مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

برخی مفاهیم مطرح در علم اصول‌فقه دارای لوازمی است که می‌تواند نتایج خاصی درباره کثرت‌گرایی دینی یا پلورالیسم داشته باشد. مفاهیمی چون حجّیتِ‌ قطع، تصویب و تخطئه، معذّریت و منجّزیت، جاهل قاصر و مقصر، حکم واقعی و حکم ظاهری، ذاتی بودن انکشاف برای قطع و یا عدم آن، نسبت احکام با مصالح و مفاسد واقعی، قبح عقاب بلابیان، حق الطاعه و... به نحوی دارای الزاماتی کلامی است که بسته به نوع تبیین، منجر به نتایجی در حوزه‌های مختلف کثرت‌گرایی‌دینی می‌شود. تقریر جناب شیخ انصاری در وجوب متابعت از قطع و حجیت ذاتی آن و خلف ید شارع از نفی این حجیت ذاتی، سبب شده تا پیامدهایی از علم اصول به علم کلام تسری کند. اهمیت این موضوع زمانی است که تاثیرات اصول فقه بواسطه تاثیر در علم فقه و افعال انسان‌ها(ملکفین)، دوچندان می‌شود. قطع از منظر اصولیان، باور جازم بوده و عنصر توجیه و صدق، در ثبوت حجت برای آن نقشی ندارد چراکه ذاتی آن است. این تقریر از حجیت ذاتی قطع، سبب می‌شود تا بن‌نگره عبد-مولا دست خوش تغییر شده و اگر فرد، قاطعانه عملی را انجام دهد، فارغ از مصیب یا مصیب نبودن، شخص نتنها در محضر شارع، دارای حجت و معذریت است بلکه بر شارع واجب است که او را جزا دهد چرا که حجت ذاتی قطع بوده و مکلف می‌بایست بر اساس آن عمل کند و این عمل لابشرط از صدق است و می‌تواند از هرطریقی حاصل شده باشد. این تقریر سبب بروز پیامدهای «این‌جهانی» و «آن‌جهانی» متعددی شده و ساختار مساله کثرت‌گرایی دینی را تغییر می‌دهد. کثرت‌گرایی را اللهیات تسامح نیز نامیده‌اند ولی پلورالیسم حاصل از حجیت قطع، لزوما سبب تسامح نخواهد شد بلکه به مراتب خشونت‌های دینی را افزایش خواهد داد.

گذار از جامعه ای کشاورزی و سنتی به جامعه ای صنعتی و مدرن، مشکلات جدید به همراه آورد. یکی از این مشکلات که به نظر می رسد، مشخصه پیشرفته ترین جوامع معاصر است، بحران بزرگ معناداری است. در عصر مدرن، نه‌ تنها مشکلات جدی در زمینه معنا با توجه به فرهنگ سنتی که اکنون از بسیاری جهات دور و غریب به نظر می‌رسد، وجود دارد بلکه پرسشی عمیق نیز طرح می‌‌شود: گسترش و رشد فناوری چه حاصلی داشت؟ و چه اهمیتی دارد؟ در این عصر، پاسخ به من کیستم و تصویر از خود، تار و از هم گسیخته شده است. پرسش های اگزیستانسیالیستی، پاسخ های واضح خود را از دست داده اند و هیچ پاسخ رضایت بخش دیگری در دسترس نیست. چنین دوره ی تاریخی، "مسئله‌ی بی معنایی" را قویا عَلَم می کند. حال پرسش این است که آیا راه حلی و امکانی برای برون رفت از این مشکل و تصاحب مجدد آنچه در گذشته داشته ایم وجود دارد؟ رابرت بلا، جامعه شناس دین آمریکایی، راه حل را دین می داند. او معتقد است، دین راهی برای معنا بخشیدن به جهان است. در جوامع پیشامدرن، دین بود که نقش مهمی در ترویج جهت‌گیری‌های معنادار نسبت به جهان و تنظیم احساسات شخصی ایفا می‌کرد و به طور مستقیم و غیرمستقیم به ثبات فردی و انسجام اجتماعی کمک می‌کرد.رابرت نیلی بلا جامعه شناس فرهنگی و جامعه شناس دین آمریکایی است که در سال 2000 مدال "ملی علوم انسانی" ایالات متحده را دریافت کرد. او برای فهم چیستی دین، کارکرد و نحوه عملکرد آن به نظریه فرگشت داروین توجه کرد و تئوری "فرگشت دینی"اش (Religious Evolution) را با توجه به آن طرح و تبیین کرد. بلا، منشاء دین را در تاریخ بیولوژیکی (فرگشت) می یابد. او دین را یک ظرفیت زیستی می داند که با فرگشت انسان، تحول یافته است و در هر دوره ‌ای به گونه ‌ای بروز و نمود یافته است. بلا از فرگشت دین به عنوان "نظامی نمادین" سخن می گوید. تحول از نمادسازی فشرده (compact) به متمایز (differentiated). همه چیز از قبل به نوعی در نظام نمادهای دینی ابتدایی ترین انسان وجود دارد. به سختی می توان چیزی را بعدا یافت که در آنجا پیش نمایش نباشد. اما بین نمادسازی‌ ابتدایی ترین انسان با ادیان توحیدی تفاوت وجود دارد و این تفاوت منجر به ظهور الگوی متفاوت دین داری می شود. ادیان توحیدی یهودیت، مسیحیت، و اسلام نه تنها در تصورشان از خدا، بلکه از بسیاری جهات دیگر، در مقایسه با ادیان بدوی، نمادسازی بسیار متفاوت‌تری از شرایط غایی وجود انسان دارند و رابطه‌ای بسیار پیچیده‌تر با شرایط نهایی وجود انسان ایجاد می‌کنند. بر این اساس، او قائل به مطالعه علمی اجتماعی دین است و تنها مبنای کافی برای آن را "رئالیسم نمادین" می داند. بر اساس رئالیسم نمادین، واقعیت نه تنها در ابژه بلکه در سوژه و به ویژه در رابطه بین سوژه و ابژه قرار دارد. معیارهای علم تجربی اساساً در مورد نمادهایی اعمال می شود که سعی در بیان ماهیت ابژ‌ه ها دارند، اما نمادهای غیر عینی هستند که احساسات، ارزش‌ها و امیدهای سوژه ها را بیان می کنند، یا بی تظمی کنش متقابل بین سوژه ها و ابژه ها را سازماندهی و تنظیم می کنند، یا تلاش می کنند کل مجموعه سوبژه-ابژه را با هم در نظر بگیرند یا حتی به بستر یا زمینه آن کل اشاره کنند. این نمادها نیز بیانگر واقعیت هستند اما قابل تقلیل به گزاره های تجربی نیستند. بنابراین دین واقعیتی خاص است که حقیقت دارد. چرا که نمادسازی دینی و تجربه دینی در ساختار وجودی انسان نهفته است. بلا بر این نظر است که انواع مختلفی از دین(قبیله ای، باستانی‌، تاریخی و مدرن) وجود دارد و این انواع را می توان در یک نظم فرگشتی قرار داد؛ نه از نظر بهتر یا بدتر بودن، بلکه از نظر ظرفیت هایی که ادیان از آنها استفاده می کنند. پژوهش پیش رو بر آن است تا آراء دین شناسانه ی رابرت بلا را با توجه به نقش دین در معناداری زندگی بررسی کند.

