جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

همواره پژوهش در باب مسئله که خاستگاه دین یکی از مسائل اصلی و مهم در حوزه دین پژوهی بوده است. فلاسفه، متکلمین نسبت به این مسئله بی‌تفاوت نبوده‌اند و برای این پرسش که خاستگاه دین چیست؟ رهیافتهایی داشته اند. شیخ مفید(ع) که از میان متکلمین دارای تبحر فوق العاده‌ای در حوزه علم کلام و شناخت قرآن است، پاسخ های ارزشمندی را برای این سوال ارائه نموده است. از این پژوهش حاضر بر آن است که به بررسی و تحلیل خاستگاه اخلاقی دین از منظر این متکلم ارجمند امامیه بپردازد که در نتیجه می‌تواند پاسخ مناسبی به پرسش مذکور را ارائه نماید. فطرت الهی انسان، فلسفه‌ی خلقت بشر و انگیزه‌ی انسان برای کسب معرفت الهی از مواردی هستند که شیخ مفید(ره)، از آنان به عنوان خاستگاه‌های دین یاد می‌کند زمینه های اخلاقی دارند. از موارد دیگری که این متکلم شیعه، از آنان به عنوان خاستگاه دین نام می‌برد، می‌توان به عدل الهی و ضرورت وجود راهنمای الهی برای انسان اشاره نمود نیز به بیان خاستگاه اخلاقی دین می پردازد. که مورد اخیر را می‌توان مهم‌ترین و مفصل‌ترین بحث پیرامون خاستگاه اخلاقی دین برشمرد. در این موضوع به بحث ضرورت وجود پیامبران و ضرورت وجود امامان معصوم (ع) به صورت جداگانه پرداخته می‌شود. محقق بر آن است تا در این پژوهش به موارد ذکر شده از منظر دیدگاه کلامی شیخ مفید(ره) به تفصیل بپردازد و با توجه به قدرت و تبحر کلامی شیخ مفید(ره) توانسته است پاسخ مناسبی به پرسش مذکور را ارائه نماید.

سیدجلال‌الدین‌آشتیانی متفکری با رویکرد صدرایی و عرفانی و دارای ذهنی نقاد است. نقد جلوه‌گاه مرزهای اندیشه‌ها است. انتقادات آشتیانی دارای وسعتی است که از مخالفان تا سرآمدان فلسفه و عرفان را شامل می‌شود. او متکلمان، عرفا، فلاسفه مشائی، اشراقی و حتی صدرایی را نقد کرده است. در این رساله با روش تحلیلی-توصیفی به دنبال ارائه دیدگاهی جامع از اندیشه‌های آشتیانی بوده‌ایم، به این منظور انتقادات او را در سرتاسر ابواب فلسفه و عرفان، مطمح نظر قرار داده‌ایم و مبانی‌ای را که این انتقادات بر آن استوار است، بررسی نموده‌ایم. مباحث رساله، ذیل سه عنوان وجودشناسی، جهان‌شناسی و انسان‌شناسی طرح شده است. از باب نمونه او هم ادله عرفا در وحدت وجود را نقد می‌کند و هم از مدعای وحدت وجود دفاع می‌کند، هم ادله عرفا بر صادر اول بودنِ وجود منبسط را نقد می‌کند، هم از صادر اول بودن وجود منبسط دفاع می‌کند. همچنین او برخی از صدرائیون را که منکر تشکیک ماهوی هستند نقد می‌کند و تشکیک در ماهیت را به تشکیک در وجود ارجاع می‌دهد. او هم نظر برخی از متکلمین و تفکیکیان مبنی بر مادی بودن نفس را مورد نقد قرار می‌دهد، هم نظر برخی از فیلسوفان مبنی بر مجرد محض بودن نفس را نقد ‌می‌کند و برای نفس دو ساحت روحانی و جسمانی قائل می‌شود. آشتیانی هم نقدهای جلوه بر برهان تضایف را مخدوش می‌داند، هم خودش این برهان را از جهتی دیگر نقد می‌کند. او عمدتا با مبانی صدرایی و عرفانی و گاه با مبانی مشائی و دینی به نقد دیگران پرداخته است. آشتیانی به جهت تکیه به نگاه صدرایی با دو چالش روبرو است: اول اینکه نتواند تقریر صحیح و همدلانه‌ای از نظری که نقد کرده است ارائه دهد، دوم اینکه روبنای نظر دیگران را صرفا با تکیه به مبانی صدرائی مورد انتقاد قرار دهد. آشتیانی در اکثر موارد از این چالش‌ها سربلند بیرون آمده است.

