مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

«عقلانیت» بنیادی‌ترین مفهوم در حوزه اندیشه‌ورزی است. این مفهوم در دو نگرش دینی و غیردینی، از اهمیت شایان‌ برخوردار است. عقلانیت، بر فرضی که غیردینی تفسیر گردد، در گفتمانِ رضوی «موهبت الهی» است که به ‌نوع بشر اعطا شده و جوهر وجود او را تشکیل می‌دهد. عقلانیت ‌دینی، اما مبتنی بر معارف قرآن و سنت است و از سوی عقلانیت ‌وحیانی حمایت می‌شود. هدف مقاله، تبیین مفهوم عقلانیت و گونه‌شناسی آن در گفتمان‌های علمی(روایات عقل‌محور) رضوی است. در این تحقیق، آن دسته از روایات رضوی مورد خوانش قرارگرفته‌اند که مفاهیم «تعقّلْ»، «تفکرْ» و «تعلّمْ» را مورد بحث قرارداده‌اند. گونه‌های عقلانیت که از این روایات استنباط شده‌‌، عبارتند از: عقلانیت ‌فطری، عقلانیت ‌عِلمی، عقلانیت ‌دینی، عقلانیت‌ عملی و عقلانیت ‌اعتدالی. مهم‌ترین یافته‌های این طرح، شناسایی و تحلیل مفاهیم مختلفِ عقلانیت است که از این نوع روایات اصطیاد شده‌اند. عقلانیت مورد نظر روایات رضوی، اما عقلانیت جزئی نیست، بلکه سطح بالاتر، عمیق‌تر و اعم از آن، یعنی عقلانیت کلی/شهودی است که شامل عقل جزئی هم می‌شود. روش پژوهش، تحلیلی-توصیفی است.

نویسنده این کتاب در مقدمه توضیح می‌دهد که چگونه این کتاب و انگیزه نوشتن آن در ذهن وی شکل گرفته است. وی در این باره می‌گوید: سر آغاز شکل‌گیری این کتاب از راهنمایی رساله‌ای در کارشناسی ارشد توسط نویسنده شروع شد، رساله‌ای که در دانشگاه آریزونا نوشته شد. من و وودوارد طی چندین سال مباحثاتی گسترده درباره تحولات جهان اسلام در دوران معاصر داشته‌ایم، به خصوص در مصر و جنوب شرق آسیا. بعدتر نیز دوی به این مباحثات اضافه شد. هر سه ما در این عقیده مشترک بودیم که مباحث الهیاتی معاصر در جهان اسلام ممکن نیست که توسط غیر مسلمانانی(و در این موضوع حتی مسلمانانی) که از دانش کافی از مناقشات و مذاهب کلامی در پنج قرن اول اسلام برخوردار نیستند، درک شود. این عقیده منجر به پیشنهاد رساله‌ای به آقای آتمایا در کارشناسی ارشد شد: رساله‌ای در ترجمه‌ی مقاله‌ای از معتزله درباره اساس عقلانی الهیات، با تقریظی مختصر در رابطه با دلالت‌های این متن برای مباحثی که در میان گروه‌های مسلمان و روشنفکران مسلمان اندوزی در دوران معاصر در جریان است. متنی که من به آقای آتمایا برای ترجمه پیشنهاد کردم کتاب الاصوال‌الحکمه قاضی عبدالجبار معتزلی بود که ترجمه دوباره آن در فصل پنجم این کتاب آمده است. در این کتاب ابتدا آراء قاضی عبدالجبار و رساله‌ای از او و هم‌چنین توصیفی از اصول خمسه معتزله ارائه می‌شود. سپس مقاومت در برابر عقل‌گرایی و به خصوص ابن‌تیمیه مورد بحث قرار می‌گیرد. در پایان به مناقشات معاصرانی چون فضل الرحمان و هارون ناسوتیون (از روشنفکران به نام معاصر اندونزی ) و دفاع ناسوتیون از معتزله‌گرایی پرداخته می‌شود.

