جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

شمایل‌نگاری دورة قاجار تحت تأثیر ایدئولوژی‌های مذهبی قرار گرفته و چهره‌های شیعی به‌عنوان الگوهایی از کمال و تقوا به تصویر درآمده‌اند. یکی از نمادهای برجسته در این آثار، «هالهٔ نور» است که در اطراف سر شخصیت‌های مقدس قرار می‌گیرد. نگارندگان این جستار با بهره‌گیری از مطالعات اسنادی و روش «کیفی»، هفت نقاشی از دورة قاجار را با هدف تبیین چگونگی استفاده از نمادهای عرفانی (نظیر هالهٔ نور) در تقویت پیام‌های مذهبی و معنوی تحلیل کرده‌اند. پرسش اصلی مقاله این است که ارتباط میان نمادهای عرفانی، به‌ویژه هالهٔ نور و مضامین مذهبی در شمایل‌نگاری‌های امیرالمؤمنین† و حسنین‡ چگونه است؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که در دورة قاجار، شمایل‌نگاری اهل‌بیت پیامبر‰، به‌ویژه امیرالمؤمنین† و ذریهٔ ایشان، به‌مثابهٔ رسانه‌ای برای اشاعهٔ اندیشه‌های شیعی و معرفت دینی به‌کار گرفته شده است. این آثار با الهام از روایات مذهبی، سیرة امامان معصوم‰ و شخصیت متعالی ایشان خلق شده‌اند. در نقاشی‌های قاجار، هالهٔ نور به‌مثابهٔ نمادی از تقدس و نور الهی تصویر شده است. این نماد نه‌تنها بیانگر مقام ملکوتی امامان معصوم‰ نزد باری‌تعالی، بلکه مظهر تجلی اسماء الهی در وجود مقدس ایشان است و پیوندی روحانی میان انسان مؤمن و عالم غیب برقرار می‌سازد. افزون بر این، هم‌افزایی میان عناصر نوشتاری و تصویری در این آثار، بر ویژگی‌های قدسی و معنوی امیرالمؤمنین† به‌عنوان انسان کامل، ولی و راهبر سالکان طریق حق تأکید می‌کند.

منابع تاریخی، حدیثی و سایر متون به تعداد فرزندان امام حسن† اشاره کرده‌اند. این تعداد با نام‌های فرزندان امام† که در منابع ذکر شده است، سازگاری ندارد. در برخی منابع، تعداد فرزندان امام†، حداقل 4 و حداکثر 22 تن ثبت شده است. تفاوت آمار ثبت‌شده در منابع، ناشی از تعدد همسرانی است که برای امام حسن† ذکر کرده‌اند. برخی مؤلفان فرزندانی را به امام نسبت داده‌اند که این انتساب نیازمند بررسی است. فرضیة اصلی پژوهش آن است که امام حسن† فرزندانی از همسران و کنیزان خود داشتند. با به‌کارگیری روش «کتابخانه‌ای» و داده‌های موجود در منابع گردآوری شده، مهم‌ترین راه برای شناخت تعداد فرزندان امام، بررسی همسران و کنیزان فرزنددار ایشان است. این پژوهش تحلیل مقایسه‌ای دقیقی از منابع شیعی و سنی دربارة تعداد فرزندان و انتساب آنان به امام حسن† ارائه داده است. پرسش اصلی مقاله این است که فرزندان واقعی امام حسن† چند نفرند؟ نتیجة پژوهش آن است که فرزندان امام حسن† کمتر از 15 تن بودند و استناد منابع متأخر به تعداد 15 فرزند، بر اساس سخن شیخ مفید (م413ق) صورت گرفته که پذیرفتنی نیست.

