جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اعتقاد به مبدأ هستی در بین اقوام مختلف در طول تاریخ به گونه‌های مختلف وجود داشته است. بر اساس این عقیده مشترک در میان آدمی در اندیشه غرب «برهان اجماع عام» و در اندیشه دین اسلام «برهان فطرت» در اثبات وجود خداوند مطرح شد. این پژوهش در پی پاسخ‌گویی به این سؤال است که امام خمینی(ره) چه رویکردی به برهان فطرت در اثبات خداوندشناسی دارد؟ در این پژوهش سعی شده با روش توصیفی تحلیلی و ابزار کتابخانه‌ای، پاسخ به این سؤال را در بررسی این دو برهان بیابیم. مهم‌ترین تقریر اجماع عام را جی. اچ. جویس با تکیه بر تقریر تنگنای شکاکیت ارائه داد و بر نقش عقل عمومی بشر بر عمومیت اعتقاد اصرار ورزید. ناقدان این برهان دلایل مختلفی ارائه داده اند. ازجمله: عدم همگانی بودن باور به خداوند و استقرایی بودن برخی از مقدمات، عدم ملازمه بین همگانی بودن و فطریت و بین فطری بودن با صدق. در بررسی برهان فطرت نیز بعد از اشاره به سیر تطور برهان سه تقریر تضایف مفهومی بین عاشق و محبوب، ذات اضافه بودن حقیقت محبت، اصل صیانت فطرت تبیین شد. برهان فطرت در تقریرهای معاصر با تکیه بر اصل علیت، نظم جهان، اصل تضایف و فقر وجودی، فطری بودن اعتقاد به وجود خداوند را اثبات می‌کند. در این پژوهش آراء امام خمینی(ره)، و دیگر علماء در باب برهان فطرت، مورد بررسی قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر دو استدلال مبتنی بر اصل علیت، عام بودن اعتقاد به خداوند، بالقوه بودن خداوندشناسی فطری، منزه بودن فطرت یا عقل آدمی از خطا می‌باشد. با چشم‌پوشی از بعضی تفاوت‌های این دو استدلال، می‌توان ادعا کرد که تقریرهای این دو برهان بسیار نزدیک به یکدیگر هستند. در تحقیق حاضر این نتیجه دریافت شد که با وجود انتقادهایی که به برهان فطرت وارد شده، این استدلال از قوّت بیشتری نسبت به برهان اجماع عام برخوردار است؛ چرا که برهان اجماع عام با پل زدن از همگانی بودن به فطریت استحکام منطقی لازم را ندارد و مدافعان آن اظهار می‌دارند که با ضمیمه شدن به برهان علت نخستین کارایی خواهد داشت؛ بر خلاف برهان اجماع عام، قوام برهان فطرت بر اتفاق‌نظر عمومی نیست. هرچند امر فطری همگانی نیز می‌باشد و برهان فطرت بر فرض تمامیت، استدلالی مستقل بر وجود خداوند است.

