جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

قواعد فقهی، نهادها و بنیادهای کلی فقهی هستند که با توجه به شمول ان ، فقیه در مصادیق مختلف از ان استفاده می کند. این کاربرد از باب تطبیق است نه از باب استنباط، بنابراین مبنای قوانین و ابواب مختلف فقهی قرار می گیرند و فقه شایستگی هماهنگی با هر محیط و شرایط را می دهد. یکی از قواعد کلی امام در فهم روایات فقهی، توجه به فهم عرفی در لسان حدیث است. امام خمینی معتقد است احادیث فقهی اهل بیت علیهم السلام بر اساس فهم عرفی صادر شده اند و به همین جهت بر مجتهد لازم است که عرف زمان صدور حدیث را بشناسد. (امام خمینی، الاستصحاب، ص 220) ایشان معتقدند:"إنَّه لا إشکال فی أنَّ المیزان فی تشخیص جمیع المفاهیم و مصادیقها و کیفیّه صدقها علیها هو العُرف؛ لأنَّ الشارع کواحد من العُرف فی المخاطبات و المحاورات، و لیس له اصطلاح خاصّ، و لا طریقه خاصّه فی إلقاء الکلام إلی المُخاطب" (همان) اشکالی نیست که میزان در جمیع مفاهیم و مصادیق و چگونگی صدق مفهوم بر مصداق، عرف می باشد؛ زیرا شارع در خطابات و محاورات مانند یکی از عرف می باشد و او اصطلاح و طریق خاصی در القاء کلام خود به مخاطب ندارد. با اینکه پیامبر اکرم (ص) به تصریح قرآن، مسئولیت تبیین قرآن (نه تفسیر) را به عهده گرفته اند، صحابه و اهل بیت خود را به فهم قرآن تشویق و بر استنباط از آن تربیت کرد تا الگویی برای نسل های بعدی باشند. اختلاق نظری که در نتیجه تحلیل های مختلف از آیاتی همچون: «وَ أَنْزَلْنَااللَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ االَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتفکَّرُونَ» (نحل: 22) و روایات رسیده در مقام، جایگاه اهل بیت و شیوە جمع بین آنها روی داده، سبب شده است که عده ای بگویند فهم درست از قواعد فقهی ، تنها در چارچوب روایات وآیات میسر خواهد بود و چون این اخبار همگی از طریق معتبر و متواتر نرسیده اند و عمدە آنها خبر واحد هستند، با گشاده دستی به حل این مشکل بپردازند که اگر این اخبار ظنی هستند، اما کاشفیت دارند، پس گویی راه حلی در حجیت و اعتبار آن جسته اند.امام خمینی (ره) در آثار خود از روش های تفسیری برای اثبات قواعداستفاده کرده است، گاهی از سیاق کلام استفاده می کند و گاهی از حدیث بهره می گیرد و گاهی از نشانه های عقلی و قرینه لبّی استفاده می کند و بر این باور است که قواعدفقه باید روشنگر جهات عرفانی، اخلاقی و جهات دیگری که تامین کننده سعادت انسان است، باشد. روش امام در مواردی که یک قاعده را به صورت کامل تفسیر می کند، روش، تهذیب و تربیتی است. از جمله مواردی که امام در روش تفسیری خود بهره برده است عبارتند از: بهره گیری از قرآن کریم: از جمله شیوه های امام خمینی در تفسیر قرآن، روش قرآن به قرآن است؛ مانند آیه «و ما رمیت اذ رمیت» که با استفاده از آیات دیگر، مقام «امر بین الامرین» را در مسئله جبر و اختیار بیان می کند. زبان قرآن از مولفه‌‌های اصلی متن قرآنی است و تشخیص این امر که زبان قرآن چگونه زبانی است، به نحو بنیادین در فهم و تفسیر قرآن اثرگذار است. در این تحقیق به دنبال بررسی نقش کاربرد ایات وروایات دراثبات وشرح قواعد فقهی از منظر امام خمینی وایت الله خویی می باشیم. از آن جا که امام خمینی به عنوان فقیهی که در عصر حاضر تحولی شگرف درایران و جهان اسلام ایجاد نموده ونیز آیه الله خوئی به عنوان یکی از برجسته ترین فقهای مکتب نجف که دارای آثار فرهنگی واجتماعی در دوران معاصر به شمار می روند، پژوهش حاضر بر آن است به بررسی کاربرد آیات وروایات در اثبات وشرح قواعد فقهی از منظر امام خمینی وآیت الله خوئی بپردازد.