دوران امامت امام رضا† به سبب همزمانی با دوران احتجاجات اعتقادی و وجود جریان‌های متعدد در علوم اسلامی، اهمیت ویژه‌ای دارد. پایه‌ریزی و توسعهٔ علوم اسلامی به‌منظور ارائهٔ اسلام و مقابله با بدعت‌ها و انحرافات ایجادشده در حوزهٔ آن، از زمان رسول‌اللهˆ آغاز شد و امامان معصوم‰ پس از ایشان نیز این مسیر را ادامه دادند. یکی از شیوه‌هایی که امامان شیعه‰، به‌ویژه از نیمهٔ دوم عصر امامت به‌کار گرفتند، راهبرد مکاتبه بود که نوعی آموزش از راه دور محسوب می‌شد و شاخه‌های علوم اسلامی را پوشش می‌داد. با توجه به اینکه بیشتر پژوهش‌ها دربارهٔ امام رضا† بر مسئلهٔ ولایت‌عهدی و مناظرات ایشان متمرکز شده، این تحقیق به تبیین راهبرد مکاتباتی امام رضا† در رفع ابهامات مسائل کلامی پرداخته و با روش «توصیفی ـ تحلیلی» حول پاسخ به دو پرسش سامان یافته است: 1) چرا مکاتبه به‌مثابهٔ راهبردی آموزشی از سوی امام رضا† به‌کار گرفته شد؟ 2) ابهامات مطرح‌شده در مکاتبات کلامی امام رضا† شامل چه مباحثی می‌شد؟ امام رضا† با تأسی به امامان پیشین و با توجه به شرایط زمان، عملکرد خود را حول محور آموزش علوم اسلامی قرار دادند. در این میان، راهبرد مکاتبه، به سبب وسعت یافتن جهان اسلام، کاهش امکان برگزاری جلسات حضوری به خاطر رصد حکومت و آماده‌سازی جامعهٔ شیعه برای عصر غیبت، توسط ایشان به‌کار گرفته شد. این مکاتبات مباحث متعدد کلامی در دو حوزهٔ توحید و امامت را شامل می‌شد و ایشان با روش‌های نقلی و عقلی به تمام ابهامات پاسخ مکتوب دادند. در شاخهٔ علم کلام، برای نخستین‌بار شبهات واقفه و مسئلهٔ تجهیز امام† در مکاتبات دوران ایشان نمود یافت.

تشریح مفاهیم شیعی در قالب گفتمانی منظم و هدفمند، موجب رشد و گسترش نگرش­هایی خاص در سطح جامعه شده و مطبوعات در تقویت این قالب­های اندیشه­ای در ذهن مخاطبان نقش ویژه­ای برعهده داشته­اند. عقاید و تاریخ تشیع به‌مثابهٔ بستری که دربردارندهٔ مفاهیم شیعی بوده، ناظر بر شرایط جامعه و فضای تولید این‌گونه مضامین، هماره پیامدها و نتایج تازه­ای در اختیار گذاشته است. پژوهش حاضر درصدد تبیین مفاهیم مندرج در یکی از مهم­ترین مجلات حوزویِ پیش از انقلاب با عنوان «درس­هایی از مکتب اسلام» بوده و به خوانشی تازه از مفاهیم شیعی، ناظر بر شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی پانزده سال پایانی دورهٔ حکومت پهلوی مبادرت کرده است. بدین‌روی برای روشن کردن اهدافِ تولیدکنندگان متون در مجلهٔ مذکور، از روش «تحلیل محتوا» و با رویکردِ «توصیفی ـ تحلیلی» بهره برده و تحلیل داده­های کمّی مفاهیم پُربسامدی مانند «امام علی†، مهدویت، تقیه، سقیفه، غدیر، شعر و امامان، امامت، انتظار» و نیز مضامینی همچون «قیام فخ، علم امام، آیهٔ ولایت و مباهله» را که تراز توجه نسبت به آنها کمتر بوده، در اختیار قرار داده است. یافته­های کیفی نیز در سه محور بر پایهٔ تلفیقی از مفاهیم پُربسامد و مضامین کم‌تکرار، مدلول­های اعتقادی و تاریخی را با هدف ارتقای سطح درک مخاطبان ترویج کرده است. همچنین بینش سیاسی شیعه، مرزبندی عقیدتی و پاسخ به شبهات نیز ابعاد دیگر استنباط شده از اجماعِ وجه کمّی و کیفی بوده که قابل پیگیری است.