دوگانه خوف و رجاء در قرآن، حدیث ، عرفان و اخلاق آمده شده است. در لغت به معنای بیم و امید و در اصطلاح ترس از خدا و امید به اوست که البته در مراتب و متعلق این دو، مباحث عمیقی از جمله بیم از خدا، نفس، عقوبت، حرمان، فراق، امید به خدا، رحمت، بخشش، لقاء و .... مطرح شده که در رساله به آن پرداخته می شود. در قرآن کریم خوف و مشتقات آن 122بار و رجاء و مشتقات آن 22 بار به کار رفته است. در برخی آیه‌ها، همجواری ترس و امید، نشان دهنده یک وضع نفسانی خاص در درون مؤمنان است که به نظر می‌رسد اصطلاح خوف و رجاء ناظر به این دسته باشد. زمینه معنایی این آیه‌ها، بیانگر نسبتی میان بندگان و پروردگار است و مفهوم خوف و رجاء در آنها نشان دهنده نوعی بینش مؤمنانه نسبت به ساحت الوهی است. در نهایت با همراهی دو جانب خوف و رجاء، ایمان انسان کامل می‌شود. در احادیث پیامبر اکرم و ائمه اهل بیت(ع) نیز به خوف و رجاء پرداخته شد است. در بسیاری از احادیث بر تعادل بین خوف و رجاء تأکید شده است. از جمله این که خوف و رجاء با هم عامل متذکر بودن روح دانسته شده است. این دو مفهوم در کتب عرفانی نیز همواره مد نظر عرفا بوده و مباحث ارزشمندی را در این باب مطرح کرده اند و با عنایت به لزوم توجه به این دو آموزه در زیست سلوکی بسیار به آن پرداخته شده است. در کتب اخلاق اسلامی نیز خوف و رجاء به عنوان یک اصل عملی عمده مورد توجه قرار گرفته و ابعاد آن کاویده شده است، از سوی دیگر صحیفه ی سجادیه نیز یک نمونه بی نظیر از متون شیعی است که در قالب دعا آموزه های بسیاری را مطرح کرده است. دعاهای امام سجاد علیه السلام، دارای دو جنبه کاملاً مرتبط و متکامل می باشند: یکی جنبه عبادی و دیگری اجتماعی که با جریان حرکت اصلاحی امام علیه السلام در آن شرایط سخت، همسویی دارد. امام سجاد (علیه السلام) با آنکه در بدترین شرایط زمانی می زیست و از سوی حاکمان جور، زیر شدیدترین فشارهای جسمی و روانی به سر می برد، در گسترش ایمان و پایداری و در احیای اسلام ناب محمدی و سیره جد بزرگوارش منحصر به فرد بود . محققان مسلمان، عصر امام سجاد (علیه السلام) را به لحاظ سیاسی و فرهنگی، تاریک ترین عصرها می دانند و از آن، به دوره سقوط فرهنگ اسلام یاد می کنند. در عصر امام سجاد (علیه السلام) علاوه بر شکنجه، کشتار و اختناق، ارزش های اسلامی نیز به نازل ترین حد خود رسیده بود . تنها نام اسلام باقی مانده بود، که آن هم به جهت جلب قدرت و نان، نام برده می شد و کسی را رغبت بر دانستن دستورات آن نبود. با آگاهی از این عصر است که باید از «فعالیت های فرهنگی و اجتماعی امام سجاد (علیه السلام) » به عنوان هنری بزرگ و معجزه ای شگرف یاد نمود . یکی از این فعالیتها بیان مسائل اسلامی بود که آن حضرت با زبان دعا و مناجات، که بسیاری از آنان در قالب «صحیفه سجادیه » به جای مانده است، مسائل اسلامی را بیان می کرد. رویکرد عرفانی کتاب صحیفه سجادیه بسیار چشمگیر است و مضامین مختلفی در این صحیفه نورانی ذکر شده، مضامینی که در مباحث منازل سلوکی هم مطرح می شود و همین امر موجب شده است در فضای عرفان شیعی توصیه مکرر به بهره گیری از صحیفه سجادیه دیده شود . از جمله در مناجاتهای خائفین و راجین در این زبور آل محمد (ص) یافت می شود. این رساله در پی آن است که خوف و رجا را در صحیفه سجادیه جامعه بررسی کرده و از نگاه عرفانی امام خمینی (ره) نیز، به عنوان نمونه برجسته یک عارف شیعی که خود انس بی نظیری با کتب ادعیه دارد، مورد کاوش قرار دهد. حضرت امام (ره) در میان آثارشان بخصوص در شرح حدیث جنود عقل و جهل و کتاب ارزشمند چهل حدیث عنایت ویژه ای به این مفاهیم داشته و با رویکردی عرفانی این دو آموزه را مورد کنکاش قرار داده اند. بطور مثال حضرت امام (ره) در کتاب شرح حدیث جنود عقل و جهل، خوف و رجا را در روایت از جنود عقل دانسته و معتقدند به معنای ادراک عظمت و هیبت و رجا از امید به رحمت به دست می‌آید و رجای حقیقی را رجایی می‌داند که موجب سستی در انجام عبادت نشود. امام‌خمینی (ره) هر یک ازخوف و رجا را به دو قسم پسندیده و ناپسند تقسیم و برای هریک اسبابی ذکر کرده، و برای خوف مراتبی چون خوف عامه و خاصه و برای رجا مراتبی چون امید به ثواب و رجای عارفان برشمرده است. ایشان بر لزوم همراهی خوف و رجا تأکید دارد و انبیا(ع) را از این جهت به گروهی که خوف بر آنها غالب، گروهی که رجا بر آنها غالب و گروهی که خوف و رجا را با هم دارند، تقسیم کرده است. امام‌خمینی خوف را کمالی معنوی و منشأ بسیاری از فضایل نفسانی می‌داند، که مبدأ درمان تمام بیماری‌های روحانی است. ایشان رجای حقیقی را رجایی می‌داند که موجب سستی در انجام وظیفه و عبادت نشود، در عین حال شخص بر اعمال خود اعتماد نداشته و به رحمت حق امیدوار باشد و آنچه موجب سستی شود را غرور می‌شمارد و بر اجتناب از آن تأکید می‌کند.

