جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پژوهش به تحلیل تطبیقیِ رابطه نفس و قوای آن از منظر ابن‌سینا و ابن‌عربی می‌پردازد و می‌کوشد نشان دهد که چگونه تفاوت در مبانی متافیزیکی، به تفاوت در انسان‌شناسی و فهم ساختار نفس انجامیده است، یافته‌ها نشان می‌دهد که در نظام فلسفی ابن‌سینا، بر پایه اصالت وجود، تجرد نفس و ساختار علّی طولیِ عالم، نفس انسانی به عنوان «جوهر مجرد» و «مدبّر بدن» فهم می‌شود. قوای نباتی، حیوانی و ناطقه در این دستگاه فکری، مراتب مشکّک یک حقیقت واحدند؛ یعنی هر یک شأنی ضعیف‌تر یا کامل‌تر از وجود نفس است و به صورت سلسله‌مراتبی از آن صادر می‌شود؛ از این‌رو، رابطه نفس و قوا، رابطه‌ای علّی، طولی و وجودی است که در آن نفس اصل است و قوا فرع؛ در مقابل، ابن‌عربی با تکیه بر مبانی وحدت وجودی و نگاه شهودی به هستی، نفس انسانی را «مظهر تامّ اسمای الهی و آیینه‌ای برای تجلی حق می‌داند، قوای نفس در این نگرش، نه مراتب صادرشده از جوهری مستقل، بلکه ظهورات متنوّعِ یک حقیقت یگانه‌اند؛ بنابراین رابطه نفس و قوا، نه علّی _معلولی، بلکه «ظاهر و مظهر» است، این اختلاف بنیادین در هستی‌شناسی، منجر به تفاوت در تبیین فرایند کمال انسانی نیز می‌شود: ابن‌سینا کمال انسانی را در ارتباط با عقل فعال می‌داند، در حالی‌که ابن‌عربی غایت انسان را در تحقق فنای فی‌الله و بقای بالله تبیین می‌کند. در نهایت، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که چگونه تمایزهای متافیزیکی، چارچوب‌های متفاوتی برای فهم حقیقت انسان می‌آفرینند و تصویر هر متفکر از نفس و قوا، ریشه در مبانی وجودشناختی او دارد.

عرفان اسلامی همواره بر اهمیت معرفت نفس یا خودشناسی به‌عنوان راهی برای شناخت خداوند و رسیدن به فنای فی‌الله تأکید کرده است. در این مقاله که با رویکردی توصیفی‌ـ‌تحلیلی و تطبیقی نگاشته شده است، دیدگاه دو متفکر برجسته یعنی محیی‌الدین ابن عربی و علامه سید محمدحسین طباطبایی درباره جایگاه معرفت نفس در تحقق فنای عرفانی تبیین شده است. ابتدا با استناد به منابع اصلی نظیر فصوص الحکم و الفتوحات المکیة ابن عربی و نیز تفسیر المیزان و رسالۀ ولایة علامه طباطبایی، اهمیت خودشناسی در سیر و سلوک و حدیث نبوی «من عرف نفسه فقد عرف ربه» بررسی شده است. سپس نقش معرفت نفس در نظام فکری ابن عربی (با تأکید بر مبانی هستی‌شناختی او مانند وحدت وجود و مفهوم انسان کامل) و در نظام فکری علامه طباطبایی (با تأکید بر مبانی فلسفی او همچون علم حضوری و شهود فقر وجودی انسان) به‌صورت جداگانه تحلیل گردیده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر دو متفکر، معرفت نفس را کلید وصول به حقیقت توحیدی و شرط اساسی فنای سالک در حق می‌دانند؛ با این تفاوت که ابن عربی به یگانگی وجود و عدم استقلال نفس از حق تعالی تصریح نموده و هر گونه وجود انگاشتن برای سالک را نوعی شرک می‌شمارد، در حالی که علامه طباطبایی بر حضوری بودن شناخت نفس و ملازمت آن با خداشناسی تأکید کرده و فنای عارف را به معنای رهایی از تعلّقات و اوصاف محدودکننده نفس در سایۀ توحید و ولایت الهی تفسیر می‌کند. در نهایت، ضمن مقایسۀ تطبیقی اشتراکات و افتراقات این دو دیدگاه، به کاربردهای تربیتی و فلسفی موضوع پرداخته شده و نشان داده می‌شود که آموزه معرفت نفس و فنای فی‌الله می‌تواند در معنویت معاصر الهام‌بخش باشد.

