسی و تحلیل امکان تجرد فوق عقلانی نفس در اندیشۀ ابن‌عربی پرداخته است. در این چارچوب، مفهوم «طور وراء طور عقل» به مرتبه‌ای معرفت‌شناسانه اشاره دارد که علم در آن حضوری و شهودی است و نه حصولی. به تناسبِ چنین معرفتی، تجرد فوق عقلانی، مرتبۀ وجودشناسانه‌ای است که نفس انسانی، لاجرم برای دریافت چنین معرفتی، تجربۀ آن را اقتضا دارد و مرتبه‌ای است که نفس به فنا و اتحاد شهودی با حق و بقاء بالله می‌رسد. در این افق، انسان کامل، مظهر جامع اسماء و صفات الهی و حقیقت محمدیه برزخ جامع میان حق و خلق و عالی‌ترین مرتبۀ تجرد و معرفت است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حرکت نفس از عقل به فوق ‌عقل، ضرورتی هستی‌شناسانه و شرط تحقق معرفت شهودی و فنای در حق است، زیرا تنها در این مرتبه است که انسان به شهود وحدت حق در کثرت مظاهر و کمال نهایی خود می‌رسد.

مقاله حاضر به روش توصیفی تحلیلی به بررسی سلامت معنوی در آراء ابن عربی میپردازد. سلامت معنوی یکی از انواع چهارگانه سلامت و یکی از ابعاد مهم سلامت کل نگر می باشد و ابن عربی نیز شخصیتی محوری در عرفان اسلامی است که در آثار خود به تبیین مفاهیم معنوی که نشان دهنده نگاه ژرف وی به ارتباط بین معنویت و سلامت می باشد، پرداخته است. این پژوهش نشان میدهد، شاخصه های سلامت معنوی که شامل: ارتباط با خود، دیگران، طبیعت و قدرتی برتر است بطور کلی به سه جزء اصلی: انسان – خدا- طبیعت اشاره دارد که آنها را می توان در آثار و آراء ابن عربی در قالب نظریه های انسان کامل، وحدت وجود و هستی شناسی جستجو کرد؛ البته باید مد نظر قرار داد که آراء ابن عربی ریشه در لایه های پنهانی قرآن دارد و منعکس کننده آن است. همچنین در سلامت معنوی که انسان رکن اصلی می باشد همه چیز حول اوست و انسان در این راه بسان سالکی می باشد که با عبور از ظواهر در راه رسیدن به حقیقت وجودی خویش و یا به تعبیری سلامت معنوی خویش گام بر میدارد. هدف تحقیق حاضر، بررسی چگونگی بهره گیری از آموزه ها و نظریه های شیخ برای دستیابی و تقویت سلامت معنوی در جهان مدرن امروزی است.

این پژوهش به تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های ابن‌عربی و شاردن دربارۀ رابطۀ خدا و جهان پرداخته است. هر دو متفکر، با وجود تفاوت‌های فرهنگی و زمینه‌ای، تلاش کرده‌اند تا تصویری جامع از ارتباط خداوند با جهان ارائه دهند. ابن‌عربی با تأکید بر اصولی چون «وحدت شخصیۀ وجود»، «نظام اسما و صفات الهی» و قاعدۀ «تجلی»، جهان را به‌عنوان تجلیات متنوعی از یک وجود مطلق می‌بیند که درنهایت، همۀ کثرت‌ها به آن بازمی‌گردند. درمقابل، شاردن با تکیه بر علوم تجربی و الهیات مسیحی، جهان را به‌عنوان یک فرایند تکاملی می‌بیند که به‌سمت «نقطۀ امگا» حرکت می‌کند؛ نقطه‌ای که همۀ موجودات در آن به وحدت و کمال می‌رسند. مقایسۀ این دو دیدگاه به روش توصیفی نشان می‌دهد که با وجود تفاوت‌های روش‌شناختی، هر دو متفکر به نوعی وحدت نهایی باور دارند که جهان را به‌سوی خداوند هدایت می‌کند. این دو دیدگاه می‌توانند مکمل یکدیگر باشند، زیرا ابن‌عربی با عرفان نظری خود به عمق باطن جهان پرداخته و شاردن با استفاده از علم و الهیات مسیحی به‌سوی درک تکاملی و علمی از جهان حرکت کرده است؛ درنتیجه، تلفیق این دو رویکرد می‌تواند به ایجاد چارچوب فکری جامع‌تری منجر شود که هم از عرفان نظری و هم از دستاوردهای علمی و معنوی مسیحیت بهره‌مند باشد.