باسمه تعالی بررسی مقایسه جایگاه عشق در نظام هستی بر اساس آراء جناب فیض کاشانی و امام خمینی علا رغم داشتن اشتراکات فراوان در اصل مفهوم عشق ،ذهن را در رابطه با عناوینی چون عقل و عشق، منشا عشق و آثار آن دچار چالش‌هایی می‌کند که هر کدام از دو شخصیت در این زیر شاخه‌ها چگونه توانسته‌اند آراء خویش را به آن دریای سرمدی متصف و متصل نمایند؟ رساله حاضر در دو فصل تنظیم گردیده و در فصل دوم اختصاصاً به بررسی ابعاد مختلف موضوع پرداخته است.

تحقیقات نشان می‌دهد به دلایل مختلف از جمله آسانی اختلاط آنلاین افراد غیرهمجنس، امروزه خیانت‌های زناشویی در فضای مجازی در حال افزایش است. با وجودی که فضای مجازی در زمان حیات حضرت امام خمینی(ره) پدیده فراگیری نبود ولی می‌توان از رهنمودهای ایشان درباره رسانه و وفاداری در زندگی، به آرای آن حضرت در خصوص سوال اصلی این پژوهش پی برد: خیانت‌های مزبور که یکی از دلایل عمده طلاق و جدایی زوجین به شمار می‌روند، در نظام حقوقی فعلی جمهوری اسلامی ایران، چه ضمانت‌های اجرایی دارند تا جامعه از آسیب این پدیده مخرب در امان بماند؟ در این پژوهش ابتدا با روش کتابخانه، به گردآوری داده‌های علمی مربوط به خیانت‌های زناشویی سایبری و آسیب‌های آن به روابط افراد جامعه و نظرات حضرت امام خمینی(ره) درباره رسانه و وفاداری در خانواده اقدام شد و سپس با مطالعه هنجارهای حقوقی و قوانین موجود، وضعیت حقوقی خیانتهای زناشویی سایبری و ضمانت اجرای کیفری اجتناب از آنها، بررسی گردید و یافته‌های مطالعه به صورت کیفی مورد تحلیل قرار گرفت. نتایج پژوهش نشان می‌دهد با وجود نظرات حضرت امام راحل(ره) درباره رسانه و لزوم وفاداری زوجین، خیانتهای زناشویی در فضای مجازی، در نظم حقوقی ایران شناخته شده نیست و ضمانت اجرایی حقوقی چندانی برای اجتناب از آن وجود ندارد و ضمانت‌های اجرایی کیفری این پدیده را تنها می‌توان زیرگروه جرایمی دانست که تحت عنوان روابط نامشروع شناخته می‌شوند. پیچیدگی فناورانه خیانت‌های زناشویی، تازه بودن وضعیت حقوقی آنها و اثرات مخربی که بر زندگی انسان‌ها دارد می‌طلبد مقنن به شکل شایسته‌ای تضامین اجرایی لازم برای منع این پدیده را فراهم آورد.

