جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

طببعت و محیط زیست به¬عنوان موهبتی الهی در اختیار بشر قرارگرفته¬است و برای مسلمانان سراسر جهان، قرآن، حدیث و سنت به¬عنوان پیام‌های معتبر برای راهنمایی معنوی و رفتاری در مورد چگونگی واکنش انسان برای حفاظت از محیط زیست و سلامت شناخته¬می‌شوند. اندیشمندان و عرفای مسلمان نیز با استناد به این منابع مباحثی را مطرح¬نموده‌اند که می‌تواند راهگشای حفاظت از طبیعت و محیط زیست با رویکرد عرفانی باشد. این پژوهش با هدف بررسی دیدگاه عرفانی ابن عربی درباره طبیعت و نتایج آن برای مقابله با بحران زیست¬محیطی انجام¬شده¬ و در شمار مطالعات اسنادی و کتابخانه¬ای از نوع توصیفی است. در این پژوهش، اطلاعات از طریق مراجعه به آرای ابن عربی و کتاب‌ها و مقالاتی که در مورد دیدگاه عرفانی- زیست¬محیطی نوشته¬شده‌اند ب¬دست¬آمده¬است. نتایج پژوهش نشان¬داد که در خوانش ابن عربی از هستی، مفهوم تجلی قابلیت بالایی در اخلاق زیست¬محیطی دارد. اندیشه‌های ابن عربی درباره تجلّی خدا در طبیعت ادامه اندیشه‌های پیشین است، اما ابن عربی تأکید بیشتری به طبیعت می‌نماید و اندیشه‌ خود را با تجلی الهی در طبیعت با بسط بیشتری توضیح¬می‌دهد. از نظر ابن عربی طبیعت مجرای فیض خداوند است. مشارکت فعال انسان در دنیای معنوی باعث ورود نور به قلمرو طبیعی می‌شود. به دلیل رابطه صمیمی انسان با طبیعت، حالت درونی انسان در نظم بیرونی اشیا منعکس¬می‌شود. اندیشه‌های ابن عربی درکی از وجود مظاهر خداوند در طبیعت را ارئه¬می‌دهد که می‌تواند به دلیل جایگاه آن به¬عنوان مظهرخداوند، زیربنای ضرورت حفاظت از طبیعت باشد.

توحید، به‌عنوان بنیادی‌ترین اصل در اندیشه اسلامی، از منظر عرفا و فلاسفه با تأملات گوناگونی مواجه¬بوده¬است. این پژوهش با روش تطبیقی، دیدگاه‌های ابن‌عربی، ملاصدرا و علامه سیدمحمدحسین حسینی¬طهرانی را درباره وحدت وجود، تجلیات آن و نقش ولایت بررسی¬می‌کند. ابن‌عربی، با ارائه نظریه وحدت شخصی وجود، هستی را منحصر به یک حقیقت مطلق می‌داند. ملاصدرا با تبیین تشکیک وجود و حرکت جوهری، وجود را دارای مراتب مختلف می‌شمارد. علامه طهرانی نیز با تأکید بر ولایت کلیه الهیه و حقیقت محمدیه، تحقق توحید را در گرو معرفت امام معصوم (ع) می‌داند. یافته‌ها نشان¬می‌دهد که هرچند این سه متفکر در پذیرش اصل وحدت وجود هم‌نظرند، اما تفاوت آن‌ها در روش تبیین این مفهوم است: ابن‌عربی بر شهود عرفانی، ملاصدرا بر تحلیل فلسفی و علامه طهرانی بر نقش ولایت تأکیددارد. این پژوهش نشان¬می‌دهد که پیوند میان عرفان، فلسفه و ولایت، رویکردهای متفاوتی را در فهم توحید رقم زده¬است.

فناری از نخستین علمایی بود که با مقام شیخ‌الاسلامی به نشر و ترویج مکتب ابن‌عربی در آناتولی همّت گماشت. صائن‌الدین علی ‌بن محمد ترکة اصفهانی (متوفی 836 ه.ق)، که خود از عرفا و حکمای مکتب ابن‌عربی و هم‌عصر فناری بوده است، در پاسخ مخالفان اندیشه‌های ابن‌عربی، به مقام و اعتبار فناری اشاره کرده و گفته است که او بیست سال به تدریس فصوص‌الحکم و تعالیم مکتب ابن‌عربی اشتغال داشته و این امر موجب طعن و نقد علما و دانشمندان روم و مصر بر فناری نشده است. با این حال، احتمالاً فناری به‌سبب ناپسندبودن این گرایش نزد حنبلیان و فقهای مصری، در زمان اقامت در قاهره از اظهار اندیشه‌های مبتنی بر آرای ابن‌عربی اجتناب می‌کرد و بر این اساس، اغلب علمایی که به مجالس بحث و درس او می‌آمدند بر فضل و دانش او گواهی می‌دادند. همچنین گفته شده که فناری مقام خلیفگی برخی طریقت‌های صوفیه مثل رفاعیه و زینیه را داشته است.

