جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

وحی، به ‌عنوان عالی‌ترین مرتبة ارتباط انسان با خداوند، همواره کانون توجه فیلسوفان و عارفان مسلمان بوده است. ملاصدرا و ابن‌عربی هر یک با مبانی معرفت‌شناختی، انسان‌شناختی، و هستی‌شناختی خاص خود تبیین‌های متمایزی از کیفیت و مکانیسم نزول وحی ارائه داده‌اند. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی‌ـ تطبیقی به بررسی دیدگاه این دو اندیشمند می‌پردازد. بر اساس یافته‌های تحقیق، ملاصدرا نزول وحی را در پرتو نظریة حرکت جوهری و مراتب عقل تحلیل می‌کند و آن را فرایندی می‌داند که طی آن معارف الهی از عقل فعال به قوة متخیلة نبی منتقل می‌شود و در قالب الفاظ و صور محسوس ظهور می‌یابد. در مقابل، ابن‌عربی نزول وحی را در چارچوب نظریة تجلی و بر مبنای مراتب وجود و لطایف سبعه تبیین می‌کند؛ بدین ‌معنا که حقیقت محمدیه به‌ عنوان نخستین مظهر الهی واسطة اصلی در دریافت و انتقال وحی به پیامبران است. مقایسة تطبیقی نشان می‌دهد که هر دو دیدگاه بر چندمرحله‌ای بودن نزول وحی، نقش محوری قوة خیال، و جایگاه ممتاز نفس نبی تأکید دارند؛ با این تفاوت که ملاصدرا تحلیلی فلسفی و عقل‌محور و ابن‌عربی تحلیلی عرفانی و شهودمحور از این فرایند ارائه می‌دهند. بررسی تطبیقی این دو رویکرد تصویری جامع‌تر از مکانیسم نزول وحی در سنت اسلامی به دست می‌دهد.

از جمله نقدهای مهم منتقدان مکتب ابن عربی، تأویلات غریبی است که ابن عربی و برخی تابعان ایشان نسبت به برخی آیات قرآن ارائه داده‌اند و در شمار آنها، مسأله خلود در جهنم، عذاب دائم و جاودان خالدان در دوزخ است.این دسته که نظریه انقطاع عذاب اهل دوزخ را مطرح می‌کنند برای مدعای خویش ادله و مبانی را مطرح کرده‌اند که برخی خلاف ظاهر و نص است. از جمله این افراد ابن عربی است که در مواضع مختلف آثارخود به این موضوع پرداخته است. به باور ابن عربی و برخی شارحان، غایت خلقت برخی انسان‌ها، دوزخ است و براساس همین مبنا چنین استدلال کرده‌اند که مزاج و ساختار وجودی این دسته افراد ملایم با دوزخ و عذاب است، لذا از بودن در دوزخ در عذاب نیستند.. در این نوشتار برآنیم تا ضمن بیان مدعا، باتوجه به آموزه‌ها و اندیشه امام خمینی به بررسی آن بپردازیم. از منظری کلان، غایت انسان سعادت است که تحقق و نزدیک شدن به این غایت به نسبت درجات و کمالات وجودی است که آن دردوزخ نخواهد بود.

این مقاله به بررسی ماهیت فلسفه عرفان در مناطق ماوراءالنهر و خراسان و ویژگی های آن می پردازد. در این راستا، دین اسلام و آموزه های انسان گرایانه آن، مسئله انسان و جهان، وحدت و یگانگی وجود و فلسفه آن، بر اساس دیدگاه های اندیشمندان شرقی مورد مطالعه قرار گرفته اند. ماهیت انسان، ساختاری پیچیده و چند لایه دارد و نگاه دینی و سکولار به آن، مسئله اصلی در تعلیمات عرفانی است. نویسنده به صورت تطبیقی، آموزه «وحدت وجود»در فلسفه عرفان ابن عربی و عبدالرحمان جامی را بررسی کرده و دیدگاه های اندیشمندان شرقی را در این زمینه تحلیل نموده است. همچنین، مقاله حاضر به برخی از آموزه های تصوف و جنبش عرفانی-صوفیانه در ماوراءالنهر پرداخته و شخصیت های برجسته ای معرفی شده اند. همچنین، آموزه های فلسفی-عرفانی آنان بیان گردیده و مکاتب مختلف تصوف و جوهره جنبش عرفانی در ماوراءالنهر با مثال های روشن توصیف شده اند. تصوف به عنوان یکی از آموزه های اصلی اسلام، تأثیر و اعتبار گسترده ای در کشورهای اسلامی داشته است.

