جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اثر «عصر عاشورا» نه‌تنها در دل‌های ارادتمندان به امام حسین† نفوذی عمیق دارد و در ایام محرم به‌مثابه‌ی نمادی تصویری از واقعه‌ی عاشورا جایگاهی ویژه یافته، بلکه این ارتباط حسی در دیگر آثار عاشورایی استاد محمود فرشچیان نیز قابل مشاهده است؛ آثاری که در قالب پنج تابلوی رنگی، آن واقعه‌ی تاریخی را به تصویر کشیده‌اند. هدف این پژوهش بررسی و تبیین مفهوم نور و رنگ در پنج اثر عاشورایی محمود فرشچیان از منظر عرفان اسلامی و در پرتو آراء سهروردی و نجم‌الدین کبری است. روش تحقیق در این پژوهش، «توصیفی ـ تحلیلی» و از نوع بنیادی بوده و اطلاعات به شیوه‌ی کتابخانه‌ای گرداوری شده‌اند. پرسش اصلی پژوهش‌ آن است که نور و رنگ در آثار عاشورایی استاد فرشچیان تداعی‌کننده‌ی کدام مفاهیم معنوی و دینی هستند؟ برای پاسخ به این پرسش، عناصر نور و رنگ در آثار مد نظر با دیدگاه‌های عرفانی سهروردی و نجم‌الدین کبری تحلیل و تطبیق داده شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند که می‌توان میان مفاهیم بصری این آثار و آراء عرفانی دو متفکر، تطابق معنایی برقرار کرد. این تطابق بیانگر تأثیرعرفان اسلامی و اندیشه‌های عرفا بر ذهن و خلاقیت هنرمند است؛ تأثیری که نه به صورت آنی، بلکه در فرایند خلق اثر و از طریق الهامات درونی و باورهای هنرمند نمود یافته است.

خاندان یقطین یکی از خاندان‌های تأثیرگذار در تاریخ اندیشه‌ی امامیه در سده‌های نخستین هجری بودند و در سطوح فردی (شخصیت‌هایی مانند علی‌ بن یقطین، حسن ‌بن علی، یونس‌ بن عبدالرحمان و محمد ‌بن عیسی)، نهادی (انتقال میراث کلامی از کوفه به قم و بغداد) و محتوایی (آثاری مانند مناظرة الشاک بحضرته† و مسائل عن ابی‌الحسن موسی† و ‌کتاب الواضح المکشوف فی الرد على أهل الوقوف) به‌مثابه‌ی یک نهاد فکری یکپارچه در شکل‌دهی به گفتمان کلامی امامیه در سده‌ی دوم هجری نقش‌آفرینی کردند. این خاندان با ترکیب روایت‌محوری در مثل علی بن یقطین یا حسن بن علی و نظریه‌پردازی در امثال یونس ‌بن عبدالرحمان یا محمد بن عیسی یقطینی، تنوع قابل توجهی در عرصه‌ی کلامی در سده‌ی دوم از خود بر جای گذاشتند. این مهم مرهون عوامل مختلفی، از جمله حفظ ارتباط عمیق با ائمه‌ی اطهار‰ و تعامل هوشمندانه با عباسیان (تقیه‌ی سیاسی) بود. پژوهش حاضر با روش «تاریخی ـ تحلیلی»، از این طریق بر ضرورتِ بازخوانیِ نقش خاندان‌های علمی ـ نه صرفاً افراد یا مدارس کلامی ـ در تاریخ کلام امامیه تأکید می‌کند.