تجلّی وحی از مفاهیم بنیادین در عرفان و فلسفه اسلامی است که نقشی محوری در تبیین رابطه خداوند، انسان کامل و نظام هستی ایفا می‌کند. این مقاله با روش تحلیل تطبیقی محتوا، در پی پاسخ به این پرسش است که دیدگاه‌های ابن‌عربی، ملاصدرا، امام خمینی و آیت‌الله جوادی آملی درباره تجلّی وحی و جایگاه انسان کامل چه نقاط اشتراک و افتراق ساختاری دارند و آیا می‌توان بر پایه اشتراکات آنان به الگویی مشترک از سازوکار تجلّی وحی دست یافت. هدف این پژوهش، فراتر از توصیف صرف، استخراج یک الگوی هستی‌شناختی مشترک از فرآیند تجلّی وحی و نشان دادن این نکته است که انسان کامل در عرفان اسلامی نه یک دریافت‌کننده منفعل، بلکه «شرط امکان» نزول وحی در مراتب هستی به شمار می‌رود. نوآوری این پژوهش در ارائه یک چارچوب روش‌شناختی مبتنی بر مقوله‌های هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی برای مقایسه تطبیقی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که به‌رغم تفاوت در تعابیر و زبان تبیین، چهار اندیشمند در یک مدل تلفیقی چهارمرحله‌ای قابل جمع هستند که در آن، کمال وجودی نبی (شرط امکان وجودی) و تنزل معرفتی معنا (شرط امکان معرفتی) به‌طور دیالکتیکی درهم‌تنیده شده‌اند. اشتراک بنیادین این دیدگاه‌ها در «ضرورت کمال وجودی دریافت‌کننده وحی» خلاصه می‌شود که می‌تواند مبنایی برای نظریه‌پردازی جامع‌تر در باب وحی در عرفان اسلامی فراهم آورد.

چکیده ماشینی: این مقاله تلاش می‌کند تجربه معنوی محی‌الدین ابن عربی را بررسی کند، کسی که یکی از بزرگترین شیوخ صوفیه و عمیق‌ترین آنان در مسیر صوفیانه است. او آداب سلوک را مشخص کرده که عبارتند از یک روش تربیتی برای تهذیب و تزکیه نفس و این فرآیند از طریق مراحل مختلفی انجام می‌شود که صوفی در آن پیش می‌رود تا به مقام محبت و فنا برسد. پس صوفیه همه‌اش ادب است و برای هر زمان ادبی وجود دارد. هدف این مطالعه روشن کردن تصوف اسلامی و نشان دادن اینکه چگونه بر پایه اخلاق مستحکم بنا شده، از طریق تجربه ابن عربی است.

چکیده ماشینی: عرف تصوف به عنوان یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که ذهن متفکران و پژوهشگران میراث اسلامی قدیم را مشغول کرده است، چون حامل ابهامی درباره حقیقت تجربه ذوقی است که صوفی به آن دست می‌یابد و دیگران نه؛ و به دلیل اهمیت این موضوع، به مطالعه آن پرداختیم، در این مقاله پژوهشی با عنوان تصوف بین ابن عربی و امیر عبدالقادر الجزایری، که هدفش کشف معنای تصوف به طور کلی و تصوف نزد شیخ اکبر محی‌الدین ابن عربی و امیر عبدالقادر الجزایری به طور خاص است، به منظور آگاهی از یکی از موضوعات فکر اسلامی و مهم‌ترین صاحب‌نظران آن. همچنین بر این دو نمونه تکیه کردیم به خاطر یکتایی روششان و تمایز آن‌ها برای توصیف تجربه معنوی‌شان، با استفاده از روش تحلیلی و انتقادی که به وسیله آن‌ها به پاسخ همه پرسش‌های تحقیق رسیدیم، و به چندین نتیجه دست یافتیم از جمله سختی تعیین یک معنی واحد برای تصوف اسلامی، به دلیل چندمعنایی بودن آن، و این که ابن عربی و امیر یک دانشنامه در فکر صوفی ارزشمند هستند.

چکیده ماشینی: مذهب اخلاقی در تصوف ابن‌عربی بر پایه‌ی ذوق و محبت است، و این محبت از نظر او نمایانگر اصل وجود و اصل معرفت و پایه‌ی ارزش‌های اخلاقی است، به عنوان احساسی دینی عمیق و همچنین جوهری برای ایثار. اخلاق نزد ابن‌عربی در اخلاق عملی تجلی می‌یابد، که در آن نفس تربیت می‌شود و برای رسیدن به کمال و احساس خوشبختی آماده می‌گردد و این از طریق: سیاست ظاهر نفس و سیاست باطن نفس صورت می‌گیرد. اما جنبه نظری اخلاق، ابن‌عربی به معنای خیر و شر و انگیزه‌هایشان در سعادت و حقیقت صوفیانه‌شان توجه داشته است. ابن‌عربی به‌نتیجه رسید که باید به یک مسئله اخلاقی متافیزیکی ایمان داشت که بر دیدگاهی استوار است که وجود شر را در این جهان نمی‌پذیرد.