قرب از دیدگاه اهل معرفت و عرفًا پیروی و بندگی است. این پیروی و بندگی موجب تقرب و اطاعت در بنده می شود. آخرین درجه از کمال است که انسان ها به آن نائل می شوند. در این تحقیق بر آن اند تا دیدگاه امام خمینی(ره) و ابن عربی در باب قرب، که در نزد عرفًا مطرح بوده، مورد بررسی قرار داده است، تا نکات اشتراک و افتراق نظریات این دو اندیشمند بزرگ عرفان اسلامی که هرکدام نظریات آنان در عرفان اسلامی معتبر است، به شیوه توصیفی و تحلیلی بر مبنای کتابخانه ای مورد بررسی قرارگرفته است. با نتایج به دست آمده قرب از دیدگاه هردو اندیشمند از جایگاهی خاص خود برخورداراست، نخست قرب نوافل و بعد آن قرب فرایض حاصل می شود. ازنظر امام خمینی(ره) قرب دو رکن اساسی دارد؛ یکی به واسطه ی پاک و صفای قلب حاصل می شود، رکن دوم آن به واسطه ی نماز میسر می شود به فنای فنا الله است. قرب از دیدگاه این عربی همگانی است، به سه وجه تقسیم می نماید؛ قرب به معرفت، علم و عمل که باالترین مرتبه آن قرب به عمل است. قرب نوافل ظاهری است و قرب فرایض باطنی. از دیدگاه امام خمینی (ره) قرب فرایض را به مقام رسول گرامی اسلام و معصومین علیه السلام می داند. اما ابن عربی به این عقیده است قرب مختص به خلفا است رسالت جز صفات الهی نیست.

