مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

فلسفه‌ورزی دربارهٔ دین، با وجود حجم نسبتاً اندک، موضوع‌های متنوعی را در حوزهٔ فلسفهٔ دین به بحث می‌گذارد و دربارهٔ هر موضوع نظرات فیلسوفان متعددی را به شیوهٔ نقادانه و استدلال‌محور بررسی می‌کند: پس از معرفی هر موضوع، رأی و استدلال یک یا چند فیلسوف را دربارهٔ آن پیش می‌کشد و سپس خواننده را با نقد فیلسوفان دیگر به آن رأی و استدلال آشنا می‌کند. در بسیاری از موارد نویسندگان کتاب به این نیز اکتفا نمی‌کنند: یک مرحله جلوتر می‌روند و خودِ نقدها را نیز به نقد می‌گذارند. ثمرهٔ شیوهٔ یادشده این است که خواننده صرفاً با آرای فیلسوفان دربارهٔ موضوع آشنا نمی‌شود، بلکه به‌خوبی با استدلال‌ها و نقدها درگیر می‌شود و نکات موردِ اختلاف فیلسوفان (و چرایی این اختلاف‌ها) را درمی‌یابد. این کتاب با تلاش در جهت فهم استخوان‌بندی استدلال‌های برجسته در تاریخ فلسفهٔ دین، در کنار آشنایی با آثار شاخص در این زمینه، علاقه و آمادگی لازم برای تحقیق بیشتر را در خواننده ایجاد می‌کند.

«هرمنوتیک دین و اخلاق» مجموعه‌ای از مقالات هانس-گئورگ گادامر است که به بررسی نقاط تلاقی هرمنوتیک با دین و اخلاق می‌پردازد. گادامر، یکی از چهره‌های برجسته در حوزه هرمنوتیک قرن بیستم، در این مجموعه فراتر از اثر مشهور خود، حقیقت و روش، به پژوهش در زمینه‌های فلسفه اخلاق و الهیات پرداخته است. او در این مقالات نشان می‌دهد که تفسیر تنها یک تلاش روش‌شناختی نیست، بلکه عمیقا تحت تأثیر سنت، زبان و آگاهی تاریخی قرار دارد. گادامر به اهمیت فهم فرآیندی گفتگومحور تأکید می‌کند که به تعامل میان مفسر و متن و تأثیر متقابل آنها بر یکدیگر وابسته است. موضوعات مهم مطرح شده در این کتاب عبارتند از: آگاهی متأثر از تاریخ (Wirkungsgeschichtliches Bewußtsein): گادامر معتقد است که فهم انسان از متن‌ها و مفاهیم تحت تأثیر پیشینه‌های تاریخی و فرهنگی اوست. این پیشینه‌ها علاوه بر شکل‌دهی به تعصبات و پیش‌داوری‌های ما، در فهم ما از هر موضوعی نقش دارند. ادغام افق‌ها: او مفهوم «ادغام افق‌ها» را معرفی می‌کند که به معنای این است که فهم از طریق تلاقی دیدگاه مفسر با دیدگاه متن شکل می‌گیرد. این فرآیند منجر به کشف معانی جدید و گسترش افق‌های فکری می‌شود. گفتگو و زبان: گادامر با تأکید بر اهمیت گفتگو در تفسیر، اظهار می‌کند که معنا تنها در نتیجه تعامل زبانی و تبادل نظر میان دو طرف پدیدار می‌شود. این فرآیند به شکلی است که هر دو طرف قادر به تغییر و تحول از طریق این تبادل هستند. پیامدهای اخلاقی: مقالات گادامر بررسی می‌کنند که چگونه هرمنوتیک، می‌تواند فهم اخلاقی ما را تحت تأثیر قرار دهد و بر اهمیت همدلی، گشودگی و به رسمیت شناختن دیدگاه دیگران در فرآیند تأمل اخلاقی تأکید دارد. برای علاقه‌مندان به مبانی فلسفی تفسیر و ارتباط آن با دین و اخلاق، کتاب «هرمنوتیک دین و اخلاق» گادامر، فرصتی استثنایی برای درک عمیق‌تر فرآیند فهم و چگونگی تأثیر تاریخ، زبان و گفتگو در شکل‌دهی به معنا و اخلاق.

