جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

كتاب «أربعة كتب إسماعيلية» به زبان عربى و از نسخ خطى در كتابخانه امبر و سيانه ميلانو أفست شده و تصحيح آن به دست رودولف اشتروتمان صورت گرفته است. «أربعة كتب إسماعيلية» از چهار مقاله گردآورى شده است: 1-«مسائل في الحقايق و جواباتها» 2-«رسالة الامم الاعظم»كه مؤلفين آنها مجهول هستند. 3-«تحفة المرتاد و غصة الاضداد» 4-«رسالة الايضاح و التبين في كيفية تسلسل الجسم و الدين» اثر راعى اسماعيلى على بن محمد بن الوليد(522-611 هجرى قمرى).

تاریخ و عقاید اسماعیلیه از آثار متخصص مشهور فرقه اسماعيليه دكتر فرهاد دفتری (متولد تهران و گفته شده: بروكسل- 1317ش) است كه به لاتين نگارش شده و دکتر فریدون بدره ای (متولد کرمانشاه 1315ش) به فارسی ترجمه كرده است. در اين اثر، تاريخ و انديشه‌هاى فرقه اسماعيليه به صورت تفصيلى از آغاز تا امروز مورد بحث و بررسى علمى قرار گرفته است. مترجم كه آثار فراوانى را در كارنامه خود دارد ترجمه‌اى سليس و روان از اين اثر به دست داده است. اين كتاب از سه مقدمه (مترجم، نویسنده و ویلفرد مادلونگ) و هفت فصل به ترتيب ذيل تشكيل شده است: 1. پيشرفت غربیان در مطالعات اسماعيلى، 2. منشأ و تحوّلات اوليه مذهب تشيع، 3. اسماعيليه نخستين، 4. اسماعيليه فاطمى، 5. اسماعيليه مستعلوى، 6. اسماعيليه نزارى در دوره الموت، 7. اسماعيليه نزارى بعد از دوره الموت. از امتيازات كتاب حاضر اين است كه نویسنده در مواردى از نقشه جغرافيايى نيز استفاده كرده است. همچنين نسب‌نامه و شجره امامان و داعيان اسماعيلى را به صورت نمودار آورده است. ديگر اين‌كه فهرستى از اصطلاحات مرتبط با اسماعيليان با توضيحات مختصر ارائه شده است. همچنين در بخش‌هایى از كتاب تصاويرى از اماكن و شخصيت‌هاى اسماعيلى آمده است. فهرست مطالب و تصاوير در ابتداى كتاب آمده است. در انتهاى اثر نيز فهرست اصطلاحات، يادداشت‌ها، كتاب‌نامه كتب فارسی و عربى، و نمايه الفاظ و اصطلاحات ذكر شده است. در بخش يادداشت‌هاى كتاب چاپ‌ها و ترجمه‌هاى مختلف منابع معرفى شده است.

در اینکه خواجه نصیر آثاری را به نام بزرگان اسماعیلیه به رشته تحریر درآورده است و در آن کتاب‏ها به مدح و ستایش بزرگان این فرقه پرداخته تردیدی نیست. همچنین احتمال جدی وجود دارد که او در مدت حضورش میان اعضای این فرقه رساله‏هایی در تأیید باورهای اعتقادی ایشان نگاشته باشد. اما خواجه دانشمندی مسلمان از شیعه دوازده امامی محسوب می‏شود و براساس مسئولیت اخلاقی مکلف به پاسداشت صحت عقاید هم کیشان خود است و اخلاقا نمی‏تواند عقاید فرقه منحرف را تایید و ترویج کند. از بیان صریح او در دیباچه بازنویسی شده اخلاق ناصری که اولین اثر وی در مدت اقامتش میان اسماعیلیان است چنین برمی‏آید که آزادی در انتخاب و اختیار در عمل که از شروط اصلی مسئولیت اخلاقی محسوب می‏شود در مدت حضور خواجه در میان این فرقه برای او وجود نداشته است. از این رو نمی‏توان او را مسئول تبعات احتمالی نگارش آن کتاب‏ها در تأیید باورهای این فرقه دانست. در نهایت شاید بتوان گفت این پرسش اخلاقی، سؤال زمانه خواجه نصیر نبوده است و احتمالا او و مخاطبان هم‏عصرش چنین شرایطی [ یعنی تنگنایی اخلاقی که خواجه در آن قرار داشت] را رویه‏ای رایج می‏دانستند و بنابراین او نیازی به توضیح اجزا رفتار خویش نمی‏دیده است.