«انسان‌شناسی» یکی از بنیانی‌ترین موضوعات اکثر رشته‌های علوم انسانی است که در قرآن غالب خصوصیات منفی و مذموم آن با واژه «انسان»؛ و خصوصیات مثبت و ممدوح آن به‌تناسب موضوعات مختلف با واژه‌های «بشر»، «آدم» و در زیرمجموعه آدم، «بنی‌آدم» و «ذریه آدم» بیان شده است. نظر به آنکه در جهان اسلام اکثر اهل اندیشه این مفاهیم را از سویی مترادف تصور کرده‌ و از سوی دیگر در بیان تفاوت‌ها و ارزش‌گذاری‌ها عموماً مفهوم ارزشی را به واژه انسان نسبت داده‌اند، در این پژوهش ابتدا سه مفهوم مورد نظر با ارائه نمونه‌هایی از برداشت‌های مسامحه-آمیز و سپس با استقرای تام آیات مربوطه، به روش پدیدارشناسی یک به یک مورد تحلیل قرار گرفته؛ و نیز در هر فصل، رویکرد انسان‌شناسی امام خمینی(ره) در مورد این واژه‌ها واکاوی شده است.

موضوع اتحاد و وحدت در میان جهان اسلام موضوع بسیار مهم و ضروری بوده است. چرا که استعمارگران به دنبال اختلاف و تضعیف مسلمانان بوده و به شیوه های مختلف در پی محو اسلام و سلطه بر مسلمین و غارت اموال و منابع آنان بوده اند. حضرت امام خمینی(ره) وحدت را عامل قدرت و تفرقه را موجب سستی پایه دیانت تلقی می نمود و وحدت جهان اسلام برای ایشان همواره آرمانی بزرگ تلقی می شد؛ اما تحقق وحدت از دیدگاه ایشان نیازمند شرایط و ایجاد بسترهای لازم است که مهمترین و ضروری ترین آن، طراحی و ایجاد نظام فکری، فرهنگی و عقیدتی واحد و مشترک است و امام با مطرح نمودن این نظام فکری به دنبال آن بود که بر اساس آن، همبستگی معنوی و فرهنگی میان جوامع اسلامی تقویت گردد. در این مقاله سعی بر این است تا ابتدا تعریفی از وحدت و عوامل زمینه ساز آن در منظومه فکری امام راحل مطرح گردیده سپس ضمن بررسی مفهوم استکبار به عنوان عامل اصلی ایجاد تفرقه بین جوامع اسلامی، با بهره گیری از روشی توصیفی- استنادی تأثیر اندیشه های فرهنگی امام قدس سره که بازتابی از آراء فلسفی ایشان است؛ بر وحدت مسلمانان جهان تبیین گردد.

