جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از میان مسائل مربوط به معاد، بحث کیفیت آن همواره مورد توجّه بوده است. این موضوع، متفکران را به چالش‌هایی‌ کشانده و سبب به وجود آمدن دیدگاه‌های متفاوتی در خصوص چگونگی معاد شده است. در قرآن نیز آیات فراوانی وجود دارند که معاد را به معنای بازگشت نفس به بدن معنا کرده‌اند. امّا منظور از بدن چیست؟ در پاسخ، ملاصدرا مبتنی بر یازده اصل فلسفی و به شیوه عقلانی بیان می‌دارد که معاد به‌صورت جسمانی است، امّا مقصود وی از جسم، بدن عنصری نیست؛ بلکه بدنی باطنی است که متناسب با حالات قیامت تغییر می‌کند و با همراهی نفس، در قیامت محشور می‌شود. امّا قاضی عضدالدین ایجی به‌عنوان یک متفکر اشعری، بر پایه اصلی عقلی- نقلی بر این باور است که صورت جسمانی و بدن عنصری دنیوی، عیناً به همین سیما در سرای آخرت برانگیخته خواهد شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه هر دو متکلم، معاد را به‌صورت جسمانی می‌پذیرند، ولی بر پایه اصولی خاص، ملاصدرا بدن جسمانی را در سرای آخرت، متفاوت با بدن عنصری دنیوی می‌داند؛ درحالی‌که قاضی عضدالدین ایجی، بدن اخروی را همان بدن دنیوی و بدون هیچ تغییری معنا کرده است. این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و مقایسه‌ای در نظر دارد تا زاویه‌ای از زوایای این بحث را روشن کند و اختلاف ساختاری و مَشی هر دو فیلسوف را به تصویر کشد. بنابراین، بررسی اصول حاکم بر نظرات این دو متکلم و بررسی افتراقات و اختلافات آن، وجه نوآوری این پژوهش خواهد بود.

حضرت آیت­الله خامنه‌­ای به‌­عنوان یکی از مفسران فرهیخته عصر حاضر، در تفاسیر خود از قرآن، از روش تفسیر جامع استفاده کرده­اند. در میان مفسران، افرادی که روش تفسیری جامع را انتخاب کردند، در میزان تأثیر روایات شأن نزول در تفسیر آیات، اختلاف‌نظر دارند. در نزد گروهی، این روایات، جایگاه والایی دارند، اما در مقابل عده‌ای بر این باورند که روایات شأن نزول، زمانی که خلاف ظاهر آیات قرآن باشند، جایگاهی ندارند. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش است که روایات شأن نزول در آثار تفسیری حضرت آیت‌الله خامنه‌ای چه نقشی دارند؟ یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که ایشان در مواجهه با شأن نزول، نگاه نسبی دارند؛ یعنی نه آنها را به طور کامل می‌پذیرند و نه به طور کامل رد می‌کنند. ‌ازنظر ایشان، تشخیص صحت و اعتبار روایات شأن نزول، با بررسی سند آیات راویان موثق آن قابل‌بررسی است. پس در نگاه ایشان، حجیت را به طور مستقل نباید به روایات داد و از آنها باید به‌عنوان مؤید استفاده شود. حجیت قرار دادن ظاهر قرآن، در جایی که قرینه­ای برخلاف آن وجود نداشته باشد لازم است و از روایت شأن نزول، برای تثبیت یا تکمیل فهم آیات بهره گرفته می‌شود. در تفاسیر ایشان، روایات شأن نزول گاهی به دلیل سنخیت با مفردات، سیاق، موضوع و لحن آیات، در راستای تأیید تفسیر قرآن به قرآن نقش‌آفرینی می­کنند.

فرقه وهابیت از دو قرن پیش توسط محمد بن عبدالوهاب به وجود آمد که بیشتر آرای آن با اعتقادات مسلمانان مخالف است. ریشه اکثر این اختلاف­ها و تضادهای اعتقادی به دو اصل توحید و حیات برزخی بازمی­گردد. مسئله حیات برزخی، نه تنها از موارد اختلافات مسلمانان با وهابیت است؛ بلکه در میان خود دانشمندان وهابی نیز در این موضوع اختلافاتی وجود دارد. حاصل مطالعه و بررسی درباره این مسئله آن است که افرادی چون ابن تیمیه و ابن قیم هم حیات برزخی و هم ارتباط عوالم را می‌پذیرند؛ ولی علمای عصر حاضر وهابیت مثل بن باز و البانی حیات را می‌پذیرند، اما ارتباط را انکار می‌کنند. بنابراین، نوعی واپس‌گرایی اعتقادی در سران جدید وهابیت مشاهده می‌شود. این در حالی است که بسیاری از آیات قرآن کریم و روایات و سیره نبوی دال برحیات برزخی، سماع موتی و ارتباط انسان در برزخ با عالم دنیا و ضد مدعای وهابیت است. ابن تیمیه نیز معتقد به بازگشت روح هنگام سؤال است و این به معنای حیات داشتن اموات بعد از مرگ است.