طببعت و محیط زیست به¬عنوان موهبتی الهی در اختیار بشر قرارگرفته¬است و برای مسلمانان سراسر جهان، قرآن، حدیث و سنت به¬عنوان پیام‌های معتبر برای راهنمایی معنوی و رفتاری در مورد چگونگی واکنش انسان برای حفاظت از محیط زیست و سلامت شناخته¬می‌شوند. اندیشمندان و عرفای مسلمان نیز با استناد به این منابع مباحثی را مطرح¬نموده‌اند که می‌تواند راهگشای حفاظت از طبیعت و محیط زیست با رویکرد عرفانی باشد. این پژوهش با هدف بررسی دیدگاه عرفانی ابن عربی درباره طبیعت و نتایج آن برای مقابله با بحران زیست¬محیطی انجام¬شده¬ و در شمار مطالعات اسنادی و کتابخانه¬ای از نوع توصیفی است. در این پژوهش، اطلاعات از طریق مراجعه به آرای ابن عربی و کتاب‌ها و مقالاتی که در مورد دیدگاه عرفانی- زیست¬محیطی نوشته¬شده‌اند ب¬دست¬آمده¬است. نتایج پژوهش نشان¬داد که در خوانش ابن عربی از هستی، مفهوم تجلی قابلیت بالایی در اخلاق زیست¬محیطی دارد. اندیشه‌های ابن عربی درباره تجلّی خدا در طبیعت ادامه اندیشه‌های پیشین است، اما ابن عربی تأکید بیشتری به طبیعت می‌نماید و اندیشه‌ خود را با تجلی الهی در طبیعت با بسط بیشتری توضیح¬می‌دهد. از نظر ابن عربی طبیعت مجرای فیض خداوند است. مشارکت فعال انسان در دنیای معنوی باعث ورود نور به قلمرو طبیعی می‌شود. به دلیل رابطه صمیمی انسان با طبیعت، حالت درونی انسان در نظم بیرونی اشیا منعکس¬می‌شود. اندیشه‌های ابن عربی درکی از وجود مظاهر خداوند در طبیعت را ارئه¬می‌دهد که می‌تواند به دلیل جایگاه آن به¬عنوان مظهرخداوند، زیربنای ضرورت حفاظت از طبیعت باشد.

توحید، به‌عنوان بنیادی‌ترین اصل در اندیشه اسلامی، از منظر عرفا و فلاسفه با تأملات گوناگونی مواجه¬بوده¬است. این پژوهش با روش تطبیقی، دیدگاه‌های ابن‌عربی، ملاصدرا و علامه سیدمحمدحسین حسینی¬طهرانی را درباره وحدت وجود، تجلیات آن و نقش ولایت بررسی¬می‌کند. ابن‌عربی، با ارائه نظریه وحدت شخصی وجود، هستی را منحصر به یک حقیقت مطلق می‌داند. ملاصدرا با تبیین تشکیک وجود و حرکت جوهری، وجود را دارای مراتب مختلف می‌شمارد. علامه طهرانی نیز با تأکید بر ولایت کلیه الهیه و حقیقت محمدیه، تحقق توحید را در گرو معرفت امام معصوم (ع) می‌داند. یافته‌ها نشان¬می‌دهد که هرچند این سه متفکر در پذیرش اصل وحدت وجود هم‌نظرند، اما تفاوت آن‌ها در روش تبیین این مفهوم است: ابن‌عربی بر شهود عرفانی، ملاصدرا بر تحلیل فلسفی و علامه طهرانی بر نقش ولایت تأکیددارد. این پژوهش نشان¬می‌دهد که پیوند میان عرفان، فلسفه و ولایت، رویکردهای متفاوتی را در فهم توحید رقم زده¬است.

«وحدت وجود» بنیادیترین و اصلیترین مسئله­یی است که در عرفان اسلامی از سوی ابن‌عربی و شارحان مکتب وی مطرح شده است. عرفا با استفاده از ظهورات و تجلیات خداوند طبق قابلیت و استعداد اعیان ثابته، وحدت وجود را اثبات کرده‌اند، اما قابلیت اثبات برهانی وحدت وجود، یکی از چالشهایی است که فلاسفه و متکلمان با آن مواجه بوده­اند که در نهایت، با اقامة برهان «رابط بودن معلول نسبت به علّت» توسط ملاصدرا، تبیینی برهانی از این مسئله فراهم آمد. آقا علی مدرس زنوزی یکی از بارزترین شارحان و مدرسان حکمت متعالیه پس از ملاصدراست که انتقاداتی چند نسبت بر این نظریه وارد کرده است. عمدة اشکالات وی ناشی از غفلت از اثبات برهانی وحدت وجود با استفاده از برهان وجود رابط است.