عبدالکریم سروش در نظریهٔ خود با عنوان «محمد، پیامبر اقتدارگرا» بر این باور است که شخصیت پیامبر اکرمˆ روحیه‌ای اقتدارطلب داشتند و این ویژگی در دین، کتاب و پیروان ایشان نمایان شده است. او برای اثبات ادعای خود، به آیات قرآن، روایات و اقدامات مسلمانان پس از پیامبرˆ استناد کرده و آنها را تجلی شخصیت ایشان ‌دانسته است. سؤال اصلی پژوهش حاضر این است که آیا این ادعا با شواهد و مستندات اسلامی همخوانی دارد؟ همچنین بررسی می‌شود که آیا با استفاده از منابع معتبر اسلامی و تفاسیر قرآنی می‌توان این نظریه را تأیید یا رد کرد؟ هدف این پژوهش نقد و بررسی دلایل و شواهد مطرح‌شده توسط سروش با استناد به منابع معتبر اسلامی است. روش تحقیق شامل اعتبارسنجی روایات، انطباق آنها با محکمات قرآن و استناد به تفاسیر معتبر قرآنی است. با فرض اینکه اقتدارگرایی مد نظر سروش معنای مثبت ندارد، یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند: سروش منابع اسلامی را به‌صورت گزینشی مورد استفاده قرار داده است. نقش قدرت سیاسی، به‌ویژه بنی‌امیه و بنی‌عباس در شکل‌دهی علوم اسلامی به نفع حکومت‌شان کم‌رنگ شده است. اسلام به‌عنوان تاریخ مسلمانان معرفی شده است (خلط اسلام یک و اسلام سه). روش گردآوری داده‌ها در این پژوهش اسنادی است.

در پژوهش‌های متعدد، پژوهشگران شکل‌گیری انواع خطوط فارسی و عربی را از نظر ویژگی‌های بصری، شخصیت واضع، و تأثیر برخی گرایش‌های فکری بررسی کرده‌اند؛ اما به نظر می‌رسد تاکنون تحقیقی همه‌جانبه مبتنی بر عوامل داخلی و خارجی تأثیرگذار بر شکل‌گیری خط نسخ ایرانی صورت نگرفته است. تحولات بصری لازم برای شکل‌گیری خط نسخ ایرانی از قرن نهم هجری آغاز شد و در قرون دهم تا سیزدهم هجری، با وجود آثار متعدد از نسخ‌نویسان ایرانی، این خط با نام خط نسخ احمد نیریزی پیوند خورد. پژوهش حاضر با استفاده از روش «توصیفی - تحلیلی»، زمینه‌های تأثیرگذار بر شکل‌گیری خط نسخ ایرانی را بررسی کرده و یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که حکومت شیعی صفویه با سیاست‌های فرهنگی خود، موجب پیدایش رقابت‌های فرهنگی میان صفویان و عثمانیان شد. این رقابت به‌مثابهٔ یک انگیزة خارجی، در شکل‌گیری خط نسخ ایرانی در کنار نسخ عثمانی نقش داشت. عوامل فردی (مانند کثرت مشق‌نویسی، تربیت شاگردان، سرشت نیکوی خوشنویس، حسن شهرت نیریزی) و عوامل محیطی (همچون رونق اخباری‌گری، قرآن‌نویسی، سنت وقف کتب، و توسعهٔ مدارس دینی) در زمان سلطنت شاه‌سلطان‌حسین، از دیگر زمینه‌های مؤثر بر شکل‌گیری خط نسخ ایرانی محسوب می‌شوند.