انسان، با دارابودن ساحت فردي و اجتماعي، در طول زندگي خود، همواره اجتماعي بودن را بر تنهايي رجحان داده است. از آن جايي كه گزينش زندگي اجتماعي اختياري است و در حدود اختياري بودن آن، دینی نيز هست؛ بنابراين انسان به منظور پيشبرد اهداف حيات اجتماعي خود نيازمند دین مي باشد. ظهور و بروز بسياري از فضايل و رذايل اخلاقي و عبادات با پشتوانه اعتقادی، در بستر اجتماع و در رابطه با زندگي اجتماعي انسان‌ها شكل مي‌گيرد و اثرات خود را بر اجتماع و مسائل اجتماعي می‌گذارد. در این مقاله نگارنده به هدف پاسخ به این سؤال که «حکمت وفسلفه گذاری آموزه‌های عبادی اسلام با معیار شاخصه¬های لفظی چگونه است؟»، با استفاده از معیار شاخصه¬های لفظی، به تبيين حکمت و اهداف آموزه¬هاي عبادی پرداخته است. یافته¬های این تحقیق بعد از استخراج شاخصه¬های لفظی و آموزه¬های عبادی با استناد به آیات قرآن کریم و روایات معصومین (علیهم¬السّلام)، عبارت از بیان فسلفه و حکمت این آموزه¬هاست که در قالب اهداف غایی و اهداف واسطه¬ای به رسیدن به منافع دنیوی و اخروی بیان می¬گردد. این پژوهش از نظر هدف، پژوهش کاربردی و از نظر جمع آوری داده¬ها، یک پژوهش کیفی است. از نظر روش پژوهش نیز توصیفی - تحلیلی می باشد.

موضوع محوری در این کتاب چالش در حوزه معرفت دینی و ارتباط آن با مدرنیسم است، که در آن میان سکولاریسم نقشی بنیادین دارد. عموم اندیشه‌ورزان بر این باورند که سکولاریسم همزاد با تفکر غیر دینی و مدرنیسم است. به منظور بحث پیرامون سکولاریسم و نیز پیوند آن با مدرنیسم و فرهنگ غربی، نخست شرحی درباره سیر تحول اندیشه دینی طی قرون وسطی به ویژه رنسانس و عصر روشنگری داده شد. آنگاه موضوع سکولاریسم و علل ظهور آن و جنبش نوزایی دینی و افول سکولاریسم بیان شد. یکی از مباحث بحث‌برانگیز در حوزه کلام نوین موضوع معرفت دینی، عصری و فراعصری بودن آن است. موضوع دیگر تکثر گرایی دینی است. در این کتاب تلاش شده است ضمن بیان مبانی سکولاریسم و مدرنیسم، تبیین پلورالیسم دینی، هرمنوتیک و نظریه عصریت و نیز قرائت‌های مختلف از دین نسبت این آراء با اندیشه اسلامی روشن شود.

در باب تاویل می توان از دو نگرش برون متنی و درون متنی سخن گفت.شیخ طوسی از بزرگان تفسیر وکلام در مکتب بغداد است که تاویل و قواعد آن در اندیشه او موضوع پژو هش حاضر است.نگارنده معتقد است می توان ازدونوع رویکرد در باب رابطه تاویل و تفسیر نزد شیخ طوسی سخن گفت. بعلاوه که می توان در مورد تاویل رد پای هردو نگرش درون متنی و فرامتنی را در اندیشه های کلامی-تفسیری او رصد نمود.نگارنده به استخراج اصول قواعدی در تاویل پژوهی شیخ الطائفه می پردازد که نفی تقلید، لزوم تمسک به عقل و نقل معتبر،رعایت معنای ظاهری الفاظ،جواز انصراف از ظواهر آیات در شرایط خاص از اهمّ این قواعد است.نگارنده رویکرد عقلانی شیخ طوسی را در تاویل شناسی او بارز و برجسته می بیند.تمسک به عقل و ذکر براهین عقلی در آثار او فراوان دیده می شود که فارق از صحت و سقم این براهین، نمایانگر عقلانیت حاکم بر اندیشه اوست. در دیدگاه شیخ طوسی، تاویل بعنوان رهیافتی در فهم دین از سبک و سیاقی کاملا عقلانی برخوردار است.نگارنده بر این نظر است که از رهگذر تاویل پژوهی شیخ طوسی -بخصوص در تفسیر قرآن او- می توان به منطق عقلانی وی در فهم دین پی برد .