داعی الدعاه شیعیان اسماعیلی، مویدالدین شیرازی هم هر چند مخفیانه به قاهره می رود، اما وجود همراهان ناپایدار بساسیری و تغییر پیاپی مواضع آنها بین بساسیری و سلاجقه، و عدم وفاداری کامل آنها به شیعیان اسماعیلیه، به همراه مشکلات ایجادشده برای یازوری، وزیر مستنصر فاطمی، بن مایه قطع ارتباط داعی الدعاه با بساسیری می شود. بساسیری نیز اگر چه اختصاصات خلیفه را به مصر می فرستد و به نام مستنصر خطبه می خواند، اما خلیفه عباسی را به منزله برگ برنده در حدیثه الفرات، نزد همراه اصلی خودش در فتح بغداد، یعنی قریش بن بدران، نگاه می دارد. حرکت بساسیری و اعلام خلافت فاطمیان؛ بیش از آنکه معلول وفاداری به شیعیان اسماعیلیه باشد، تقسیم و تسهیم منافع و قدرت سیاسی است. در عهدنامه ای که برای بساسیری به عنوان صاحب الجیش نوشته شده است، هیچ اشاره ای به تعهد شیعه اسماعیلیه ندارد. همچنین یک سان انگاری امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) با المستنصر فاطمی برای بیان همکاری تعدادی از شیعیان امامیه با بساسیری، افزون بر نقض گزارش ابن اثیر، بیش از آنکه معلول تطابق اعلان یک امام حی در زمان خاص باشد، ناشی از ارتباط نسبی و طایفه ای بین مزید بن صدقه و بساسیری است. بنابراین، نظر برخی از مستشرقان همچون گرهارد هافمن، تی کانارد، و ناگل در این خصوص قابل تصحیح و تکمیل است.

کتاب زمان ادواری در مزدیسنا و عرفان اسماعیلیه سه مورد از غنی‌ترین و پیچیده‌ترین مطالعات هنری کوربین را که در اصل در کنفرانس‌های ارانوس در سال‌های 1951 و 1954 و کنفرانس دیگری در سال 1956 ارائه شد، در ترجمه انگلیسی گرد هم می‌آورد. هر یک از این سه مطالعه نسبتا اولیه حول یک مجموعه ساخته شده‌اند "مقایسه" ی بسیار خلاقانه مطابقت های پدیدارشناختی بین متون (اغلب بسیار پراکنده) از طیف گسترده ای از سنت های معنوی از اواخر باستان (از جمله مانوی و فرقه های ایران ساسانی) – که همه ی این مطالعات "عرفانی" هستند به معنای ریشه یونانی آن واژه. که مورد علاقه ی خود کوربین است. متون اسلامی و نویسندگانی که در اینجا مورد بررسی قرار می‌گیرند، قرن‌ها، مناطق (از مصر تا آسیای مرکزی) و دیدگاه‌های مذهبی و فلسفی بسیار متفاوت را در بر می‌گیرند و به طرز شگفت‌انگیزی خلاقیت، تنوع و قدرت جذب اندیشه اسلامی در قرون اولیه آن تمدن را نشان می‌دهند. (علیرغم غنا و پیچیدگی مقایسه‌های توسعه‌یافته در اینجا، نویسنده به اثبات پیوندهای «تاریخی» نمی‌پردازد، بلکه انواع الهامات و گمانه‌زنی‌های معنوی مکرر و کهن‌الگویی که مورد توجه گروه ارانوس قرار داشت را بررسی می کند) در حالی که مقایسه، روش پدیدارشناختی این کتاب است که معمولا با دوست صمیمی کوربین، میرچا الیاده مرتبط می‌شود، تراکم، پیچیدگی و شدت ادبی دراماتیک نوشته‌های کوربین نظمی کاملا متفاوت دارد. کتاب زمان ادواری در مزدیسنا و عرفان اسماعیلیه توسط انشاالله رحمتی ترجمه شده است. این کتاب را نشر سوفیا منتشر کرده است.