تبیین دین و رابطه آن با علم از جمله‌ی مباحث دامنه‌داری است که در عصر حاضر توجه بسیاری از اندیشمندان را در فلسفه دین به خود جلب نموده و محل بحث و تضارب آراء است. در این بین، برخی با اذعان به حقیقت دین قائل به تمایز آن با علم، برخی دیگر قائل به مکمل بودن آن دو، گروه سوم با اذعان به حقیقت دین قائل به تعارض آن دو در برخی موارد و گروه چهارم، معتقدند دین، امری توهمی بوده و هیچ مرز مشترکی بین آن دو وجود ندارد. از جمله‌ افراد گروه چهارم می‌توان به‌ ریچارد داوکینر، رفتارشناس و زیست ‌شناس فرگشتی بریتانیایی اشاره کرد. به باور وی، دین محصول تصادفی نوعی کجروی در امری سودمند بوده‌ و چه بسا نظریه‌‌ مم‌ها ، به ویژه استعداد آدمیان برای پذیرش مِم‌های دینی، بتواند توضیح دهد چرا دین به عنوان یک امر وهمی می‌تواند مانند ویروس ذهنی در میان جوامع شایع گشته و برخلاف موازین و اصول علمی و عقلانی عمل کند. وی معتقد است دین از آنجائی که توهمی بیش نیست، بر سرراه پیشرفت های علمی مانع‌تراشی می‌‌کند و از همین رو این دو هیچ سنخیتی با همکدیگر ندارند. سوال تحقیق این است که ریچارد داوکینز دین و رابطه آن با علم را چگونه تبیین می‌کند و چه نقدهایی بر دیدگاه وی در این خصوص وارد است. در این تحقیق پس از تبیین و تحلیل دیدگاه ریچارد داوکینز در باب‌ دین و رابطه آن با علم، به نقد دیدگاه وی در این خصوص پرداخته می‌شود. کلمات کلیدی: ریچارد داوکینز، دین، رابطه علم و دین، کلام فلسفی امامیه.

در عصر صفویه با انتقال پایتخت به اصفهان، علم کلام به شکوفایی رسید. علمای زیادی به اصفهان مهاجرت کردند و مدارسی تاسیس کردند. گرایشهای مختلف کلامی همراه شکوفایی علم کلام پا به عرصه رقابت گذاشتند و سه رویکرد کلامی در مدرسه اصفهان بوجود آمد. کلام عقلگرای فلسفی، کلام حدیث گرا و کلام عقلگرای غیر فلسفی. مدرسه اصفهان هرچند از اخباریان نیز تاثیر پذیرفت، ولی تحت تسلط این جریان قرار نگرفت و یک سرچشمه فکری مهم آن جریان حدیثگرای جبل عامل می باشد آنهم از طریق افرادی مانند محمد بن حسن عاملی معروف به کمال الدین درویش و حسین بن عبدالصمد عاملی و برخی از خاندان شهید ثانی مانند حسن بن زین الدین صاحب معالم و فرزند وی شیخ محمد و نبیره او شیخ علی صاحب الدر المنثور والدر المنظوم . شهیدثانی را می توان یکی از مهمترین شخصیتهای طرفدار رویکرد نقلی کلام دانست. این نگاه به برخی از شاگردانش که در عصر صفوی راهی ایران شدند نیز انتقال یافت این افراد هر چند گرایش حدیثی دارند ولی مانند اخباریان به تکفیر و تفسیق عالمان اصولی گذشته نمی پردازند و درگیری چندانی با اصول فقه ندارند به عبارت دیگر این افراد اخباری شمرده نمیشوند.