نخستین مخلوق بدون واسطه از خداوند، صادر اول است که از مباحث مهم فلسفی- عرفانی به شمار می‌رود و در این مسئله، بین عرفا و فلاسفه، اختلاف‌نظر وجود دارد.هرکدام از فلاسفه و عرفا با توجه به چشم انداز خود آن را حل و فصل کرده اند فلاسفه یونانی و به تبع آن فلاسفه اسلامی عقل اول را صادر نخست از مبدأ فیض میدانند در حالی که اهل معرفت در افقی بالاتر نسبت به فلاسفه،مشیت مطلق یا فیض مقدس را با دلایل خاص خود به عنوان مبدأ صدور کثرات معرفی می کنند نوشتار حاضر با روش توصیفی- تحلیلی از منابع فلسفی- عرفانی، صادر اول را از منظر امام خمینی(ره) در چهار محور پیگیری می‌کند: قاعده الواحد، ماهیت، اقوال و ویژگی‌ها و درنهایت، مصداق صادر اول. پس از آن نتیجه می‌شود که حضرت امام(ره) با رویکرد عرفانی خود، مصداق صادر اول را وجود منبسط می‌داند که همان حقیقت نوریه محمدیه(ص) است. این حقیقت، فاقد حدود و ماهیت است؛ زیرا شیء صاحب ماهیت، قابلیت و لیاقت ندارد تا از نامحدود صادر شود.

روح حاکم و گفتمانی مسلط بر عرفان، خداگرایی و توحید است و نتیجه عرفان اجتماعی توحید وجودی است به این معنا که خدا گرایی در همه سطوح و ساحات حضور بالفعل و ظهور عینی داشته و همه چیز از خدا، به سوی خدا، برای خدا و به یاری خداست و در همه فعالیت های اجتماعی اصالت از آنِ قیام لله است لذا سالک الی الله همه شئون وجودی اش در ارتباط با خدا تعریف و تنظیم شده و تحقق می یابد روش این تحقیق با رویکرد عقلی-نقلی بوده است که ضمن تبیین مقوله هستی شناسی عرفانی به رابطه آن با عرفان اجتماعی و اندیشه فکری امام خمینی (ره) می پردازد که به عنوان عارفی حکیم و فقیه در متن جامعه حضور حداکثری یافته و با ایجاد جامعه توحیدی به نظام سازی دینی و ولایی پرداختندو معتقدند که عرفان ماهیت اجتماعی حداکثری در ساحات هدایت، تربیت و مدیریت داشته و عارفان بعد از طی اسفار باطنی و منازل سلوکی رسالت هدایتی – تربیتی جامعه را بر عهده دارند.

مسئله ولایت در علوم دینی و اندیشه های اسلامی از جایگاهی بلند و عظیم برخوردار بوده و از مهمترین علوم کلامی به شمار می آید، می توان گفت پس از توحید هیچ موضوعی تا این اندازه توجه اندیشمندان اسلامی را به خود جلب نکرده است. ولایت یکی از جنجالی ترین موضوعات در تاریخ اسلام و از اختلاف برانگیزترین مسائل بوده که سبب شکل گیری بسیاری از فرق و مذاهب اسلامی شده است. سخن گفتن از جایگاه ولایت و کشف و تأکید بر اتفاق آراء علمای اسلامی در این باب، در جهت زدودن اختلاف بین مسلمین و تقویت اتحاد امت اسلامی بسیار مهم و اساسی است. مقاله حاضر برای دستیابی به این مهم به بررسی تطبیقی نظرات دو تن از اندیشمندان و عرفای اسلامی (شیعه و سنی) امام خمینی و شیخ محمود شبستری پرداخته است. هر دو به ولایت به معنای سرپرستی و ولی توجه ویژه داشته اند و ولی را تجلی خدا و انسان کامل بر روی زمین می دانند. هر دو معتقدند مقام اولیاء و انبیاء بستگی به گرفتن انوار حقیقت محمّدی دارد و هر چه به این حقیقت نزدیک­تر باشند مرتبه والاتری دارند. هردو بزرگوار در امر کلیت خانم ولایت به هم نزدیک بوده و با اندکی تفاوتی حضرت محمد (ص) را خاتم اولیاء می دانند. شیخ شبستری بین ولایت و نبوت تفاوت قائل است و نبی­ای که دارای مقام ولایت می باشد را بالاتر از مقام نبی غیر ولی می داند ولی امام(ره) اولیاء خدا را یکی دانسته و اختلافی در آنها نمی بیند. هر دو به آخرین ولی معتقدند با این تفاوت که شیخ بر این باور هست که حضرت ولی عصر هنوز متولد نشده است ولی امام اعتقاد دارد که امام متولد شده و در این عالم زندگی می کند.