با پیروزی انقالب اسالمی ایران، تجربه جدیدی از نظام حکومتی و ساختاربندی عدالت اجتماعی ـ سیاسی با محوریت دین و نقش فراگیر مردم ارائه شد. ساختاربندی عدالت اجتماعی ـ سیاسی نظام حکومتی جدید که با عدالتهای متعددی روبهرو شده بود مستلزم بهرهگیری مدیران نظام انقالبی از الگویی منسجم از ساختاربندی عدالت اجتماعی بود. تحقیق حاضر با ارائه الگوهای رایج ساختاربندی عدالت اجتماعی و با مطالعه دو مورد از مهمترین عدالتهای بعد از انقالب؛ یعنی جنگ تحمیلی و انتخابات مجلس سوم به تبیین ساختار عدالت اجتماعی در سیره امام میپردازد. بنا به ادعای این تحقیق، نقشی که باید عدالت انقالب به عنوان ولی فقیه پس از پیروزی انقالب ایفا مینمود و همچنین خصیصه کاریزمایی که با آن توأم گردیده بود، تأثیر مستقیم و بالواسطهای بر نحوه و چگونگی تدبیر عدالتها از سوی رهبر انقالب برجای نهاده و آن را به شدت تحتتأثیر قرار داده است. یافتههای تحقیق مؤید این فرض است که ساختار عدالت اجتماعی امام در عدالتهای سیاسی، ترکیبی از دو مدل ساختاربندی عدالت اجتماعی سیستمیک و ساختاربندی عدالت اجتماعی کاریزماتیک است. تحقیق حاضر با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی همراه با بهرهمندی از منابع کتابخانهای ، درصدد پاسخگویی به پرسشهای طرح شده و بررسی صحت و سقم فرضیه مذکور است. ضرورت انجام این تحقیق از دو بُعد قابل بررسی است: نخست از بُعد نظری به این دلیل که اندک مطالعات انجام شده دراینزمینه ساختار عدالت اجتماعی سیستمیک در سیره امام را نادیده گرفته و ساختار عدالت اجتماعی در سیره امام را محدود به مدل سه مرحلهای ساختاربندی عدالت اجتماعی در سه مرحله قبل، حین و بعد از عدالت تحلیل میکنند؛ بههمیندلیل طرح چنین ساختار عدالت اجتماعی میتواند بر غنای تئوریک این حوزه بیافزاید. دوم از بُعد کاربردی به این دلیل که بررسی و بازخوانی ساختار عدالت اجتماعی امام میتواند راهگشا و الهامبخش مدیران و مسئوالن سیاسی ایران در اداره عدالتها باشد. در یک نتیجهگیری کلی میتوان اینگونه تجزیه و تحلیل کرد که امام خمینی با تکیه بر اصل امامت و والیت فقیه که الهام گرفته از مکتب شیعی بوده و ادامهدهنده راه والیت ائمه معصومین است با استفاده از آموزههای دینی، توکل به خدا، شخصیت کاریزمایی ـ الهی و اعتماد به مردم که موجب حمایت و پشتیبانی آحاد مردم گردید، توانست عدالتهای موجود در دهه اول انقالب اسالمی که مهمترین آنها، عدالت تسخیر النه جاسوسی، اختالف حزب اهلل و لیبرالها و جنگ تحمیلی بود را ساختاربندی عدالت اجتماعی و کنترل نموده و از آنها در جهت تثبیت و تحکیم نظام اسالمی بهره ببرد.

