مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

قرآن کریم در آیات متعدد انسان ها را به تعقل فرا خوانده است. و در کنار این دعوت مؤکد، ظرف تعقل را معرفی کرده که نشان می دهد برای اصلاح اندیشه و رفتار، تعقل در محورهای بخصوصی ضروری است. این پژوهش تلاش کرده است به بسترهای تعقل مورد توجه قرآن و دستاوردهای حاصل از آن دست یابد. به دلیل گستردگی این موضوع در قرآن، تنها آیاتی بررسی شده که در آن ها واژگانی آمده که از ریشه «ع ق ل» اخذ شده است. این واژگان در ساختارهای"تعقلون"، "یعقلون"، "عقلوا"، "یعقل" و "نعقل" یافت شد که 49 بار در قرآن به کار رفته است. همه 49 آیه مورد بررسی قرار گرفت. 12 مورد بدون ذکر بستر، به پیامدهای تعقل یا عدم تعقل اختصاص داشت و 37 مورد به همراه سیاق مربوط، بسترهای تعقل و نتایج حاصل از آن را بیان کرده بود. در روند بررسی، هفت محور به عنوان بسترهای تعقل، از آیات استخراج گردید. این محورها شامل: طبیعت؛ ناپایداری دنیا؛ تاریخ؛ کتب آسمانی و به خصوص قرآن کریم؛ احکام دین؛ دوران پیری و بالاخره گستره گمراه سازی شیطان می باشد. در این نوشتار، آیات دیگری که واژگان مشابه مانند تفکر، تدبر، تأمل و تفقه در آن ها آمده بررسی نشد. نتایج حاصل از تعقل در هفت محور ذکر شده را از آیات قرآن دریافت و مورد تبیین قرار گرفته است. که دستاورد تعقل در هفت مورد بالا به ترتیب معرفت به توحید ربوبی؛ آخرت گرایی در رفتار؛ عبرت آموزی؛ آشنایی با حقایق فراتر از دسترسی عقول بشری؛ پای بندی به احکام شریعت؛ تقویت معاد اندیشی و رهایی از دام های فریب شیطان است.

یکی از شاخه‌های دین‌پژوهی، معرفت‌شناسی دین است که در قرن اخیر توجه بسیاری از متکلمان و فیلسوفان دین را به خود معطوف ساخته‌‌ است. هر یک از متفکران دینی بر اساس بینش و گرایش خود مواضع متفاوتی دارند. این نوشتار، بررسی و مقایسه آراء دو متفکر معاصر شیعی (آیت الله جوادی و استاد حکیمی) که هر دو نگاه درون‌ دینی به باورهای دینی دارند را موضوع تحقیق قرار داده است. استاد حکیمی معتقد است که روش قرآن، عرفان و برهان و نتایج حاصل از آنها جدا از هم و متفاوت با یکدیگرند. آیت الله جوادی سه روش قرآن، برهان و عرفان را با یکدیگر هماهنگ می‌داند و دفاع برهانی از باورهای دینی را وظیفه متکلم و متألّه دانسته و ملاک روایی آموزه‌ها و معتقدات اسلامی را موجه بودن آنها به برهان عقلی معرفی می‌کند.هر دو اندیشمند جایگاه و منزلت والایی برای عقل در آموزه‌های وحیانی و باورهای دینی قائل‌اند. با این وجود، بنا بر اعتقاد مذهبی خود، عقل را در عالی‌ترین مرتبه‌اش مختص به معصومین می‌دانند و در این مرتبه است که عقل کاملاً مصون از خطا است. لکن عقل در مراتب پایین‌تر از این مرتبه، هم معصوم و مصون از خطا است و هم خطاپذیر است. عقل در مواردی که مربوط به حوزه‌ی ادراکات بدیهی و مکتسبات یقینی باشد، مصون و معصوم، امّا در غیر این حوزه، خطاپذیر است. زیرا این امکان وجود دارد که عقل در مراتب پایین‌تر، دچار انحاء مغالطه شود اما با این حال، عقل از حیث مصونیت در برخی حوزه‌ها، توان تولید و تبیین و توجیه باورهای دینی را دارد. هر دوی این اندیشمندان، علیرغم اختلاف نظرشان در موضع نقش عقل در توجیه باورهای دینی، عقل بشر را چه مصون از خطا باشد و چه خطاپذیر در نظر گرفته شود، در تولید باور دینی، نیازمند به وحی می‌دانند.آیت الله جوادی و استاد حکیمی دو تفاوت اساسی با یکدیگر دارند؛ یکی اینکه استاد حکیمی بر طبق دیدگاه مکتب تفکیک،سعی دارد که اصطلاحات منطقی و فلسفی را بکار نگیرد اما آیت الله جوادی خود را موظف می‌داند که به دفاع برهانی از باورهای دینی بپردازد. دیگر آنکه، آیت الله جوادی تأویل را برای تمامی آیات قرآن امکان‌پذیر می‌داند ولی استاد حکیمی جواز تأویل را منوط به شرایطی می‌کند که طبق این شرایط آیات بسیار محدودی تأویل (روا) می‌شود.