تحول شخصیت از موضوعات محوری در علوم انسانی است. روانشناسی مدرن و اندیشه امام خمینی (ره) با وجود اشتراک در پذیرش امکان تحول شخصیت، از نظر مبانی فلسفی و اهداف نهایی تفاوتهای بنیادین دارند. این پژوهش به مقایسه این دو دیدگاه در ابعاد مختلف عوامل تحول شخصیت میپردازد و اینکه آیا اندیشه امام خمینی می‌تواند درک تازه‌ای از ابعاد تحولی شخصیت انسانی در اختیار روان‌شناسی قرار دهد. و بررسی تطبیقی آن با اندیشه‌های غنی اسلامی می‌تواند به تقویت بنیان‌های نظری و اخلاقی این حوزه یاری رساند. در این تحقیق، با استفاده از روش تحلیل کیفی و رویکرد تطبیقی، مؤلفه‌هایی چون فطرت، اراده، اختیار، وراثت، محیط و هدفمندی در شکل‌گیری و تحول شخصیت بررسی شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد که در منظومه فکری امام خمینی، انسان موجودی دو ساحتی، فطرت‌مند، آزاد و دارای کرامت ذاتی است که از طریق مجاهدت نفسانی، تربیت معنوی و اراده آگاهانه، به سوی تحول و کمال شخصیتی سوق می‌یابد. در مقابل، روان‌شناسی معاصر با تأکید بر عوامل زیستی، محیطی و اجتماعی، شخصیت را پدیده‌ای چندبعدی و پویا تلقی می‌کند که متأثر از تعامل ژنتیک، محیط و تجربه رشد می‌یابد. در نهایت، این پژوهش ضمن آشکار ساختن تفاوت‌های مبنایی در انسان‌شناسی دو رویکرد، نشان می‌دهد که می‌توان با بهره‌گیری از دیدگاه امام خمینی، بُعد معنوی و هدف‌مدار تحول شخصیت را در روان‌شناسی معاصر تقویت کرد.

این پژوهش به بررسی نسبت ساختاری و نظام‌مند اسماءالله با سیر و سلوک عرفانی می‌پردازد. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، با استناد به آثار دو اندیشمند برجسته‌ی عرفان اسلامی، محیی‌الدین ابن‌عربی و امام خمینی(س)، در پی آن است تا نشان دهد اسماء الهی نه تنها به عنوان صفات ذات حق، بلکه به مثابه سازه‌های بنیادین وجود، نقشه راه سلوک و کلیدهای معرفت عمل می‌کنند. یافته‌های این تحقیق حاکی از آن است که از منظر این دو عارف، حقیقت وجود سالک، عیناً همان اسماءالله است و کمال نهایی او در گرو فعلیت یافتن تدریجی این اسماء در مراتب گوناگون وجودش، از مرتبه‌ی «تعلق» و «تحقق» تا «تخلق» کامل، تحقق می‌یابد. بر این اساس، ماهیت سلوک عرفانی چیزی جز «صیرورت اسمائی» نیست؛ حرکتی وجودی از مظاهر محدود و جزئی اسماء به سوی تجلی جامع و کامل آن‌ها که در نهایت به وصول به «اُمّ‌الاسماء» (الله) منتهی می‌شود. واکاوی حاضر نشان می‌دهد که هر یک از منازل و مقامات سلوکی (همچون توبه، ورع، زهد، توکل، صبر، رضا و فقر)، در حقیقت، تحت سیطره و قلمرو تجلیاتِ شبکه‌ای خاص از اسماء الهی شکل می‌گیرد؛ به گونه‌ای که هر مقام، جلوه‌گاه ظهور، سلطنت و فعلیت‌یابی مجموعه‌ای هم‌نوا از اسماءالله است. به عبارت دیگر، تکوین مقامات، محصول سازوکار دوسویه‌ی «مُنازله» (نزول تجلی اسمائی از سوی حق) و «تصعید» (عبور سالک از حجاب‌ها و کوشش سلوکی) است. همچنین، تنوع مسالک عرفانی بازتابی مستقیم از غلبه‌ی تجلیات گوناگون اسمائی بر شاکله‌ی وجودی سالک است. نوآوری این پژوهش، گامی در راستای تبیین نسبتی نظام‌مند میان ساحت اسماء الهی و فرآیند سلوک عرفانی است و می‌کوشد زمینه را برای سنخ‌شناسی مسالک سلوکی، با اتکا به مبانی علم‌الاسماء فراهم آورد.