امامت شناسی از پرچالش ترین مباحث در حوزه کلام و اعتقادات دینی است که از رویکردهای مختلفی قابل طرح است. بهره‌گیری از مبانی و دست آورد های عرفانی، روشی است که می‌تواند پاسخ گوی بسیاری از چالش های کلامی باشد. رساله عهده دار تبیین و پاسخ به این پرسش است که امامت با رویکرد کلام عرفانی در نگاه اندیشمند عارفی چون امام خمینی چگونه تحلیل می شود و رویکرد مذکور چه آثار و پیامدهایی دارد؟ در این راستا تلاش دارد در فهم امامت و ارائه تصویری از امامت شیعی، تا حدی نو آوری داشته باشد. شاید بتوان مهم ترین نو آوری و ابتکار را در رویکرد و روش بحث دانست. مبانی عرفانی امامت نظیر وحدت وجود و نظام تجلیات، انسان‌شناسی عرفانی چون انسان کامل، مسائل ولایت و خلافت، نقش اساسی در تحلیل عرفانی امامت دارد که امام خمینی آنها را در تطبیق و تبیین آموزه‌های شیعی به‌خصوص امامت به کار گرفته و نوآوری‌های مهمی در این زمینه دارد. با عنایت به این مبانی، به باور امام خمینی، ضرورت امام از جهت مظهریت اوست. یعنی ذات الهی ضرورت دارد که در مظهر تامی به نام انسان کامل تجلی نماید. عین ثابت او در نشئه علمی، خلیفه حضرت حق است و به واسطه‌ای او تمام اعیان ثابته و خارجه محقق می‌شود. ولایت و امامت باطن نبوت و رسالت است ولایت که از اسماءالله است، دائمی و غیر منقطع است؛ اما نبوت و رسالت محدود به زمان و منقطع است؛ لذا مطابق بینش‌ عرفانی، امامت، باطن نبوت و خاتمیت است و با ختم نبوت همچنان استمرار دارد. علم امام، بر اساس همین مبانی تحلیل می‌شود و برای شناخت کیفیت آن، اسماء و صفات، اعیان ثابته و خلافت الهی نقش مهمی دارند. به باور امام خمینی، منشأ علم امامان شیعه، از سرچشمه وحی و کشف محمدی است. عصمت امام نیز بر مبنای خلافت الهی قابل تحلیل است و از نظر امام خمینی، منشأ آن درونی بوده و یک امر تشکیکی است. مراتب امامت شامل ولایت تکوینی و تشریعی است. در رویکرد عرفانی، ولایت تکوینی امام بر اساس مظهریت و خلافت الهی امر مسلم بوده و مورد تأیید ادله عقلی و نقلی است. ولایت تشریعی با توجه به انحای قابل فرض آن، آنچه که مورد اتفاق است، مرجعیت دینی و علمی و زعامت سیاسی ائمه است. یافته‌ها نشان می‌دهد، هدایت باطنی و معنوی (تکوینی) امام، تطابق با نظریه قرآنی امامت، پاسخ به شبهات ناظر به امامت مانند نظریه علمای ابرار و انتفاع از امام در زمان غیبت و کیفیت آن و همچنین تفسیر و توجیه منطقی روایات ناظر بر امامت، از جمله آثار این رویکرد هستند.

تجربه عرفانی همواره در عرفان اسلامی به عنوان اصلی ترین منبع معرفتی مطرح بوده که در قالب مواجهه با حقایق متعالی توصیف می‌شوند، تنوع گزارش‌ها و اختلاف در توصیفات عرفا این منبع معرفتی را با چالش‌هایی مانند معرفت بخشی، بیان پذیری و یا عدم آن ، تفسیر، اعتبار و... همراه کرده است که ضرورت تحلیل نظام‌مند و دقیق این تجربه‌ها را آشکار می‌سازد. در این پژوهش بر آنیم تا مسئله مورد نظر را با محوریت نظرات و اندیشه های امام خمینی(ره) بررسی نماییم. نظرات امام خمینی(ره) به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین عرفا و فیلسوفان معاصر، از آن جهت اهمیت دارد که شهود عرفانی در آثار عرفانی ایشان با مباحث عرفان ابن عربی پیوند یافته است. امام خمینی(ره) با تلفیق معرفت‌شناسی، فلسفه، و عرفان