این اثر، درصدد تبیین این نکته اساسی است که همان‌گونه که نبوت و وحی از حقایق الهی و اراده و مشیت حضرت حق، کاشفیت دارد، عقل برهانی نیز کاشف علم و مشیّت ربوبی است و همان‌طور که نقل از خلقت و عالم تکوین گفتگو می‌کند، عقل هم از حوزه تدیّن و حقایق الهی پرده برمی‌دارد و این هر دو، پیام‌آوران معصومی هستند كه اندیشمندان در هر حوزه علمی، با هر شیوه دانش، از محصول و داده‌های آن دو بهره جسته، به حوزه ربوبی تقرّب علمی می‌جویند. این دو حجّت الهی نه‌تنها معارض یکدیگر نیستند، بلکه با کمال هماهنگی و تأثیر و تأثّر متقابل، از امتیازات یکدیگر سود می‌برند.

قرآن کتابی است که انسان را به تفکر و تعقل در جهان هستی و آیات پروردگار عالم دعوت می کند. قصص قرآن، بخش قابل ملاحظه ای از آیات قرآن را تشکیل می دهند و هدف از نقل آنها بیداری انسان و عبرت گرفتن از سرنوشت پیشینیان است. قصه یکی از مصادیق هنر است که در عرصه فرهنگ و انتقال مفاهیم انسانی قدمتی کهن دارد و به طور غیرمستقیم و در قالبی جذاب و تاثیرگذار پیامی خاص را به مخاطب می رساند و سازگارترین فرم کلامی با ذهن بشر است. مقاله حاضر ضمن اشاره ای کوتاه به مبانی هنری قصه های قرآن، سعی در بررسی جایگاه عقل در آنها دارد با این نگرش که این قصه ها در چارچوبی خاص و با تکیه بر عناصر مشخصی پرداخته شده است. پس از تعریفی کوتاه از عقل و عقلانیت، جلوه عقلانیت در قصص قرآن مورد تحلیل قرار گرفته است.