مؤید فی الدین شیرازی به عنوان رسانه تبلیغ مذهبی فاطمیان، تلاش می‌کند تا در کنار آموزه‌های اسماعیلی با اهرم شعر، گستره حامیان مذهب اسماعیلی را افزایش دهد. اینکه او چگونه بر این مسیر گام برداشته، با بررسی توصیفی - تحلیلی اشعار می‌توان بدان پاسخ داد. مؤید نشان می‌دهد که او در بسیاری از اشعار خود با پرداختن به زوایای مختلف مسئله امامت، سعی دارد ضرورت وجود امام را اثبات کند. او در اشعار خود با انتساب فاطمیان به پیامبر و حضرت علی به صراحت آنان را خلیفه مسلمین می‌داند. در شعر مؤید، خلیفه فاطمی علم به باطن دارد، لذا به تأویل قرآن آگاهی داشته و توان تشخیص حق از باطل را دارد. از این‌رو، آنان چراغ هدایت هستند و مردم برای نجات از گمراهی و هدایت به رستگاری باید از آنان پیروی کنند؛ زیرا بر اساس عقاید اسماعیلیه، هیچ دوره‌ای نمی‌تواند خالی از امام باشد. در شعر مؤید، فاطمیان به واسطه انتساب به پیامبر و حضرت علی، پرچمدار اسلام بوده و وظیفه راهبری مسلمانان را بر عهده دارند و آیات قرآنی که در خصوص اهل بیت نازل شده، به نحوی شامل فاطمیان نیز می‌شود.

یکی از عناوین مهم در فلسفۀ دین معاصر معرفت‌شناسی دینی است. این موضوع بیشتر با رویکرد تحلیلی مورد بحث قرار گرفته است. البته با رجوع به فلسفه‌های قاره‌ای نیز تلاش شده دیدگاه‌های فیلسوفان در این خصوص استنباط شود. با رجوع به آثار متفکران در سنت ایرانی‌ـ اسلامی می‌توان این مبحث را به‌خوبی پی گرفت. در این مقاله با روش توصیفی‌ـ تحلیلی به آموزۀ تعلیم که یکی از مهم‌ترین مبانی معرفت‌شناسی دینی شیعۀ اسماعیلیه محسوب می‌شود پرداخته می‌شود. بین اسماعیلیه (باطنیه، تعلیمیه) و امامیه تفاوت بسیار است. اما در یکی از کلیدی‌ترین عقاید، یعنی باور به امام معصوم و تبعیت از او، اشتراک نظر دارند. واکاوی نظریۀ تعلیم و نقدهایی که بدان وارد است می‌تواند به فهم بهتر نظریۀ امامت نزد امامیه مددرسان باشد. همچنین برای فهم معرفت‌شناسی دینی اسماعیلیه فهم آموزۀ تعلیم اهمیتی اساسی دارد. مسئلۀ این پژوهش واکاوی نقد غزالی بر آموزۀ تعلیم است.

در جوامعی که مذهب نقش مهمی ایفا می کند، روابط حکومت با علمای دین تأثیر بسیاری در سیاست دارد. در دوره حکومت سامانی علمای دین جایگاه ویژه ای در ساختار سیاسی و همچنین در جامعه داشتند. در این دوره حضور ایشان را نه تنها در مناصب دینی، بلکه در مناصب دولتی و سیاسی مشاهده می کنیم. تدبیر حکومتی امرای سامانی اقتضا می کرد تا از علمای دین در امور سیاسی استفاده شود.در این مقاله چگونگی تعامل علمای دین و امیران سامانی، چرایی پایبندی آنان به برقراری و دوام رابطه با یکدیگر و نتایج حاصل از منصب داری سیاسی علمای دین مورد بررسی قرار خواهد گرفت. نتیجه بررسی نشان می دهد علمای دین در قدرت گیری حکومت سامانی و تحکیم آن و همچنین در زوال آن نقش مؤثری داشته اند.