اسلامی، دیدگاه‌های خاصی درباره ماهیت تجربه عرفانی، امکان معرفت‌بخشی آن و حدود بیان‌پذیری‌اش ارائه کرده‌اند در اندیشه امام خمینی (ره) تجربه های عرفانی ( کشف و شهود) حاصل اتصال انسان با حقایق متعالی است که دارای مراتبی که نهایت مرتبه آن ارتباط با وجودی است که دارای وحدت شخصیه است که انسان در مقام فنای به این مرتبه دست پیدا کرده و از آن به تجربه عرفانی به معنای خاص اطلاق می شود. تجربه عرفانی و کشف و شهودی که در اندیشه امام خمینی (ره) مطرح می شود، شهودی معرفت بخش و بیان پذیر است به تفصیلی که در رساله خواهد آمد. پژوهش حاضر با تمرکز بر اندیشه امام خمینی(ره)، سه محور اصلی را بررسی می‌کند: ماهیت تجربه عرفانی، جایگاه آن در ایجاد معرفت، و امکان یا امتناع بیان‌پذیری این تجربه. تحلیل دقیق این ابعاد می‌تواند افق‌های تازه‌ای در مطالعات عرفان اسلامی و معرفت‌شناسی بگشاید و به فهم عمیق‌تر از تجربه عرفانی در اندیشه اسلامی کمک کند. لذا قصد بر آن است تا در پژوهش حاضر با ارائه تحلیلی جامع در سه مرحله ابعاد مسئله تبیین شود: 1. مطالعه عمیق و نظام‌مند آثار عرفانی ب امام خمینی، نظیر شرح دعای سحر، مصباح‌الهدایه و سرّ الصلوه، تعلیقات بر شرح فصوص الحکم و ... ،با هدف شناسایی و تبیین مفاهیم کلیدی مرتبط با تجربه عرفانی، معرفت‌بخشی، و حدود بیان‌پذیری آن. 2. بهره گیری از روش تحلیل کیفی برای بررسی دقیق مفاهیم بنیادین تجربه عرفانی، با تمرکز بر ماهیت، اعتبار معرفتی، و قابلیت انتقال آن. این مرحله شامل بررسی نظام‌مند ابعاد عرفانی و معرفت‌شناختی این مفاهیم در اندیشه امام خمینی است. 3. استفاده از منابع ثانویه و بهره‌گیری از پژوهش‌های معتبر و منابع تخصصی در حوزه عرفان اسلامی و معرفت‌شناسی عرفانی، به‌عنوان ابزاری برای غنی‌سازی و تکمیل تحلیل‌ها، به‌ویژه در تبیین چالش‌های نظری و پاسخ‌های ارائه‌شده.

عشق(حب) در ادیان مختلف جهان، همواره یکی از مکاتب عرفانی بوده است و عشق انسان به خداوند، یکی از راههای وصول به او و فنای در ذات اوست اما راه دستیابی به این اکسیر اعظم، در بین آنها متفاوت است. دینهای هندی، مراقبه و ریاضت و گاه در کنار معرفت را راه چاره می دانند، دین مسیحیت به صرف ایمان بسنده کرده و دین یهودیت تنها با عمل به شریعت در پی اصطیاد آن‌ است. عرفان اسلامی و به تعبیر دقیقتر عرفان مرسوم اسلامی یا مسلمانان در طول قرنها، مکتب عشق(وحدت وجود) را در کنار مکتب زهد و مکتب معرفت(مکاشفه) به سالکان راه، نمایانده است و تلاشها و بررسیهای فراوانی در این زمینه صورت گرفته است. با این تفصیل، اهمیت عشق در عرفان اسلامی محرز است اما سخن در اینجا این است که نگاه قرآن به این مفهوم و کارکرد آن و البته راه دست یابی به آن چیست؟ عرفان برگرفته از قرآن و سنت پیشوایان شیعه، در این میان راه جامع و به تعبیری راه دیگری را ارائه نموده است و نتایجی دیگر و افزون را برای شخص سالک به ارمغان آورده است. این مدل ادعایی که نویسنده، آن را "تبعیت و عشق" می‌نامد در حقیقت مدلی است قرآنی که رسیدن به مرتبه حب الهی یعنی حب انسان به خدا را مترتب بر تبعیت از ولیّ خدا می داند. این آیه (31 آل عمران) که به صورت شرط و جواب شرط آمده است حب انسان به خدا را نشانه این می‌داند که وی از ولی خدا تبعیت کرده است. در تفاسیر ادبی مانند کشاف زمخشری در ذیل همین آیه کسی را که ادعای حب الهی می‌کند اما مخالف سنت پیامبر عمل می‌کند را کذاب نامیده است(زمخشری، کشاف، ج 1، ص 382) الجدول فی الاعراب نیز به شرط و جواب بودن تعبیر قرآنی در این آیه، تصریح کرده است(محمود صافی، الجدول فی الاعراب، ج 1 ص 312). فخر رازی در تفسیر کبیر صراحتاً ترتب حب انسان نسبت به خداوند بر تبعیت و عمل را بیان می کند.