‫عقل به عنوان چراغ دروني، انسان را بر تشخيص نيک از بد و مقايسه و تحليل قادر ميسازد. اين پژوهش در پنج بخش، به بررسي نقش امام علي عليه السلام در احياي عقلگرايي پرداخته است. نويسنده در کليات، به معنيشناسي عقل و معني عقلگرايي پرداخته است. سپس به عقلگرايي پيش از ظهور اسلام و عقلگرايي پس از ظهور اسلام پرداخته است. ظهور اسلام به عنوان آغاز عصر عقلگرايي، معرفي شده و عقلگرايي و تفکر عقلاني در قرآن و روايات بررسي شده است. بخش بعدي به نقش امام علي عليه السلام در کاربرد عقل و تأسيس فکر فلسفي در اسلام، اختصاص يافته است. امام علي عليه السلام مظهر عقل و عقلگرايي است و از ديدگاه آن حضرت، عقل از جايگاه و منزلت والايي برخوردار است. همچنين نقش آن حضرت در تأسيس تفکر عقلاني و سيره عملي آن حضرت در تفکر عقلاني بيان شده است. در اين رابطه ميتوان به طرح مباحث اعتقادي از سوي آن حضرت اشاره نمود که عبارتاند از: 1. طرح شيوههاي معرفت در باب خداشناسي چون شناخت خدا از طريق ذات خويش، از طريق معرفت نفس، از طريق معرفت آفاق و از طريق نظم پديدهها؛ 2. طرح براهين عقلي در خداشناسي چون برهان حرکت، برهان حدوث و قدم و برهان صديقين؛ 3. مسئله معرفت کنه ذات و صفات خدا؛ 4. سخنان امام عليه السلام در تبيين اقسام توحيد؛ 5. مسئله عدل در افعال الهي؛ 6. مسئله قضا و قدر؛ 7. ضرورت بعثت انبيا?؛ 8. ضرورت امامت؛ 9. مسئله معاد. در پايان، تأثير خردورزي امام علي عليه السلام در حوزه تفسير آيات قرآن و در مجادلات کلامي و همچنين بر نحلههاي فکري معتزله، اشاعره و شيعه بيان شده است. نتيجه اينکه امام عليه السلام در فهم و تبيين باورها و تعاليم اساسي اسلام، از عقل به عنوان منبع و ابزار کمک گرفته و در ترويج عقل نظري و عملي، نقش ارزنده و تأثيرگذاري داشته است.

‫وارد شدن در حوزه‌ي مفهوم‌شناسي واژگان قرآن و تعيين قلمرو معنا‌شناختي هر يک از آنها بر اساس کاربرد قرآنيشان، ـ و نه بر اساس تلّقي‌هاي بيروني ماـ از مهم‌ترين مسائلي است که براي رسيدن به فهم صحيح معارف قرآن، بايد در رأس مطالعات قرآني قرار گيرد. مسأله‌ي معرفت و شناخت که اساس آموزه‌هاي ديني به شمار مي‌رود، با تعابير مختلفي هم‌چون: تدبّر، تفقّه، تعقّل و تفکّر که از واژگان مترادف‌نماي اين حوزه مي‌باشند، بيان شده است. در اين ميان تعيين قلمرو معنايي هر يک از اين واژگان و تمايز قائل شدن ميان آنها، دقّت نظر زيادي را در کاربرد قرآنيشان مي‌طلبد. ازاين‌رو در اين پژوهش با تکيه بر خود آيات و با روش معني‌شناسي در چارچوب روابط همنشيني، ـ پس از بررسي تک‌تک آيات مشتمل بر واژگان فوق ـ قلمرو معنايي هريک از آنها به دست مي‌آيد و بر مبناي نتايج حاصل شده است که مي‌توان با دفع شبهه‌ي ترادف اين واژگان، ترابط معناشناختي آنها را که شامل وجوه اشتراک، افتراق و يا تعيين جايگاه هريک از آنها در کلام وحي مي‌باشد، مشخص نماييم. بر اين اساس مشخص مي‌نماييم که در کاربرد قرآنی، واژه‌ي تدبّر از ميان اين واژگان، بالاترين جايگاه را دارد و تفقّه، تعقّل و تفکّر به ترتيب در مرتبه‌ي بعد قرار مي‌گيرند. کليدواژه: معني‌شناسي، روابط همنشيني، تدبّر، تفقّه، تعقّل، تفکّر