یکی از پدیده‌های قابل تأمل در تاریخ سیاسی خراسان در قرون هشتم و نهم هجری، حضور فعال برخی چهره‌های علوی و سادات صوفی‌مشرب در رأس یا بدنه‌ی جریان‌های سیاسی است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که این حضور تا چه اندازه متأثر از سیادت و انتساب نسبی به خاندان پیامبر‰ بوده است، و تا چه حد ریشه در عوامل دیگر (همچون شبکه‌های صوفیانه، ساختارهای محلی قدرت و بحران‌های مشروعیت) داشته است؟ این پژوهش با روش «تاریخی ـ تحلیلی» و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای، به صورت موردی برخی جنبش‌ها و شخصیت‌ها (مانند سربداران، نوربخشیه و سادات نیشابور) را تحلیل کرده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد اگرچه سیادت در برخی موقعیت‌ها توانسته است نقش مشروعیت‌بخش یا زمینه‌ساز جذب پیروان را ایفا کند، اما کنش سیاسی این گروه‌ها عمدتاً در بستری از شرایط پیچیده‌ی اجتماعی و تاریخی شکل گرفته است. درواقع، آنچه سبب ایفای نقش سیاسی برخی سادات شده، ترکیبی از منزلت طریقتی، سرمایه‌ی اجتماعی ناشی از رهبری معنوی و بهره‌برداری هوشمندانه از خلأهای قدرت بوده است. همچنین تصوف به‌مثابه‌ی ساختاری شبکه‌ای، زمینه‌ی پیوند میان نَسَب، مرجعیت معنوی و ظرفیت‌های سیاسی را فراهم می‌کرده است. پژوهش حاضر با تفکیک و تحلیل این عناصر، تصویری چندعاملی از نسبت میان سیادت، تصوف و سیاست ارائه داده و از تفسیرهای تک‌علتی فاصله گرفته است.

«ضریرنامه» یا «انتقامیه» یکی از منظومه‌های ارزشمند و کمتر شناخته‌شده‌ی ادب فارسی است که توسط طغان‌شاه بن نظام قمی شاهرودی در سده‌ی نهم هجری و در قالب وزنی متقارب، در قریب 600/1 بیت سروده شده است. این منظومه با روایت حرکت کاروان اسیران کربلا به سوی شام آغاز می‌شود و به قیام ضریر خزاعی، محمد حنفیه و یاران آنها ـ از جمله ابراهیم اشتر، عمر بن علی، فضل بن جعفر طیّار، طغان و دیگران ـ علیه عاملان انتقال امام سجاد† و اسیران کربلا می‌پردازد. در ادامه، نبردهای این پهلوانان با شخصیت‌هایی همچون یعقوب، عمر سعد، ابن‌زیاد و یزید به تصویر کشیده می‌شود. با وجود قدمت تاریخی، «ضریرنامه» در میان آثار حماسی دینی ادب فارسی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که چه اطلاعات تازه‌ای از متن و فرامتن این اثر درباره‌ی حماسه‌ی شیعی قابل استخراج است؟ این تحقیق با روش «تحلیل محتوایی» نشان داده است که «ضریرنامه» گرچه در زمره‌ی آثار مهم حماسی دینی قرار دارد، از نخستین جلوه‌های مقاومت دینی در ادبیات فارسی محسوب می‌شود و گواه آن است که پیش از نگارش «روضة ‌الشهدا»، مضامین عاشورایی در شعر فارسی سابقه داشته‌اند. معرفی و تحلیل این منظومه می‌تواند زمینه‌ساز پژوهش‌های گسترده‌تری درباره‌ی روایت انتقام ضریر خزاعی و محمد حنفیه از قاتلان امام حسین† و یاران وفادارش باشد و افق‌های تازه‌ای را در مطالعات حماسه‌ی شیعی بگشاید.

آثار رجالی به‌مثابه‌ی یکی از معتبرترین منابع شناسایی اصحاب اهل‌بیت‰، همواره جایگاه مهمی در مطالعات تاریخی و حدیثی داشته‌اند. علمای علم رجال با بهره‌گیری از اصول و مبانی خاص، به شناسایی و ارزیابی دقیق روایان و شخصیت‌های تاریخی می‌پردازند. یکی از موضوعات مهم مطرح‌شده در این منابع، گزارش‌های مرتبط با واقعه‌ی عاشوراست. در این زمینه، کتاب «خلاصة الاقوال»، اثر ابومنصور حسن بن یوسف حلی (726ق)، به‌عنوان یکی از متون متأخر رجالی شیعه، دربردارنده‌ی مجموعه‌ای از اخبار عاشورایی است که تا کنون کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. ارزیابی این گزارش‌ها می‌تواند در فهم بهتر منابع عاشواریی و اعتبارسنجی آنها نقش مؤثری ایفا کند. پژوهش حاضر با روش «توصیفی ـ تحلیلی» و بهره‌گیری از شیوه‌ی کتابخانه‌ای به بررسی میزان اعتبار گزارش‌های عاشورایی موجود در کتاب مزبور پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشانی می‌دهند که این کتاب دربردانده‌ی ده گزارش مرتبط با اشخاص حاضر در کربلاست که از این میان، هشت گزارش با منابع کهن مطابقت داشته و دو گزارش دیگر نیازمند نقد و بررسی دقیق‌تری هستند.