بحث و نظر پیرامون ارزشمندی انسان از مباحثی است که در آثار اندیشمندان بسیاری از جمله عرفا مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفته است. حکیم ترمذی از عارفان برجسته، انسان را به دلیل آفرینش بر صورت الهی مخلوق ویژه و خاص خداوند و تجلی گر اسما و صفات الهی می داند. او همراهی عقل و معرفت را از ویژگی های انسان شمرده، بر این باور است حتی زمینی ترین ساحت وجودی انسان، حقی دارد که باید ادا شود (ترمذی،1980: 96). مولانا از یک سو معتقد است که انسان به واسطه دارا بودن گوهر دل و جان که گنجینه اسرار حق و تجلی گاه انوار الهی است و به حکم آیاتی نظیر «وَ لَقَد کَرَمنابَنی آدمَ» (اسراء/70) و «إنی جاعِل فی الارضِ خَلیفهً» (بقره/30) مظهر جمیع صفات و أسماء خداوند و خلیفه الله بر روی زمین بوده، در عرصه کائنات، تاج کرامت و ارزشمندی بر سر دارد (مولوی،1382،ج5:ب3574). اما از سوی دیگر انسان ها را به ناس و نسناس تقسیم می‌کند و معتقد است که ناس فقط به انسانی اطلاق می‌شود که به معرفت حق رسیده ( انسان کامل) و نسناس انسانی است که به صورت انسان و به سیرت حیوان است (مولوی،1382،ج4 :762-760). محمود شبستری نیز انسان را نماینده حق و مظهر نام الله که جامع صفات جمال و جلال الهی است می داند ولی بر این باور است که تا نماینده از تعینات خود رها و آزاد نگردد؛ نمایندگی شایسته او نیست (شبستری،1336: 18). از آنجایی که ابن عربی غرض اصلی نگارش آثار خود را آگاه کردن غافلان از آن چه در عین و شخص آدمی نهفته است بیان می کند (ابن عربی، 1426: 12)؛ شایسته و به جاست که علل و عوامل ارزشمندی انسان را از دیدگاه این متفکر بزرگ جهان اسلام نیز مورد کنکاش و جستجو قرار دهیم. برای دستیابی به نظام فکری ابن عربی در حوزه انسان و ارزشمندی آن نخست باید به مبانی فکری او دست یافت. مباحثی نظیر تجلی و وحدت وجود، نفس رحمانی و فیض الهی بنیان‌های عرفان نظری و جهان‌بینی عرفانی او را تشکیل می‌دهند. از اصلی ترین مبانی فکری او در حوزه شناخت انسان، نظریه وحدت وجود است و بر اساس همین مبناست که در فص آدمی بیان می‌کند که انسان دارای صورت الهی است، شریف المنزله، رفیع المرتبه و اکمل موجودات است، هم خلق است و هم حق و در یک کلام، نسخه جامع هستی است (ابن عربی،1946: 521). کرامت و ارجمندی انسان به این علت است که او صاحب امر و مصور به صورت الهی و دارنده نفس ناطقه است. به عقیده ابن عربی انسانیت انسان به مظهریت اوست نه به جسم و جسد وی؛ که از این نظر نه تنها بر دیگر موجودات برتری ندارد، بلکه از اکثر آنها پایین تر است (جهانگیری،512:1359-481). ابن عربی بر این باور است که انسان ها در قوس نزول؛ یعنی از جهت نشئه طبیعی خود، یکسان اند و همگی بر صورت الهی خلق شده اند. او کمال ذاتی و ارزشمندی را مربوط به نوع انسان می داند که به طور تکوینی از جانب حق اعطا شده است و کوشش انسان نقشی در کسب آن ندارد و همه انسانها از جهت نشئه طبیعی برابرند (ابن عربی،347:1388). نظریه آفرینش انسان بر صورت الهی، یکی از مهم ترین ارکان عرفان فلسفی ابن عربی است. اما این عارف بزرگ صرفا به بعد فردی انسان، معطوف نشده است و در بعد اجتماعی انسان نیز ملاک ها و عواملی را برای ارزشمند شمرده شدن انسان، در نظر گرفته است. به عنوان نمونه: در زمینه حقوق سیاسی و اجتماعی به ملاک های انتخاب و گزینش یک حاکم اشاره کرده است. در زمینه حقوق اجتماعی به مسأله عدل و مولفه های اجرای آن یا شیوه اخذ مالیات از مردم با رعایت شأن و جایگاه آنها توجه نموده است و متناسب با آن برای امیری که مسوول اخذ مالیات است صفاتی نظیر قدرت، شجاعت، مورد اعتماد بودن در نظر گرفته و توصیه نموده است که با رعیت به حسن معاشرت و رفاقت تام با حفظ شأن انسانی جهت برقراری عدالت رفتار گردد (ابن عربی، 1402: 98). تفصیل و بررسی این مطالب، در رساله پیش رو مد نظر است. مجموعه مولفه ها و عوامل ارزشمندی انسان از دیدگاه ابن عربی را می توان به این ترتیب در دو دسته نظر و عمل قرار داد: 1. علم و معرفت در حوزه نظر 2. تزکیه و تهذیب نفس در حوزه عمل. در حوزه نظر، برای ابن عربی از میان همه معارف، معرفـت النفس شرافت خاصی دارد تا آنجا که معتقد است معرفت یا غفلت انسان به حقیقت خویشتن است که او را سعید یا شقی می سازد ( قیصری،1375: 643)؛ اما از دیدگاه وی این معرفت نباید صرفاً محدود به حیطه ذهنی و نظری بماند؛ بلکه باید علمی باشد که عین عمل است. ابن عربی علوم را به دو دسته اکتسابی و غیراکتسابی تقسیم می کند. ابزار علم اکتسابی را عقل می داند؛ اما معتقد است عقل مصون از خطا و اشتباه نیست (ابن عربی، بی تا، ج1: 126). وی جایگاه معرفت غیراکتسابی را قلب می داند و بر این باور است که علوم غیراکتسابی جامع است و معلم و معطی آن خداست؛ بنابراین مصون از خطا و اشتباه است. یکی از سوالاتی که در این حیطه چالش برانگیز می شود این است که در نگاه ابن عربی علم به طور مطلق در ارزشمندی انسان مؤثر است یا شرایط و ضوابطی نظیر معلم، متعلم، نوع علم وامثال آن تعیین کننده ارزشمندی آن است؟ در حیطه عمل اموری همچون تزکیه و تهذیب نفس، عمل صالح و .... موجب ارزشمندی می‌شوند اما در اینجا گاه نگرشی دوگانه در سخن ابن عربی به چشم می‌خورد. به عنوان مثال در مورد تزکیه نفس از یک سو از نظر ابن عربی موضوع تزکیه و تهذیب، نفس است و نفس در این مسیر باید مشقات، دشواری‌ها و آلام روحی و جسمی فراوانی را تحمل نماید. از سوی دیگر از نظر وی نفس همه انسانها (بی هیچ تفاوتی) چون به صورت الهی آفریده شده اند، شریف و ارجمند است (همان، ج154:3) و بر همین اساس او حتی به شرافت نفس اهل دوزخ نیز قائل بوده، بر این باور است که ارزش و اعتبار نفس، امری ذاتی است و به اموری مانند تحمل مشقات و آلام روحی که اموری عارضیند، وابسته نیست (همان،ج56:8). اکنون سوالی که مطرح است این است که آیا عرضی بودن این امور به معنای نفی هویت ارزشی آنها و نادیده گرفتن جایگاهشان در تزکیه و تهذیب نخواهد بود؟ و اساس