مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

‫اين پژوهش در صدد بررسي نقش تهذيب و تزکيه نفس در رسيدن به حکمت از نظر شيخ اشراق و صدرالمتألهين به عنوان بنيانگذاران دو مکتب فلسفي است. نويسنده پس از کليات، به ارتباط تزکيه نفس و حکمت از ديدگاه شيخ اشراق پرداخته و در آن، حقيقت نفس، حقيقت حکمت، ساحتهاي مختلف نفس، و نقش تهذيب نفس در کمال نفس و در تحصيل حکمت را از نظر شيخ اشراق بررسي کرده است. سپس به ارتباط تزکيه نفس و حکمت از ديدگاه صدرالمتألهين پرداخته است و موضوعات ياد شده را از نظر ايشان نيز بررسي نموده و در پايان، نظرات آن دو را جمعبندي نهايي کرده است. از نظر شيخ اشراق، نفس فقط در سايه سير و سلوک و رياضت، سير تکاملي را طي ميکند. شيخ اشراق تهذيب نفس و معرفت نفس را اساس کمال نفس و شرط تحصيل حکمت ميداند و بر اين باور است که نور حکمت تنها بر دل شخصي ميتابد که نخست راه استدلال را پيموده و در حکمت بحثي به آخر رسيده باشد. به عبارت ديگر، در نظر ايشان، تفکر و استدلال، مقدمه تصفيه باطن و اشراق است. البته مرحوم شيخ اشراق در اينجا نظر ديگري هم دارد و آن اينکه اگر انسان مورد لطف خاص خداوند و اولياي الهي قرار گيرد، ميتواند به حکمت حقه و شهودي دست پيدا کند؛ هرچند که گناهکار باشد. با توجه به بيانات ملاصدرا ميتوان گفت که عوامل مؤثر در ترقي نفس انسان در سه عامل علم، طلب و اراده، و تهذيب نفس از معاصي و عقايد فاسد خلاصه ميشود. ملاصدرا قائل به تأثير متقابل تهذيب نفس و حکمت است و معتقد است: همانگونه که تحصيل حکمت به تهذيب نفس نياز دارد، تهذيب نفس نيز از لحاظ کمي و کيفي به حکمت وابسته است؛ به اين صورت که حکمت انسان را به تزکيه نفس و تهذيب واميدارد و تزکيه نفس انسان را به حکمت سوق ميدهد؛ به طوري که درک مفاهيم دشوار را آسان ميگرداند.

---

‫عقل يکي از مهم‌ترين ابزارهاي انسان براي کسب معرفت است. پژوهش حاضر با روش تحليل محتوا به بررسي ديدگاه معصومين‌( درباره عقل پرداخته و قلمرو تحقيق را به کتاب "عقل و جهل" اصول کافي و شرحي که ملاصدرا بر آن نگاشته، محدود کرده است. فرضيه تحقيق آن است که عقل از نگاه پيشوايان ديني، زمينه‌ساز دريافت رستگاري از جانب خدا بوده و سبب نزديکي انسان به خدا مي‌گردد. عقل در اخلاق به‌معناي بخشي از نفس انسان، در کلام به‌معناي مشهورات، و در فلسفه گاهي به‌معناي قوه‌اي از نفس، و گاهي به‌معناي جوهر مجردي است که در وجود و تأثير، مفارق از ماده است. از نظر ملاصدرا، عقل با همه تباين و تشکيکي که دارد، همه اقسام آن در غيرجسماني بودن، مشترک است. عقل، نخستين و کامل‌ترين آفريده الهي، و اشرف ممکنات است. بر اساس روايات، عقل موجودي است که حقيقت آن عين حقيقت روح اعظم است، و همانند روح، درک تفصيلي آن براي ما امکان ندارد. درباره ارزش و جايگاه عقل، روايات اصول کافي عقل را آفريده شده از نور خداوند، و ثروت نافع دانسته، و حتي به‌عنوان معيار و ميزان ارزش عمل انسان معرفي شده است. البته عقل به‌طور مطلق کارساز نيست، بلکه عقل ياري شده به نور الهي، وسيله هدايت است. در مجموع، جايگاه عقل از نظر روايات، بسيار بلند است و حجت دروني است که در روند شناخت قوانين و وظايف ديني، زيربناي تمام حجت‌هاي معتبر ديگر مي‌باشد. برخي از روايات، همه فضايل و کمالات انساني را ويژگي‌ها و نشانه‌هاي عقل دانسته، که البته ملاصدرا منظور از آن را عقل اول مي‌داند که ميان او و خدا واسطه‌اي نيست. تأمل در روايات نشان مي‌دهد که عقل انسان، قوه‌اي است که خير و شر را درک مي‌کند و آن‌ها را از يکديگر جدا مي‌سازد. و همين قوه است که انسان‌ها را به گزينش خير، و اجتناب از شر فرامي‌خواند.