قرآن کریم مشتمل بر شگفتی‌ها و زیبایی‌های بی‌پایانی است. بخشی ازاین زیبایی‌ها در قالب آیاتی ارائه گردیده که هم به لحاظ موضوع و هم ازجهت چارچوب واژگانی باهم یکسانند و تنها در حروف یا واژگان اندکی ناهمگونند. قرآن‌پژوهان از این امر با عنوان«متشابه لفظی» یادکرده‌اند. در نوشتار حاضر با محوریت سوره بقره کوشش شده با بررسی آیات متشابه لفظی که در آن­ها حذف و اضافه صورت گرفته و با تکیه براصول معناشناسی شناختی به سبکی نوین، تحلیل معناشناختی این آیات انجام گیرد. بدین منظور به روش تحلیلی-توصیفی، آیاتی از سوره بقره، به صورتی نوین مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته و با تکیه بر مبانی نظری پژوهش، مانند «چشم­انداز»، «مسیرپیما»، «مرزنما» و «کانون توجه» به اثبات تفاوت معنایی در آیات متشابه لفظی پرداخته شده است که درآن واژه‌ای، حرفی، یا جمله‌ای در یک جا حذف و در جای دیگر ذکر گردیده است. شناخت اصل لغوی، اصل مضاعف و معناشناسی تاریخی می­تواند در این عصر کمک شایانی به فهم واژگان قرآن و توجیه آیات متشابه لفظی نماید.

یکی از خصوصیات قرآن کریم و از اعتقادات بنیادی مسلمانان، جامعیت کلام الهی است که مانند جهان­شمولی و جاودانگی قرآن، مورد توجه مفسّران از گذشته تاکنون بوده است. فخر رازی (606-544 ق) صاحب تفسیر مفاتیح ­الغیب و آیت الله جوادی آملی نویسنده تفسیر تسنیم و از مفسّران مشهور عصر حاضر، از جمله دانشمندانی هستند که به موضوع جامعیت قرآن توجه داشته­اند. با تحقیق در آثار مفسّران شیعه و سنی، منشاء اصلی یک اندیشه و هم­چنین تحول موضوع­های قرآنی آشکار می­شود. ازاین­رو این مقاله با روش توصیفی – تحلیلی و مطالعات کتابخانه­ای به این نتیجه دست یافته است که فخر رازی در تفسیر جامعیت قرآن، رویکرد حداقلی دارد و قرآن را در حوزه اصول و فروع دین جامع می­داند؛ زیرا به نظر وی مسأله اشتمال قرآن با جامعیت آن تفاوت دارد؛ اما آیت الله جوادی آملی در تفسیر جامعیت قرآن، رویکرد حداکثری دارد و جامعیت قرآن را به معنای کامل بودن آن می­داند.

توسّل از معارف مهم و عقاید اصلی در دین مبین اسلام است که به معنای جست­وجوی وسیله­ای برای تقرّب به خداوند متعال به­کارمی­رود و در آیه 35 سوره مائده قرآن کریم بدان امر شده است. وسیله، آن چیزی است که متوسّل­شونده با توسّل به آن، به مقصود خود دست می­یابد. با این حال، این که به چه چیز یا کسی می­توان متوسّل شد، از مباحث اختلافی بین تسنّن و تشیّع است که در این نوشتار، هر دو دیدگاه به ‌صورت مقایسه­ای مورد بررسی قرار می­گیرد. در این مقاله تفسیر المنار به ‌عنوان نماینده تفکر اهل‌سنّت و تفسیر المیزان به ‌عنوان نماینده دیدگاه شیعه انتخاب شده و تشابه و تفاوت این دو بررسی می­گردد. هردو مفسّر توسّل به خدا، قرآن و اعمال صالح را مشروع می­دانند؛ اما نویسنده المنار، توسّل به انبیا، اولیا و صالحان را بعد از حیات مطلقا مردود؛ و در زمان حیات، توسّل به دعای ایشان را مشروع می­داند. هرچند گاهی همین نظر را نیز نفی و نقض می­کند. وی توسّل به ذات مقدس ایشان را نیز به دلایلی از جمله تنافی با توحید نمی­پذیرد؛ اما علامه طباطبایی عدم تنافی آن را با توحید اثبات می­کند.