(فخر زازی، تفسیر الکبیر، ج 3، ص 17-18) اکنون مسأله رساله حاضر این است که بر اساس آیه مبارکه 31 آل عمران؛ «قُل إِن کُنتُم تُحِبُّونَ ?للَّهَ فاتَّبِعُونِی یُحبِبکُمُ ?للَّهُ ...»، شرط وصول به مرتبه و مقام و منزل عشق الهی(منزل 61 در منازل السائرین) در قوس صعود، تبعیّت از ولیّ خداست که در آیه بعد نیز به مصادیقی از آن تبعیّت اشاره شده است؛ «قُل أَطِیعُواْ ?للَّهَ وَ?لرَّسُولَ فَإِن تَوَلَّواْ فَإِنَّ ?للَّهَ لَا یُحِبُّ ?لکَفِرِینَ»( آل عمران: 32). این التزام در آیه یاد شده(31 آل عمران)، صراحت ترتّب عشق بر تبعیّت و تقدّم انقیاد نسبت به ولی خدا، بر عشق را یادآور می‌شود. نویسنده، نظریّه برگرفته از این آیه مبارکه را «یک تئوری مهم در عرفان اسلامی» و به تعبیری عرفان شیعی دانسته است و آن، وقتی است که آن ولیّ خدا که می‌بایست از او اطاعت و تبعیّت نمود، پیامبر و امامان شیعه باشند. روایات پیشوایان معصوم و دستورات عارفان نیز شاهد بر این نظریّه یعنی نقش تبعیّت و انقیاد از ولیّ خدا در طیّ مراحل سلوک و کمالات عرفان سالک است و منتج به فنای عارف می‌شود. بنابر دیدگاه امام خمینی ره متأثر از آیت الله شاه آبادی ره، این تبعیت البته در حالت اولیه، خود منبعث از فطرت مخموره‌ای است که در نهاد هر انسان وجود دارد. امام برای فطرت، آثاری را برمی‌شمارد و معتقد است فطرت مخمور، راه چراغ هدایت و نور راه رسیدن به مقصد است.( امام‌خمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص 261) علامه طباطبایی و شاگرد ایشان در تفسیر المیزان و تسنیم در ذیل آیه 31 سوره آل عمران، به ترتب حب به خداوند بر تبعیت تصریح نموده‌اند و البته علامه طباطبایی تبعیت یاد شده را با قید محبّانه بودن ممزوج کرده است؛ دلیل ایشان، حدیثی است که اساسا کمال دین را بر پایه حب، تقریر می‌کند؛ هل الدین الا الحب. سید حیدر آملی در تفسیر آیه مورد نظر، جنت را موقوف بر متابعت دانسته و با آیه "فادخلی فی عبادی وادخلی جنتی"، عبادت را شرط ورود به جنت ذات می‌داند(تفسیر المحیط الاعظم، ج 1، ص 433 ) که در بیان عرفا و تعابیر عرفانی از آن سخن به میان آمده است. سید بحرالعلوم در رساله سیر و سلوک، مبحثی را تحت عنوان "عوالم دوازده‌گان? مقدّم بر عالم خلوص" مطرح نموده اند(رساله سیر و سلوک منسوب به بحر العلوم، 2ص 81- 110) و وصل به آن مرتبه را متفرع بر عبور از دالان شریعت و طریقت دانسته است. اما اینکه تبعیت از ولی خدا و تبعیت از خداوند با یکدیگر متفاوت باشند و هر کدام نتیجه‌ای غیر از دیگری یعنی قرب فرائض و نوافل را برای سالک داشته باشد تا کنون از تفاسیر مورد استفاده نویسنده چیزی به دست نیامده است. گفتنی است که حب و عشق یاد شده در آیه مورد بحث، در مسیر سلوک، دو کاربست عمده ایجابی و یک کاربرد سلبی دیگر نیز به سالک هدیه می کند. 1. عشق، گذر از موانع سلوک را تسهیل نموده، سالک را در سیرش سرعت می بخشد. علامه طباطبایی در تفسیر البیان در ذیل آیه "انّا لله و انا الیه راجعون" به اشتداد حرکت به سوی خدا پس از ایجاد حب الهی اشاره می کنند که هر چه ایمان انسان بالاتر رود تبعیت وی نیز بیشتر خواهد شد.