جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

لودویگ یوزف یوهان ویتگنشتاین (1951 - 1889)، چهرۀ برجسته¬ی فلسفۀ تحلیلی و از مهم¬ترین فیلسوفان قرن بیستم بود که آثارش تأثیر چشم¬گیری در مباحث معرفت¬شناسی، فلسفۀ زبان و فلسفۀ ذهن گذاشت. هرچند که نوشته¬ها و اظهارات مستقیم ویتگنشتاین راجع به دین بسیار اندک می¬باشند، اما شرح¬ها و تلاش¬هایی که به جهت بررسی و انطباق پیامدها و برآیندهای فلسفۀ وی با تفکر دینی نگاشته شده¬اند، بسیار است. یکی از معتبرترین این نوشته¬ها، کتاب ویتگنشتاین و فلسفۀ دین به ویراستاری رابرت.ال.ارینگتون و مارک ادیس در سال 2001 توسط انتشارات راتلج منتشر گردیده است. این کتاب شامل ده مقاله از نویسندگان و ویتگنشتاین¬پژوهان مختلف ذیل عنوان فلسفۀ دین از نگاهِ ویتگنشتاین می-باشد. هدف این پژوهش، ترجمۀ پنج مقاله از ده مقالۀ کتاب ویتگنشتاین و فلسفۀ دین ضمن بررسی مضامین و آراء مطرح شده در آن¬ها می¬باشد که موضوعات مطرح شده در این پنج مقاله، خدا، جادو، آفرینش، ایمان و گفتار دینی می¬باشند.

در زبان‌شناسی شناختی امروز، استعاره وسیله‌ی زیبایی‌شناختی نیست که کاربردی ادبی داشته باشد بلکه ابزاری است که با آن اندیشه آدمی تبلور می‌‌یابد و مفاهیم انتزاعی و غیرمحسوس به تصویر کشیده می‌شود. نهج البلاغه نیز به عنوان اخ القرآن، مشحون از مفاهیم انتزاعی است که از نظر محتوا و کلام با هم منسجم هستند و بین آن‌ها تعامل گفتمانی وجود دارد؛ لذا می‌توان با استفاده از نظریه استعاره‌ مفهومی، شناخت بهتری نسبت به اندیشه گوینده سخن پیدا نمود. یکی از انواع استعاره‌های مفهومی، استعاره جهتی است که مفاهیم انتزاعی را در قالب جهت‌های شش‌گانه مفهوم‌سازی می‌کند. جهت‌هایی که از یک‌سو ریشه در تجربه و فرهنگ اهل زبان دارند و از سوی دیگر مفاهیم مجرد را به تصویر می‌کشند. پژوهش حاضر برآن است تا با روش توصیفی-تحلیلی و بر اساس نظریه استعاره مفهومی، نقش معنایی جهات شش‌گانه را در حکمت‌های نهج البلاغه بررسی کند و از طریق آن، مفاهیم بدیع حوزه مقصد را با استفاده از حوزه مبدأ هر چه روشن‌تر نماید. در جهت تحقق این هدف، تحقیق حاضر در پی پاسخ به این سؤال است که استعاره‌های جهتی چگونه مفاهیم انتزاعی حکمت‌های نهج البلاغه را می‌نمایاند؟ بر اساس نتایج، نشانه‌های دربرگیرنده کوچ کردن، مرگ، فرشته شدن عفیف و نشانه‌های دربردارنده آرزو، سفر آخرت با استعاره‌های نزدیک و دور مفهوم‌ سازی شده‌اند؛ هم‌چنین معانی متعالی مانند علم با عمل، چشم‌پوشی و اسلام با استعاره بالا و بالاترین به تصویر درآمده است و معانی انحطاطی مانند عدم آمادگی قلبی و نگذاشتن ارث با استعاره روی‌گردانی آمده است.

مسئله‌ی اصلی مقاله‌ی پیش رو این است که آیا نظریه‌ی بینامتنیت- در شکل و روایت کلاسیک‌اش، یعنی آنچنان که ژولیا کریستوا، واضع لفظ بینامتنیت، آن را روایت و صورتبندی کرده است- می‌تواند در حکم یک روش برای فهم معنای زبان و متون دینی به کار آید؟ و اینکه با به‌کارگیری بینامتنیت می‌توان به یک معنای واحد، کامل و نهایی رسید؟ و به فرض حصول معنا، وضعیت عینیت فهم زبان دین و متون دینی چگونه خواهد بود؟ ضمناً به این پرسش نیز پاسخ داده‌ایم که با تأکید بر ویژگی بینامتنی متون، همچون پویایی و فرآوری مداوم متون، در جریان بینامتنیت، معنای متن می‌تواند همان مقصود نویسنده‌ی متن باشد؟ کریستوا بر دو مؤلفه سوژه و زبان در کنار ساختار، برای حصول معنا تأکید دارد با تکیه‌بر این دو مؤلفه‌ی مهم کریستوایی که اساس شکل‌گیری بینامتنیت را تشکیل می‌دهد بحث در دو محور بررسی می‌شود.1. با در نظر گرفتن این نکته که معنا حاصل همکاری و پیوند زبان و سوژه است، عینیت فهم معنای گزاره‌های دینی و اساساً زبان دین در دو شکل مکتوب و گفتاری آن به چه نحو خواهد بود؟2. بینامتنیت امکان روشی برای فهم معنای زبان دین را فراهم خواهد کرد؟ که درنتیجه درخواهیم یافت کاربست بینامتنیت در وادی زبان دین به‌موجب پویایی زبان و سوژه‌ی سخن‌گو کریستوایی امکان حصول یک معنای واحد را نخواهد داشت و با توجه به این نتیجه عینیت فهم معنای زبان دینی فرضیه‌ای نادرست است و بینامتنیت در قامت یک روش برای حصول معنا به کار نخواهد آمد.