یکی از مباحث بسیار مهم که که آثار تربیتی و عقیدتی متعددی بر آن مترتب است و نقش اساسی در زندگی انسان دارد موضوع هدایت و ضلالت می‌باشد. پژوهشی که در پیش رو دارید در پی تبیین معنا، مراتب و اقسام هدایت و ضلالت است. به علاوه به عوامل و موانع هدایت و همچنین ویژگی‌های مهتدین و مضلین پرداخته می‌شود. علاوه بر این نقش اختیار انسان و فاعلیت خداوند در هدایت و ضلالت نیز تبیین می‌گردد. پس از بررسی موارد فوق به این نتیجه رهنمون شدیم که اعتقادات و اعمال بر طبق تعالیم وحیانی مشمول هدایت الهی قرار گرفتن انسان می‌شود و تبعیت از هوای نفس و جهل سبب گمراهی انسان می‌گردد. همچنین هدایت و ضلالت صفت ذات نیستند و در مقام فعل، ضلالت امری است عدمی، ولی از آن جا که این انتخاب با اراده خود انسان است و این اراده را خداوند در اختیار او قرار داده است، ضلالت به خداوند نسبت داده می‌شود. روش تحقیق در این پایان‌نامه، کتابخانه‌ای می‌باشد.

تاریخ و عقاید اسماعیلیه از آثار متخصص مشهور فرقه اسماعيليه دكتر فرهاد دفتری (متولد تهران و گفته شده: بروكسل- 1317ش) است كه به لاتين نگارش شده و دکتر فریدون بدره ای (متولد کرمانشاه 1315ش) به فارسی ترجمه كرده است. در اين اثر، تاريخ و انديشه‌هاى فرقه اسماعيليه به صورت تفصيلى از آغاز تا امروز مورد بحث و بررسى علمى قرار گرفته است. مترجم كه آثار فراوانى را در كارنامه خود دارد ترجمه‌اى سليس و روان از اين اثر به دست داده است. اين كتاب از سه مقدمه (مترجم، نویسنده و ویلفرد مادلونگ) و هفت فصل به ترتيب ذيل تشكيل شده است: 1. پيشرفت غربیان در مطالعات اسماعيلى، 2. منشأ و تحوّلات اوليه مذهب تشيع، 3. اسماعيليه نخستين، 4. اسماعيليه فاطمى، 5. اسماعيليه مستعلوى، 6. اسماعيليه نزارى در دوره الموت، 7. اسماعيليه نزارى بعد از دوره الموت. از امتيازات كتاب حاضر اين است كه نویسنده در مواردى از نقشه جغرافيايى نيز استفاده كرده است. همچنين نسب‌نامه و شجره امامان و داعيان اسماعيلى را به صورت نمودار آورده است. ديگر اين‌كه فهرستى از اصطلاحات مرتبط با اسماعيليان با توضيحات مختصر ارائه شده است. همچنين در بخش‌هایى از كتاب تصاويرى از اماكن و شخصيت‌هاى اسماعيلى آمده است. فهرست مطالب و تصاوير در ابتداى كتاب آمده است. در انتهاى اثر نيز فهرست اصطلاحات، يادداشت‌ها، كتاب‌نامه كتب فارسی و عربى، و نمايه الفاظ و اصطلاحات ذكر شده است. در بخش يادداشت‌هاى كتاب چاپ‌ها و ترجمه‌هاى مختلف منابع معرفى شده است.

کلام و جامعه؛ تاریخ اندیشه دینی در صدر اسلام از نزدیک به ربع قرنی که از انتشار مجموعت شش‌جلدی کلام و جامعه در سده دوم و سوم هجری اثر پروفسور یوزف فا‌ن‌اس (متولد ۱۹۳۴)، استاد بازنشسته رشته اسلام‌ شناسی و زبان‌های سامی دانشگاه توبینگن و پژوهشگر نامی عرصت کلام اسلامی می‌گذرد، این مجموعه بی‌تردید یکی از منابع پژوهشی درخور توجه به‌شمار آمده و پایه‌ای برای تحقیقات متعددی قرار گرفته است. روش جدید بررسی آرای کلامی در چهار حوزه عالم اسلامی و مناسبات آنها با یکدیگر و نیز نسبت میان جامعه و کلام، افق‌های جدیدی را در پژوهش‌های کلامی گشوده است. تتبع کم‌ نظیر نویسنده و ذکر دقیق ماخذ در پانوشت‌ها، این مجموعه را به گنجینه‌ای ارزشمند برای پژوهشگران در کلام اسلامی مبدل ساخته است.