‫اين پايان نامه به مفهوم و کارايي عقل از نظرگاه مولانا جلال‌الدّين محمّد بلخي، مشهور به مولوي، ارزش و جايگاه عقل به عنوان يکي از منابع شناخت و معرفت در اشعار وي و تعابير او درباره عقل و ابعاد مختلف آن مي‌پردازد. نوشتار حاضر در چهار فصل تنظيم شده است. نويسنده در فصل اوّل، معنا شناسي عقل و مفهوم لغوي و اصطلاحي عقل نظري، و عقل عملي را بررسي مي‌کند و ديدگاه غزالي و مولوي را در زمينه معاني مختلف عقل و کارکردهاي آن ذکر مي‌کند. در فصل دوم جايگاه عقل به عنوان يکي از ابزارهاي مهّم شناخت از منظر مولوي بررسي شده و معناي لغوي و قرآني "لُب" از ديدگاه مولوي و شهيد مطهّري بيان مي‌گردد. تکامل عقل، نقش عقل در تعديل شخصيت، ارزش تعقّل و ژرف انديشي، رابطه عقل و روح، رابطه عقل و دل و نسبتِ آن با علم از منظر مولوي، عنوان هاي ديگر مطالب فصل دوم محسوب مي‌شود. در فصل سوم قلمرو عقل، ضرورت ارتباط عقل کل با عقل جزئي، امتياز معرفت شهودي بر معرفت عقلاني، خواصّ علم حضوري، نسبتِ بين عقل و دين و عقل و عشق از ديدگاه مولانا تبيين مي‌شود. نويسنده بر اين باور است که مولوي عقل را مي‌ستايد، از آن به عنوان زير مجموعه عالَم ياد مي‌کند و انبياي الهي را عقل کل مي‌خوانَد، امّا محدوده عقل جزئي را در شناخت پايين مي‌داند؛ هر چند در عين حال براي معرفت عقلاني در جاي خودش اهمّيت قائل است و آن را بالاتر از معرفت حسّي پايين‌تر از معرفت شهودي و علم حضوري برمي شمارد.

‫شناخت حدود ورود عقل در قلمرو دين، از مسائل مهم کلامي است، که متکلمان اسلامي نيز به‌صورت جدي، ديدگاه‌هاي خاص خود را در اين زمينه ابراز کرده‌اند. مسأله اصلي پژوهش حاضر پيگيري اين موضوع است که نقش عقل در فهم و اثبات آموزه‌هاي ديني چيست، و نحله‌هاي کلامي مسلمان مانند شيعه، اهل حديث، معتزله، اشاعره، ماتريديه، و سلفيه در اين زمينه چه ديدگاهي دارند؟ با توجه به گستردگي قلمرو تحقيق، از هر فرقه‌اي به ديدگاه يکي از برجسته‌ترين متکلمان آن اکتفا شده است. متکلمان و حکيمان، عقل را در معاني مختلفي استعمال کرده‌اند، از جمله: عقل غريزي، عاقل و معقول، تمامي علوم و معارف، آراي محموده، عقل نظري، عقل عملي، عقل جوهري، و موارد ديگر. معناي مورد نظر در اين پژوهش، همان عقل نظري و عملي مي‌باشد. اهل حديث بر ظواهر متون ديني تأکيد مي‌ورزند، و متکلمين را به‌خاطر بهره‌گيري از عقل براي تفسير متون ديني مذمت مي‌کنند. معتزله پاي عقل را در تمامي امور ديني به ميان کشيده، و قايل به استفاده حداکثري از عقل در مسايل ديني هستند. اما متکلمان شيعي رويکرد يکساني نداشته‌اند، برخي استفاده کمتري از عقل کرده‌اند و برخي بيشتر؛ اما از مجموع آراي آن‌ها نوعي اعتدال و ميانه‌روي در استفاده از عقل استنتاج مي‌شود. اشاعره نقش عقل را بسيار کم‌رنگ کرده‌اند. ماتريديه جزو موافقان دخالت عقل در مباحث کلامي هستند. سلفيه نيز به ظاهر‌گرايي اهل حديث بسيار نزديک مي‌باشند. بر اين اساس مي‌توان گفت که به‌طور کلي نحله‌هاي کلامي اسلامي به دو گرايش موافق و مخالفِ دخالت عقل در قلمرو آموزه‌هاي ديني تقسيم مي‌شوند. اهل حديث و سلفيه از جمله مخالفان محسوب مي‌شوند. اما موافقان دخالت عقل، خود از جهت ميزان دخالت عقل، به گرايش‌هاي افراطي تا گرايش‌هاي حداقلي و معتدل، تقسيم مي‌شوند. معتزله از موافقان افراطي عقل، اشاعره از موافقان حداقلي، و شيعه از موافقان معتدل به‌شمار مي‌روند.

