مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

نهج البلاغه در مرتبه بعد از قرآن، در اوج فصاحت و بلاغت قرار داشته و بر معارف بسیار والا و بلند دینی مشتمل است. موضوع «منابع معرفت دینی از منظر نهج‌البلاغه» که مورد بررسی این رساله است و به روش کتابخانه‌ای و از نوع توصیفی ـ تحلیلی ‌است، گرچه در گذشته از منظر قرآن کریم و روایات مورد بررسی قرار گرفته، ولی به طور مستقل از دیدگاه نهج‌البلاغه بررسی نشده است. در این رساله، به ذکر موضوعاتی که بیان آن‌ها به تبیین این مبحث کمک می‌کند، پرداخته شده است، موضوعات کلیدی چون: معرفت و امکان آن در حوزه مباحث دینی، نقش وحی و سنت در فهم منابع دینی، قلمرو و توانایی عقل در حوزه کشف حقایق و آموزه‌های وحیانی دینی و سندیت آن، دلیل حجیت برهان عقلی در تبیین معارف دینی، از مطالبی است که در این نوشتار به عنوان زمینه‌ها و ابزارهای معرفت درحوزه معرفت‌شناسی دینی به خصوص در قاموس نهج‌البلاغه مورد بررسی قرار گرفته است. از منظر حضرت علی(علیه‌السلام) وحی مهم‌ترین ابزار شناخت است. آن حضرت در نهج‌البلاغه، از سنت به عنوان راه درست و طریق استوار یاد می‌کند که مراد از سنت، سیره رسول خدا است و راه و روش پسندیده پیشینیان. عقل نیز در کلام امام علی(علیه‌السلام) گوهری گرانقدر است که انسان را به کسب معارف و حقایق دینی راهنمایی می‌نماید.

هدف از انجام این پژوهش بررسی جایگاه تعقل در دو مکتب معتزله و اشاعره در معرفت دینی می‌باشد که به روش کتابخانه‌ای انجام شد و برای گردآوری مطالب ضمن مراجعه به کتب علمی تاریخی، از مجموعه مقالات و مطالب صاحبنظران و اندیشمندان نیز بهره برداری شد. بر طبق یافته‌های پژوهش دو جریان فکری معتزله و اشاعره ضمن آن که در امکان و ضرورت معرفت خدایِ سبحان و وجوب تفکر و ضرورت استدلال در شناخت خدا هم رأی هستند، اما در پاره‌ای از مبانی معرفت شناختی و روش شناختی اختلاف نظر دارند. مهمترین اختلاف نظر این دو مکتب در زمینه معرفت شناسی متمرکز بر پاسخ به این سوالات است: «آیا وجوب معرفت الله را عقل به ما می‌گوید یا شرع؟» « آیا رابطه تفکر و معرفت تولیدی است یا استلزامی؟» در پاسخ به این سوؤالات معتزله رأی به «وجوب عقلی» معرفت الله می‌دهد، رابطه تفکر و معرفت را نیز «تولیدی» میداند و تولید علم را بر تفکر، که فعل اختیاری انسان است، مستقر می‌کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که عقل در معتزله، ماهیتی متفاوت با ماهیت عقل در نظام‌های فلسفی و حتی پاره‌ای دیگر از نظام‌های کلامی دارد، عقل از نگاه بیشتر معتزلیان مجموعه‌ای از دانش‌ها است که پس از حصول آنها، دارندهاش عاقل خوانده می‌شود. اما اشاعره بر «وجوب شرعی» معرفت الله تأکید می‌کند و رابطه تفکر و معرفت را نیز «استلزامی» می‌داند تولید علم را نیز بر قدرت محدثه، که به نظریه کسب اشعری بر می‌گردد، متکّی می‌کند. در روش شناسی نیز اگرچه دو مکتب در اعتبار روش‌های حسّی، عقلی و نقلی در کلام اشتراک دارند، در میزان اعتبار و تقدم هر یک از این روش‌ها بین آن دو اختلاف نظر است.

در کتاب حاضر که ترجمه آن به زبان پشتو بعنوان پایان نامه صورت گرفته، معظم له حدیث مفصل هشام را از جلد اول کتاب شریف اصول کافی شرح و بررسی نموده اند که ضمن آن پاسخ تمامی کسانی که سعی دارند اسلام را آیینی غیر عقلانی قلمداد کنند، تبیین گردیده است. و در ذیل مباحث آن سعی شده است که وجدان انسان های عاقل را به این سوی متوجه سازد که اسلام یک آیین و دین عقل و عقلانیت است و با مطالعه و شرح روایت مذکور و توضیح آن، که یکی از نمونه های روایات مربوط به عقل و اندیشه از دیدگاه اسلام است، جایگاه عقل و عقلانیت در اسلام به وضوح آشکار می شود. معظم له در این نوشتار مجموع مباحث را در سه موضوع کلان که مشتمل بر سی دو فراز است، شرح داده اند. در موضوع نخست ایشان جایگاه عقل را در منابع اسلامی مورد بررسی قرار داده اند و در نتیجه ارزش و اهمیت عقل و نقش تعقل و اندیشه در مباحث دینی را تبیین نموده اند. موضوع دوم که مربوط به عقل و ایمان است، به راه رسیدن به سعادت در هر دو جهان از طریق عقل و هشدار و مذمت به بی خردان را از نظر آیات و روایات اختصاص داده اند. در موضوع سوم، معظم له ویژگی های عقل، آفات عقل، نشانه های عاقلان، دنیا و آخرت از نظر عاقلان، فایده عقل کامل و صفات عاقلان را بیان نموده و در نهایت کتاب را با ذکر اندرزهای امام سجاد علیه السلام و سفارشات پایانی که درمورد اختلاف سطح خردها و فلسفه اختلاف روایات است، به پایان رسانده اند.

در قدیم حکمت و فلسفه یکی بوده است. حکمت در یونان تبدیل به فلسفه شده، ولی هیچ‌وقت دور از حکمت و بریده از حکمت نبوده است. در تمدن اسلامی فلسفه و حکمت مترادف یکدیگرند. اگر فلسفه از مبادی حکمی و مبادی الهی دور بشود در عالم اسلامی پذیرفته نیست.