---

‫عقل يکي از مهم‌ترين ابزارهاي انسان براي کسب معرفت است. پژوهش حاضر با روش تحليل محتوا به بررسي ديدگاه معصومين‌( درباره عقل پرداخته و قلمرو تحقيق را به کتاب "عقل و جهل" اصول کافي و شرحي که ملاصدرا بر آن نگاشته، محدود کرده است. فرضيه تحقيق آن است که عقل از نگاه پيشوايان ديني، زمينه‌ساز دريافت رستگاري از جانب خدا بوده و سبب نزديکي انسان به خدا مي‌گردد. عقل در اخلاق به‌معناي بخشي از نفس انسان، در کلام به‌معناي مشهورات، و در فلسفه گاهي به‌معناي قوه‌اي از نفس، و گاهي به‌معناي جوهر مجردي است که در وجود و تأثير، مفارق از ماده است. از نظر ملاصدرا، عقل با همه تباين و تشکيکي که دارد، همه اقسام آن در غيرجسماني بودن، مشترک است. عقل، نخستين و کامل‌ترين آفريده الهي، و اشرف ممکنات است. بر اساس روايات، عقل موجودي است که حقيقت آن عين حقيقت روح اعظم است، و همانند روح، درک تفصيلي آن براي ما امکان ندارد. درباره ارزش و جايگاه عقل، روايات اصول کافي عقل را آفريده شده از نور خداوند، و ثروت نافع دانسته، و حتي به‌عنوان معيار و ميزان ارزش عمل انسان معرفي شده است. البته عقل به‌طور مطلق کارساز نيست، بلکه عقل ياري شده به نور الهي، وسيله هدايت است. در مجموع، جايگاه عقل از نظر روايات، بسيار بلند است و حجت دروني است که در روند شناخت قوانين و وظايف ديني، زيربناي تمام حجت‌هاي معتبر ديگر مي‌باشد. برخي از روايات، همه فضايل و کمالات انساني را ويژگي‌ها و نشانه‌هاي عقل دانسته، که البته ملاصدرا منظور از آن را عقل اول مي‌داند که ميان او و خدا واسطه‌اي نيست. تأمل در روايات نشان مي‌دهد که عقل انسان، قوه‌اي است که خير و شر را درک مي‌کند و آن‌ها را از يکديگر جدا مي‌سازد. و همين قوه است که انسان‌ها را به گزينش خير، و اجتناب از شر فرامي‌خواند.

‫عقل به‌عنوان پيامبر دروني، و انبياي الهي به‌عنوان پيامبران بيروني با تقويت يکديگر، مسير کمال را که همان معرفت خدا و قرب به او مي‌باشد، به انسان نشان مي‌دهند. در اين راستا، اميرالمؤمنين علي( دين‌داري را ارزشي غبطه‌آور، محور وحدت، معنابخش و هدايت‌گر زندگي مي‌داند. آن حضرت همچنين طرق دين الهي را معتدل دانسته، و هدف، مقصد و مبدأ آن را واحد مي‌شمارد. از اين منظر، سوءظن به خدا و همه رذايل اخلاقي آفت ديانت به‌شمار مي‌روند. امام علي( هدف از بعثت انبياي الهي را بيداري عقول انسان‌ها، و آشنا کردن آن‌ها با حسن و قبح افعال بيان نموده است. آن حضرت عدالت اجتماعي، تعليم و تربيت و شکوفايي بخش‌هاي مهم اقتصادي را مهم شمرده، و به‌طور کلي توجه به آباداني شهرها، بالندگي تجارت، عدالت‌ورزي، حق‌گرايي، امنيت اقتصادي و ضرورت برنامه‌ريزي، جزء اهداف اقتصادي در سنت علوي مي‌باشد. امام علي( عرصه سياست را نيز با نگاهي توحيدي مي‌نگرد، و نقش سياست را در شکل‌گيري اخلاق و رفتار اجتماعي برجسته مي‌سازد. درباره رابطه دين و ايمان نيز امام( علم و معرفت را رکن ايمان و شرط لازم آن، و عمل را جلوه خارجي ايمان شمرده، و ميانه‌روي در امور را هم نشانه خردمندي، و هم نشانه کمال ايمان مي‌داند. علي( عقل را در دسته‌بندي‌هاي مختلف به مطبوع و مسموع، رعايي و روايي، معاش و معاد، سالم و فاسد، کامل و ناقص، نظري و عملي تقسيم مي‌کند. اگرچه درباره رابطه عقل و دين، دو ديدگاه اساسي و متقابل شامل نظريه عقل‌گرايي حداکثري و رويکرد ايمان‌گرايي وجود دارد؛ اما انديشمنداني همچون علامه طباطبايي و شهيد مطهري نظريه موازنه‌گرايي بين عقل و نقل را پذيرفته‌اند. از نظر امام علي( عقل، اساس دين است، و ارتباط محکم و هماهنگي با وحي دارد. بدين ترتيب، عقل و دين داراي يک رابطه دو سويه و سازگار مي‌باشند.