شطح به معنای حرکت و در اصطلاح سخنی است که عرفا در هنگام وجد و بی‌خود شدن از خود بر زبان می‌آورند که به ظاهر سخن کفرآمیز، مخالف عقل و بیرون از شرع می‌باشد. مشهورترین و جنجال برانگیزترین نمونه‌ی آن شطح «أناالحق» حلاج می‌باشد که تماما زندگی وی را تحت‌الشعاع خود قرار داده است. تحلیل و توجیه این سخنان بر اساس معنای ظاهری باطل می‌باشد، بلکه باید معنای باطنی آن را لحاظ کرد و تحلیل آن در صورتی صحیح می باشد که بر اساس اصول عرفان نظری و عملی صورت بگیرد؛ بر این اساس أناالحق حلاج با توجه به آموزه‌های عرفانی امام‌خمینی(ره) در دو بخش نظری و سلوکی قابل تحلیل و بررسی می‌باشد. در بخش نظری این شطح معروف حلاج با توجه به آموزه های عرفانی در چند حوزه مختلف عرفانی مورد بررسی قرار گرفته است. یکی از حوزه های عرفان که أناالحق حلاج در آن مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است انسان‌شناسی عرفانی حلاج می‌باشد چرا که انسان خلیفه خدا بر روی زمین است وی می‌تواند با پیموندن مراحل مختلف عرفانی به مراتبی از هستی دست یابد که جامع جمیع اسماء الهی گردد. دومین حوزه‌ی عرفانی که أناالحق حلاج در آن بررسی گردیده خداشناسی عرفانی حلاج می‌باشد که در این حوزه عرفانی با توجه به آموزه‌های نظری وحدت و حلول و اتحاد أناالحق حلاج مورد بررسی قرار گرفته است. حوزه‌های دیگر عرفان که أناالحق حلاج در آن ها مورد توجه و بررسی قرار گرفته حوزه‌ی معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی عرفانی حلاج می‌باشد که در آن‌ها با توجه به دو آموزه‌ی نظری مهم وحدت شهود و وحدت وجود، أناالحق حلاج مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. و در بخش سلوکی، آموزه های سلوکی در عرفان که با آن می توان أناالحق را تحلیل نمود مورد بررسی قرار گرفته است. یکی از آن آموزه‌ها سکر و صحو عرفانی می‌باشد که بر اساس آن معلوم می‌گردد حلاج در چه حالی بوده که أناالحق را بر زبان آورده است. آموزهای دیگری که أناالحق حلاج را با توجه به آن مورد بررسی قرار دادیم دو آموزه‌ی مهم فنا و بقا در عرفان می باشد. در این پژوهش به روش تحلیلی و توصیفی تلاش بر این شده که با بررسی آموزه‌های نظری و سلوکی عرفان امام خمینی و مکتب عرفانی وی معلوم گردد که «أناالحق» حلاج ناظر به کدام مرتبه عرفانی می باشد و حلاج در کدام مقام عرفانی بوده که «أناالحق» را بر زبان خود جاری ساخته است.