یکی از مسائل مهمّ امروزی فلسفه دین که با دانش‌های زبان‌شناسی، کلام و تفسیر گره خورده است، مسئله‌ی «زبان دین» یا «زبان دینی» است. در عصر حاضر متفکران غربی نوعاً با طرح نظریه‎هایی چون نمادانگاری، کارکردگرایی، تمثیل‌انگاری، و اسطوره‌پنداری زبان دینی را غیر شناختاری و فاقد بار معرفتی دانسته‌اند. در این میان، پل تیلیخ (1886 ـ 1965)، متکلم مسیحی آلمانی‌ـ امریکایی، زبان دین را نمادین می‌داند. از نگاه وی، دین همان شناخت امر متعالی و پیوند قلبی با اوست و چون امر متعالی نامحدود و دست‌نایافتنی است گزاره‎های دینی نمی‎توانند با زبان عادی از آن سخن بگویند و ناچار زبان دین زبان نمادین خواهد بود. در مقالۀ حاضر، پس از تبیین و تحلیل دقیق نظریۀ نمادین پل تیلیخ، از چالش‌های فراوان این نظریه سخن گفته شده است؛ ابهام مفهومی، ابهام در نتایج، تناقض میان نظریه و عملکرد صاحب آن، خلط میان نماد و زبان نمادین، خلط مفهوم و مصداق وجود الهی، و به‌ویژه غیر معرفت‌بخش بودن گزاره‎های دینی از جملۀ این چالش‏هاست. افزون بر این، تفاوت‎ها به لحاظ بستر، آموزه‌ها، چالش‏ها، و راهکارها ‎میان فضای «کتاب مقدس» و «الهیات مسیحی» از یک سو و «قرآن» و «الهیات اسلامی» از سوی دیگر چنان عمیق و اساسی است که به فرض کارآمدی نظریۀ تیلیخ در الهیات مسیحی نمی‌تواند در ساحت قرآن کارایی داشته باشد.

ترجمه ماشینی: معنای مشخصی برای یک جمله چیست؟ این پرسشی است که فیلسوف تحلیلی برجسته ویلیام پی آلستون در این سهم عمده به فلسفه زبان به آن می پردازد. پاسخ او بر پتانسیل جمله داده شده برای ایفای نقشی است که گوینده آن در ذهن داشته است، چیزی که او آن را قابل استفاده بودن جمله برای انجام عمل گفتاری مورد نظر گوینده آن می نامد. آلستون کنش غیرکلامی را به عنوان عمل گفتن چیزی با «محتوای» معین تعریف می کند. او شرح خود را از چیستی انجام چنین اعمالی از حیث مسئولیت پذیری، در بیان یک جمله، برای وجود شرایط خاص توسعه می دهد. مثلاً در درخواست از شخصی برای باز کردن پنجره، گوینده مسئولیت می‌پذیرد که پنجره بسته است و گوینده علاقه دارد که پنجره باز شود. آلستون در اعمال غیروابسته و معنای جمله، این مفهوم را بسط می‌دهد و چارچوبی از پنج دسته از کنش‌های گفتاری را ایجاد می‌کند و در ادامه استدلال می‌کند که معنای جمله اساساً موضوعی بالقوه کنش غیروابسته است. یعنی اینکه یک جمله معنای خاصی داشته باشد این است که برای انجام کارهای غیرکلامی از نوع خاصی قابل استفاده باشد. آلستون در ارائه الگوهای دقیق و صریح تحلیل برای طیف وسیعی از کنش‌های گویا، سهمی منحصر به فرد در زمینه فلسفه زبان دارد - حوزه‌ای که احتمالاً برای سال‌های آینده بحث‌هایی را ایجاد می‌کند.

قرآن کریم بارها از استعاره‌هایی بهره برده است که با الهام از نهاد حمل‌ونقل و مؤلّفه‌های تشکیل‌دهندۀ آن در بافت نزول سامان یافته‌اند. آن کلان‌استعاره که مبنایی برای ساختِ دیگر استعاره‌ها در این حوزه قرار گرفته، صورت‌بندیِ حیات دینیِ انسان بر مبنای جابجایی و سفر است که اصلی‌ترین نمونۀ آن در آیات پایانی سوره مبارکه حمد دیده می‌شود. این پژوهش با هدفِ ارائۀ تحلیلی زبان‌شناختی از آیات شریفه حمد/6-7 کوشیده است با رویکرد ریشه‌شناسی سامی، به بازتفسیر مفاهیمِ به‌کاررفته در این آیات همّت گمارد و استعارۀ ساخت‌یافته در آن را به بحث گذارد. این مطالعه نشان می‌دهد «صراط مستقیم» در بافت نزول، اشاره به راههای روسازی‌شده و برخوردار از منزلگاههای بین‌راهی دارد که درنتیجه، پیمایشِ آن را برای مسافران سهل می‌سازد. همچنین، این مطالعه نشان می‌دهد برخلافِ دیدگاههای تفسیری رایج، آیه پایانی سوره مبارکه حمد، زبانِ استعاره را به خدمت گرفته و سه وضعیتِ گوناگونِ مسافران در جادۀ هدایت را به تصویر کشیده است.