‫پس از قرون وسطي با پيشرفت علوم و صنايع، و در پي عدم تطابق يافته‌هاي آن‌ها با آموزه‌هاي مسيحيت تحريف شده، دين و عقلانيت از يکديگر فاصله گرفتند. پژوهش حاضر کوشيده است تا رابطه ميان عقل و دين را از ديدگاه غزالي و استاد مطهري مورد بررسي قرار دهد. از نظر غزالي، عقل در پرتو شرع هدايت مي‌شود، و کسي که عقل و شرع را با هم جمع نکرده باشد زيان کرده است؛ عقل مفسر و مبين شرع بوده، و شرع هدايت‌گر آن است. او معتقد است که در تعارض ادله نقلي با عقل، آن‌جا که تواتر وجود ندارد، دليل عقلي مقدم است، و آن‌جا که تواتر وجود دارد محال است که بين دليل عقلي و دليل نقلي تعارضي پديد آيد. شهيد مطهري نيز به ملازمه ميان عقل و شرع معتقد است، بدين معنا که هرچه را عقل به آن حکم مي‌کند شرع هم به آن حکم مي‌کند، و عکس آن نيز صادق است. از نظر وي، پيوندي که ميان عقل و دين اسلام وجود دارد در هيچ ديني يافت نمي‌شود؛ در مسيحيت اعتقاد بر اين است که عقل و دين دو حساب جداگانه دارند، اما مسلمانان پيامبر را عقل کل مي‌دانند. اصول عقايد نيز در اسلام فقط به کمک عقل اثبات مي‌شود. در اسلام مستقلات عقليه و غيرمستقلات عقليه، هر دو حجت است، و حجيت عقل نيز هم به حکم عقل ثابت است و هم به حکم شرع. احکام شرعي تابع مصالح و مفاسد واقعي بوده، و عقل انسان که از تشخيص بسياري از مصالح و مفاسد، عاجز است، اگر بتواند آن مصالح و مفاسد را تشخيص دهد، همان حکمي را مي‌کند که شرع حکم کرده است. بدين ترتيب، اگرچه عقل به‌تنهايي از تشخيص راه سعادت انسان عاجز است، اما به‌عنوان حجت باطني، مي‌تواند همکار حجت ظاهري باشد؛ به‌همين دليل، اسلام همواره به تدبر و تعقل توصيه نموده، و دين و عقل را مکمل يکديگر دانسته است.

‫پژوهش حاضر به بررسي جايگاه، محدوده و توانايي درک و کارايي عقل در شريعت و ميزان واقع نمايي آن مي‌پردازد و ديدگاه اخباريان و صاحبان مکتب تفکيک (بين عقل و شرع) و نقاط اختلاف و اشتراک آنان را در اين زمينه بررسي مي‌کند. اين نوشتار در پنج فصل تنظيم شده است. در فصل اوّل کلّيّاتي همچون: معرّفي اخباريان و مکتب تفکيک، تعريف عقل در لغت، اصطلاح و نزدِ اخباريان و مکتب تفکيک ارائه شده است. نويسنده در فصل دوم به تبيين مکتب اخباريگري و افکار مکتب تفکيک، تاريخچه شکل گيري و فراز و نشيب هاي آن ها مي‌پردازد. او ضمن معرّفي بزرگانِ اخباريان مکتب تفکيک، نقش علاّمه وحيد بهبهاني را در افول تفکّرات اخباريگري و رواج اصولي گري و عقل گرايي مي‌ستايد. وي با اشاره به سوء برداشت اخباريان از اجتهاد و تعقّل در دين و مسايل دين، اصول و ديدگاه هاي مکتب تفکيک را در محدود کردن عقل و عقل گرايي و ضرورت تفکيک بين عقل و شرع (عقل و روايات) را از منظر آنان بيان مي‌کند. در فصل سوم نويسنده به جايگاه عقل از ديدگاه اخباريان پرداخته و ادلّه آنان درباره نکوهش عقل و قائل نبودن کار کرد براي آن در تفسير شرع شرح مي‌دهد. نگارنده در همين زمينه با تعريف عقل از منظر متکلّمان، منطقيان، اصوليان و اخباريان، اقسام عقل و مدرکات آن را از منظر آنان بررسي مي‌کند. وي همچنين به معناي حُسن و قُبح عقلي نزدِ دانشمندان اسلامي اشاره کرده، ديدگاه اشاعره، معتزله و اماميّه را در زمينه اثبات يا ردّ وجود حُسن و قُبح ذاتي عقل منعکس مي‌سازد. نويسنده همچنين با اشاره به برداشت هاي اخباريان از برخي روايات که در آن از عقل نکوهش شده، برداشت هاي آنان را در اين زمينه نادرست مي‌انگارد. حجّيّت عقل نزدِ اخباريان، محدوده قدرت عقل در کشف مقاصد شريعت، ادلّه عقلي اخباريان در ردّ عقل و نقد آن و بيان ديدگاه هاي افراطي، تفريطي و اعتدالي درباره عقل و کارکردهاي آن در شرع و انعکاس نظر برخي علماي برجسته شيعه در اين باره، از ديگر مطالب فصل چهارم محسوب مي‌شود. در فصل پنجم تعريف و جايگاه عقل از ديدگاه مکتب تفکيک و بررسي ادلّه آنان در قلمرو عقل و جايگاه آن در شناخت و پيامبر و امام معصوم بيان شده است. نگارنده در فصل پنجم و پاياني به مقايسه ديدگاهاي اخباريان و مکتب تفکيک در مقوله عقل و کارکردهاي آن مي‌پردازد و تفاوت ها و شباهت هاي اين دو ديدگاه را بررسي و ارزيابي مي‌کند.