همواره یکی از راه‌های مهم توجیه باورهای دینی از سوی دینداران، تجربه دینی بوده است؛ هرچند که این موضوع مخالفان و موافقان زیادی را هم داشته است، امّا به هرحال بررسی تجربه دینی از نگاه علوم اعصاب در قرن حاضر یکی از مباحث مهم به حساب می‌آید. این بررسی‌ ‌ها به این مسأله می‌پردازند که عامل اصلی وقوع تجربه‌های دینی "خود" است یا عصب‌های مغز؟ و در این پژوهش به مطالعه این موضوع از دیدگاه مک‌نامارا و ارزیابی نتایج او از منظر حکمت متعالیّه پرداخته شده است. دکتر پاتریک مک‌نامارا این موضوع را به خوبی مورد آزمایش قرار داده‌ و نتیجه بررسی ‌های خود را در آثار علمی مختلفی عرضه کرده است. همانگونه که در حکمت متعالیّه حقیقت انسان به نفس او نسبت داده می‌شود، دکتر مک‌نامارا نیز "خود" را به عنوان واحد اصلی وقوع تجارب دینی نگریسته و نقش وساطت عصب‌های مغز را در وقوع تجربه دینی به خوبی شرح داده‌است. قطعه‌های گیجگاهی راست و پیش‌پیشانی از جمله بخش‌های محوری هستند، امّا موارد متعدّد دیگری نیز در سیر بحث، بیان خواهند شد. آنچه که برای نتیجه این بررسی در نظر گرفته شده، این است که نفس یا به تعبیر مک‌نامارا "خود" مسئولیّت تحوّلات درونی انسان و حتّی تحریک مغز را به عهده دارد؛ برای این ادّعا نیز از دلایل عقلی و شواهد آزمایشگاهی بهره گرفته شده تا اتقان پژوهش بیشتر گردد. از جمله نقاط مثبت دکتر مک‌نامارا این است که یک نگاه متعادل به بحث علم و دین داشته و در صدد آشتی میان دینداران و بی‌دینان است. از نگاه صدرالمتألّهین نفس دارای مراتبی است که با حرکت جوهری به استکمال می‌رسد و با گذر از هر مرحله می‌تواند بتدریج به تجربه‌ها و حالات عرفانی نایل آید. دراینجا، مراتب نفس و حرکت جوهری ملاصدرا تا حدودی بر خودهای مورد نظر مک‌نامارا و رشد آن‌ها قابل تطبیق است.

بحث از قلمرو دین و قرآن از جمله مباحثی است که همچنان مورد بحث و گفت و گو بوده، در عرصه های مختلف زندگی سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بشر مورد توجه و اهتمام اندیشمندان بسیاری قرار گرفته است. سوال اصلی نوشتار حاضر، معطوف به عرصه های یادشده، این است که آیا قلمرو دین در این عرصه ها، اَقلی است و یا آن که می توان با استمداد از ادلۀ عقلی و نقلی و ترسیم درست بحث قلمرو دین در عرصه های مختلف یادشده، قرائت درستی از آن ارائه داده، پاسخ شبهات اندیشمندانی؛ همچون عبدالکریم سروش را تدارک دید. وی با اقامۀ ادله ای؛ همچون «تمایز مفهومی بین جامعیت و کمال دین»، «اَقلی و ثبوتی بودن کمال دین در سه قلمروِ فقه، اخلاق و اعتقادات»، «عدم تنافی کمال اَقلی و ثبوتی دین با بسط و کمال تاریخی آن» و همچنین این دلیل که «اساس جهت گیری دین و قلمروِ آن، حیات اُخروی است»، می کوشد تا قلمروِ اَقلی از دین ارائه نماید. در مقابل، نوشتار حاضر با تمسک به پاره ای از ادلۀ عقلی و نقلی به نقد و تحلیل مدعیات سروش مبادرت ورزیده، تلاش می کند اثبات نماید ادلۀ برون و اَحیاناً درون دینی وی بر بنیان محکمی استوار نیست. نتایج پژوهش بیانگر این حقیقت است که ادلۀ مورد استناد سروش در تعیین قلمرو اَقلی دین، وافی به مقصود نبوده، ریشه در استقرای ناقص و برداشت های شخصی وی دارد. روش پژوهش در این نوشتار، توصیفی- تحلیلی و همچنین روش گردآوری اطلاعات، کتابخانه ای است.