انسان در تمام مراحل زندگی خویش نیازمند فراگیری حکمت می‌باشد، یکی از راه‌های فراگیری حکمت برای انسان، استفاده از عقل می‌باشد، بحث حجیت عقل، در معارف دینی، در میان متکلمین و فلاسفه، اهمیت ویژه‏ای ‏داشته و درباره آن نظرات متفاوتی مطرح شده است، گروهی به راه تفریط رفته و عقل را نامعتبر دانسته اند، عده ای، دچار افراط شده، عقل را کافی می‏دانند. عده‏ای ‏در کنار اعتبار بخشیدن به عقل، لازمه سعادت را، استفاده از وحی وعقل در کنار هم، دانسته اند، در این پایان نامه، پس از آشنایی با مفاهیم مورد نیاز، به بررسی تطبیقی نظرات مختلف، در رابطه با جایگاه و حدود ادراک عقل در حکمت، پرداخته ایم، سپس، این نظرات را بر عبارت قرآنی « وَ یُعَلِّمُکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ » تطبیق داده و مشخص شد، عقل در شناخت معارف نظری همچون: خدا شناسی، انسان شناسی، معاد و نبوت دارای محدودیت بوده و کسی جز خداوند بدان احاطه ندارد، همچنین در حوزه عملی، در مواردی همچون کشف مصالح و مفاسد و حسن و قبح شرعیات، درک جزییات دین، و قانون گذرای ناتوان بوده و به استمداد وحی، نیازمند است.لذا بنا به شهادت آیه« وَ یُعَلِّمُکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ »، ازآنجاکه خداوند که عالم به این عجز بشر و نیز، طالب رسیدن انسان به هدف خلقت خویش_ یعنی رسیدن به مرتبه انسان کامل_ می‏باشد، آنچه انسانها، از آن بی خبر بوده اند را، به انبیا و اهل بیت نبی، آموخت و انبیا و اوصیاء، آن را برای انسان، بیان کرده اند.لذا، نیروی تعقل و ادراک بشری، در کنار وحی و تعالیم اهل بیت، همچون دو بال، انسان را از طریق فراگیری حکمت، به پرواز در ساحت قدس ربوبی دراورده و رسیدن به کمال را برای او میسر، نموده اند.

در اندیشه فلسفى، چه خدا را فاعل بالعنایه لحاظ کنیم (مانند مشّائیان)، چه او را فاعل بالرضا بدانیم (مانند اشراقیان) و چه با مبناى ملّاصدرا خداوند را فاعل بالتجلى فرض کنیم، واقعیت قدرت خداوند را علم تأمین مى‌کند. حقیقت «حیات» هم که علم و قدرت است؛ از این‌رو، در فلسفه اسلامى بحث از علم، مقدّم بر سایر صفات خداوند است. بسیارى از متکلمان در بحث علم خدا، علم واجب تعالى به ذات خود را به طور مستقل مورد بررسى قرار نداده و معمولا مطلب خود را از علم خدا به غیر، آغاز نموده‌اند. صدرالمتألّهین «علیم‌بودن خدا به ذاتش» را به طور مجزا ثابت کرده است. هیچ تردیدی نیست که علم شهودی الهی همه آفریده‌ها ‌را دربرمی گیرد و این علم به شکل احاطی می‌باشد، چنان که به شکلی بسیار دقیق و لطیف همه ابعاد و سطوح و مراتب را دربرمی گیرد و چیزی از آفریده‌ها ‌و حالات و صفات آن‌ها ‌بیرون از دایره این علم قرارنمی‌گیرد. با توجه به بررسی پیشینه های پژوهش مورد نظر، این نتیجه حاصل شد پژوهش حاضر، از جنبه های گوناگونی، پژوهشی و نو وجدید است، لذا نگارنده در این تحقیق بر آن بوده است تا به روش توصیفی – تحلیلی به بررسی علم الهی از منظر حکمت متعالیه و نقش اعتقاد به آن در سبک زندگی اسلامی بپردازد. از نتایج حاصل این تحقیق این است که علم واجب تعالى، هرگونه که تصویر شود، علم حضورى است؛ زیرا اثبات علم حضورى براى حق، مستلزم وجود جهت قوه در واجب تعالى مى‌باشد. خداوند در مرتبه ذات، به ذات خود عالم است و این علم، عین ذات اوست و تفاوت «علم او به ذاتش» با «علم مجردات دیگربه ذاتشان» نامتناهى است. خداوند در مرتبه ذات، به ما سواى خود علم دارد، که آن علم «علم قبل از ایجاد» نامیده مى‌شود.علم قبل از ایجاد» علمى است اجمالى در عین کشف تفصیلى. از نتایج این پژوهش این است که که معرفت نسبت به به این علوم خاصه حکت متعالیه می تواند انسان بصیر را در چگونگی رفتار و منش و بینش به طور چشمگیر تحت تاثیر قرار دهد. در قرآن کریم نشان داده شده است افرادی که با شناخت این علم رسیته اند، توانسته اند سبک زندگی خود را تغییر دهند. اصولا آگاهی تاریخی بر توانایی انسان نسبت به تغییر سبک زندگی می افزاید تا با به کار کیری تجربه زندگی دیگران زندگی خود را ارتقا بخشد.