امروزه بررسی‌های تطبیقی (مقایسه­ای) منجر به شناخت نقاط قوّت و ضعف و هم‌چنین آشنایی با مبانی اشتراک و افتراق نظرات دو متفکر می‌گردد. مقایسه آرای این دو در موضوعاتی خاص، چنانچه از دو فرقه متفاوت از یک دین باشند، امکان روشنگری، تقریب مذاهب یا اتّحاد میان فرقه­های یک دین را افزون می­سازد. آیت‌اللـه خامنه‌ای مرجع شیعی ایرانی و شیخ یوسف القَرضاوی عالم سنّی مذهب مصری، هر دو از اندیشمندان معاصرند که شخصیت علمی، اجتماعی و سیاسی آنان، تأثیر بسیاری در تاریخ جهان اسلام ایجاد نموده است. پژوهش حاضر در پی رسیدن به مبانی اشتراک و اختلاف دیدگاه‌های آن دو و نقد و بررسی آن‌هاست. از این رو با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی چنین به دست آمد که این دو عالم بزرگ دینی در دو مسألة نگاه به انتخابات با توجّه به دو اصل قرآنی «شورا و مشورت» و «وحدت و یکپارچگی» که تقویت حکومت اسلام را در پی دارد و هم‌چنین کیفیت استهلال و اثبات آغاز ماه قمری با یکدیگر اشتراک نظر دارند؛ که البتّه در مورد هر دو دیدگاه، مناقشاتی وجود دارد. از سوی دیگر، در نگاه به مسأله، عصمت، مهدویت، مرجعیت و نیز قضاوت زنان تفاوت اساسی در آرای طرفین مشاهده می‌شود.

کاربرد لفظ در بیش از یک معنا بدان معنی است که یک لفظ، مانند مشترک لفظی در یک استعمال و در آن واحد، بتواند در چندمعنا به کار رود؛ به گونه‌ای که همه معانی در عرض یکدیگر قرار گرفته و تمام آن­ها مقصود گوینده باشد. امکان عقلی این کاربرد یا عدم امکان آن و همچنین امکان وقوعی یا امتناع وقوعی این کاربرد، محل تضارب آرای دانشمندان اسلامی، به ویژه دانشمندان اصولی معاصر بوده است. در مقاله پیش رو پس از بررسی دیدگاه‌های مختلف و ارزیابی آن­ها با ملاحظاتی، امکان وقوعی این کاربرد ترجیح داده شده است. سپس بر پایه این مبنا به ملاک‌های چندمعنایی در آیات اشاره نموده و تأثیر این کاربرد در آیات را که از امتیازات این پژوهش به شمار می‌رود، به صورت تطبیقی استقراء نموده است. از آن­جا که قرآن کتاب مورد وفاق در میان همه مسلمانان است، توجه به کاربست چندمعنایی در آیات قرآن، در توسعه معارف شریعت و کشف آرای دین در عرصه‌های مختلف، نقش بسزایی ایفا خواهد نمود.

قرار دادن خلیفه از سوی خدا بر روی زمین(بقره:30)،به دلیل اهمیت خاصی که در مباحث کلامی و اثبات مسئله امامت و ولایت دارد، از جمله موضوعات مورد مناقشه بین مفسران فریقین است. پرداختن به خلافت الهی حضرت آدم(ع) و انبیاء بعد از ایشان، جانشینی آدم(ع) از دیگران، جانشینی خدا بر زمین برای اجرای اوامر الهی، خلافت نوع انسان و تحقق فعلی آن در انسان کامل و لزوم نصب خلیفه، موضوعاتی هستند که مفسران به آنها پرداخته‌اند. این پژوهش، با روش اسنادی، به بررسی روند تکاملی تفسیر این آیه در طول قرن‌ها، با توجّه به عوامل مؤثّر پرداخته ‌است. حاصل این تلاش علمی، دستیابی به برداشت‌هایی مُشعر بر مسئله ضرورت وجود امام معصوم تا آخرالزمان از سوی مفسران فریقین است. در این دیدگاه، انسان کامل، خلیفه خدا است که نصب او به‌عنوان واسطه فیض الهی، اجتناب‌ناپذیر است، اما پیش‌فرض‌های کلامی مفسران اهل ‌سنت، مانع از پذیرش حقیقت و موجب تطبیق مقام خلیفه بر حاکم الهی جامعه اسلامی شده است، حتی اگر معصوم هم نباشد.