نگاشتۀ پیش‌رو تلاشی‌ برای نمایان‌سازی رابطۀ میان «گرایش مرد به زن» و «حقیقت‌جویی» از نگاه روان‌کاوانه و عرفانی، با تمرکز بر کاوش در آنیمای ارائه شده از انسان‌کامل در فصوص‌الحکم است که با روش موازنۀ متأملانه، و شناخت برساخت‌های مشترک به انسجام معرفتی اندیشۀ یونگ و ابن‌عربی در فهم این ارتباط می‌پردازد. سپس با تعریف آنیما در ناهشیار جمعی و کهن‌الگو، نشان می‌دهد که امر شهودی و شناخت حقیقت بسبب این ساحت رخ می‌دهد. آنیما نه‌تنها واسطۀ تجربه‌های دین، که عامل تمایز فرد در فرایند تفرّد روان‌شناختی است. از دیگرسو در نگاه ابن‌عربی، زن مظهر انفعال در هستی و نیز سبب معرفت نفس و ‌زمینۀ معرفت ربّ محسوب می‌شود و شهود کامل و بی‌آلایش زمانی ممکن می‌شود که عقل در مقام انفعال قرار گیرد، امری که با مفهوم امّیت پیام‌بر (ص) هم‌داستان است. نتیجه‌ چنان است که آنیمای ارائه شده از پیام‌بر (ص) توسّط ابن‌عربی-به عنوان مصداق اتمّ انسان کامل-به‌مثابۀ رکن حقیقت‌جوی او، در فرآیندی متوازن با آنیموس او را به انسان کامل بدل ساخته و به فردیّت رسانده‌است. سعی بر پر رنگ ساختن نقش آنیما در شهود زلال ایشان و کامل گشتن او داشته تا جایی که وجه تمایز روان‌شناسانۀ او-مسمّی به تفرّد-را به فردیّت عرفانی گره زده شود. بدین‌ترتیب، بین تفرّد روان‌کاوانه و فردیّت عرفانی، هم‌تافتی برقرار می‌شود که حاصل آن، شهود کامل حق و نیز کمال مشاهده در زن است.

«وحدت وجود» بنیادیترین و اصلیترین مسئله­یی است که در عرفان اسلامی از سوی ابن‌عربی و شارحان مکتب وی مطرح شده است. عرفا با استفاده از ظهورات و تجلیات خداوند طبق قابلیت و استعداد اعیان ثابته، وحدت وجود را اثبات کرده‌اند، اما قابلیت اثبات برهانی وحدت وجود، یکی از چالشهایی است که فلاسفه و متکلمان با آن مواجه بوده­اند که در نهایت، با اقامة برهان «رابط بودن معلول نسبت به علّت» توسط ملاصدرا، تبیینی برهانی از این مسئله فراهم آمد. آقا علی مدرس زنوزی یکی از بارزترین شارحان و مدرسان حکمت متعالیه پس از ملاصدراست که انتقاداتی چند نسبت بر این نظریه وارد کرده است. عمدة اشکالات وی ناشی از غفلت از اثبات برهانی وحدت وجود با استفاده از برهان وجود رابط است.

وحی، به ‌عنوان عالی‌ترین مرتبة ارتباط انسان با خداوند، همواره کانون توجه فیلسوفان و عارفان مسلمان بوده است. ملاصدرا و ابن‌عربی هر یک با مبانی معرفت‌شناختی، انسان‌شناختی، و هستی‌شناختی خاص خود تبیین‌های متمایزی از کیفیت و مکانیسم نزول وحی ارائه داده‌اند. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی‌ـ تطبیقی به بررسی دیدگاه این دو اندیشمند می‌پردازد. بر اساس یافته‌های تحقیق، ملاصدرا نزول وحی را در پرتو نظریة حرکت جوهری و مراتب عقل تحلیل می‌کند و آن را فرایندی می‌داند که طی آن معارف الهی از عقل فعال به قوة متخیلة نبی منتقل می‌شود و در قالب الفاظ و صور محسوس ظهور می‌یابد. در مقابل، ابن‌عربی نزول وحی را در چارچوب نظریة تجلی و بر مبنای مراتب وجود و لطایف سبعه تبیین می‌کند؛ بدین ‌معنا که حقیقت محمدیه به‌ عنوان نخستین مظهر الهی واسطة اصلی در دریافت و انتقال وحی به پیامبران است. مقایسة تطبیقی نشان می‌دهد که هر دو دیدگاه بر چندمرحله‌ای بودن نزول وحی، نقش محوری قوة خیال، و جایگاه ممتاز نفس نبی تأکید دارند؛ با این تفاوت که ملاصدرا تحلیلی فلسفی و عقل‌محور و ابن‌عربی تحلیلی عرفانی و شهودمحور از این فرایند ارائه می‌دهند. بررسی تطبیقی این دو رویکرد تصویری جامع‌تر از مکانیسم نزول وحی در سنت اسلامی به دست می‌دهد.

از جمله نقدهای مهم منتقدان مکتب ابن عربی، تأویلات غریبی است که ابن عربی و برخی تابعان ایشان نسبت به برخی آیات قرآن ارائه داده‌اند و در شمار آنها، مسأله خلود در جهنم، عذاب دائم و جاودان خالدان در دوزخ است.این دسته که نظریه انقطاع عذاب اهل دوزخ را مطرح می‌کنند برای مدعای خویش ادله و مبانی را مطرح کرده‌اند که برخی خلاف ظاهر و نص است. از جمله این افراد ابن عربی است که در مواضع مختلف آثارخود به این موضوع پرداخته است. به باور ابن عربی و برخی شارحان، غایت خلقت برخی انسان‌ها، دوزخ است و براساس همین مبنا چنین استدلال کرده‌اند که مزاج و ساختار وجودی این دسته افراد ملایم با دوزخ و عذاب است، لذا از بودن در دوزخ در عذاب نیستند.. در این نوشتار برآنیم تا ضمن بیان مدعا، باتوجه به آموزه‌ها و اندیشه امام خمینی به بررسی آن بپردازیم. از منظری کلان، غایت انسان سعادت است که تحقق و نزدیک شدن به این غایت به نسبت درجات و کمالات وجودی است که آن دردوزخ نخواهد بود.