این مقاله به بررسی تحولات مفهوم خدا در عصر مدرن می‌پردازد. با گسترش رمانتیسیسم، مادی‌گرایی، ضرورت‌گرایی مکانیکی، نسبی‌گرایی اخلاقی و شک‌گرایی نسبت به دین طبیعی و وحیانی، شالوده و بنیان سنتی مفهوم خدا دستخوش دگرگونی عمیق شده و در چارچوبی ضد‌رئالیستی بازتعریف گردیده است. در این چشم‌انداز، خدا از ویژگی‌های فراسویی و مطلق تهی می‌شود و تمامی زبان و یادکردهای دینی درباره او به چالش کشیده می‌گردد؛ امری که می‌توان آن را گونه‌ای ساختارشکنی از مفهوم خدا دانست. این تحول به‌ویژه تحت تأثیر فیلسوفانی چون دیوید هیوم شکل گرفت و در قرن حاضر نیز به‌طور فزاینده‌ای گسترش یافته است. با این‌حال، این رویکرد با کاستی‌هایی بنیادین مواجه است: ناتوانی در تبیین ذات و صفات خدا، نادیده گرفتن ماهیت دین و محدودیت در تبیین تجربه دینی. از این­رو به نظر می‌رسد بازگشت به ظرفیت­های سنت عقل‌گرایانه بتواند راهی برای بازاندیشی نسبتِ انسان با خداوند را بگشاید.

«هرمنوتیک دین و اخلاق» مجموعه‌ای از مقالات هانس-گئورگ گادامر است که به بررسی نقاط تلاقی هرمنوتیک با دین و اخلاق می‌پردازد. گادامر، یکی از چهره‌های برجسته در حوزه هرمنوتیک قرن بیستم، در این مجموعه فراتر از اثر مشهور خود، حقیقت و روش، به پژوهش در زمینه‌های فلسفه اخلاق و الهیات پرداخته است. او در این مقالات نشان می‌دهد که تفسیر تنها یک تلاش روش‌شناختی نیست، بلکه عمیقا تحت تأثیر سنت، زبان و آگاهی تاریخی قرار دارد. گادامر به اهمیت فهم فرآیندی گفتگومحور تأکید می‌کند که به تعامل میان مفسر و متن و تأثیر متقابل آنها بر یکدیگر وابسته است. موضوعات مهم مطرح شده در این کتاب عبارتند از: آگاهی متأثر از تاریخ (Wirkungsgeschichtliches Bewußtsein): گادامر معتقد است که فهم انسان از متن‌ها و مفاهیم تحت تأثیر پیشینه‌های تاریخی و فرهنگی اوست. این پیشینه‌ها علاوه بر شکل‌دهی به تعصبات و پیش‌داوری‌های ما، در فهم ما از هر موضوعی نقش دارند. ادغام افق‌ها: او مفهوم «ادغام افق‌ها» را معرفی می‌کند که به معنای این است که فهم از طریق تلاقی دیدگاه مفسر با دیدگاه متن شکل می‌گیرد. این فرآیند منجر به کشف معانی جدید و گسترش افق‌های فکری می‌شود. گفتگو و زبان: گادامر با تأکید بر اهمیت گفتگو در تفسیر، اظهار می‌کند که معنا تنها در نتیجه تعامل زبانی و تبادل نظر میان دو طرف پدیدار می‌شود. این فرآیند به شکلی است که هر دو طرف قادر به تغییر و تحول از طریق این تبادل هستند. پیامدهای اخلاقی: مقالات گادامر بررسی می‌کنند که چگونه هرمنوتیک، می‌تواند فهم اخلاقی ما را تحت تأثیر قرار دهد و بر اهمیت همدلی، گشودگی و به رسمیت شناختن دیدگاه دیگران در فرآیند تأمل اخلاقی تأکید دارد. برای علاقه‌مندان به مبانی فلسفی تفسیر و ارتباط آن با دین و اخلاق، کتاب «هرمنوتیک دین و اخلاق» گادامر، فرصتی استثنایی برای درک عمیق‌تر فرآیند فهم و چگونگی تأثیر تاریخ، زبان و گفتگو در شکل‌دهی به معنا و اخلاق.