(البیان فی موافقه القرآن و الحدیث، ج 1، ص 278-279) 2. در حوزه معرفت شناسی، سالک را به نگاهی فرای طبیعت و عقل می‌رساند. و 3. عشق، خود برای سالک، جنبه بازدارندگی نسبت به اوامر و نواهی شرعی و بایدها و نبایدهای اخلاقی و عرفانی می‌آورد. از این رو عشق، افزون بر فنای عارف در ذات الهی سه کاربست میانه راه دارد. قرآن کریم با آیات متعددی به مساله حبّ الهی پرداخته است و به دو سویه بودن آن پافشاری کرده است. حبّ انسانها به خداوند و حبّ خداوند به انسان؛ که دوسویگی آن نیز در برخی آیات به وضوح بیان شده است؛« فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَیُحِبُّونَهُ»(مائده/54) مفسران عرفانی قرآن کریم در تاویل آیه مورد بحث و آیات همسو گفته اند: همانگونه که بندگان به خدا عاشق هستند، خداوند هم گروهی از آنان را دوست دارد. به دیگر تعبیر، انسان با تبعیت از ولی خدا، هم محب خداوند خواهد شد و هم به مقام محبوبیت می‌رسد. شایان ذکر است که مسأله و مقام محبو

امام خمینی (ره) در استفاده از مبانی کلامی گامی بلند به پیش نهاد و در استنباط از مبانی کلامی، بهره‌هایی برجسته و تعیین کننده برده است. شخصیت ایشان در عصر معاصر بی نظیر است و انسانی جامع الاطراف و دارای ابعاد مختلفی همچون فقه و اصول، کلام، عرفان، سیاست و حکومتداری می‌باشد که تنیدگی خاصی در همه ابعاد فکری و شخصیتی ایشان به وضوح قابل مشاهده می‌باشد و استحصاء یک ویژگی کار را بر پژوهشگر سخت می‌کند. اما برای شناخت اندیشه‌های امام (ره) باید به سراغ مبانی نهفته در ورای اندیشه‌های او رفت. سالهای بسیاری است که تفکر و اندیشه مقاومت در عالم شکل ویژه و خاصی به خود گرفته که ذات و حقیقت و اصالت آن برگرفته از مبانی کلام شیعه می‌باشد. مُبْدع، مُفَسر، مُبَلغ و مُرَوج آن نیز کسی نیست جز حضرت روح الله خمینی (ره). اندیشه ای با مبانی کلامی شیعه که پیروان آن از هر جغرافیایی در دنیا در شرق و غرب عالم، از هر دین و مذهبی در دنیا چه مسلمان، چه غیرمسلمان و از هر رنگ و نژاد و کشوری می‌باشند. در اندیشه حضرت روح الله منطق مقاومت برگرفته از آموزه‌های شیعی بر مبنای قرآن و سنت و البته عقل می‌باشد که در تداوم و حرکت همیشگی مبارزه و در قالب استکبارستیزی و مبارزه با شرک و کفر و الحاد بر اساس آموزه‌های قرآنی و اندیشه کلامی شیعه اثناعشری مربوط به همه اعصار و زمانهاست و جغرافیا و زمان و مکان نمی‌شناسد و البته تعطیل پذیری هم ندارد. برهمین اساس این پژوهش بنا دارد به تبیین مبانی کلامی نظریه مقاومت در اندیشه امام خمینی (ره) پرداخته و خروجی دیدگاه کلامی ایشان از آن را به دست بیاورد. پژوهش حاضر از نوع تحقیقات اسنادی بر اساس روش تاریخی، تفسیری، مقایسه ای و تحلیل محتوا است. در این پژوهش از نگاه امام خمینی (ره) به موضوعاتی نظیر: توحید الهی، توحیدعملی شامل اخلاص و تقوا، عدل الهی شامل قضا و قدر، اراده و اختیار انسان، نبوت و انبیای الهی، امامت، ولایت فقیه، اصل حکومت، مهدویت و انتظار فرج، معاد و شهادت طلبی، امربه معروف و نهی از منکر، وحدت، استقامت، استکبارستیزی، پیروی از رهبری دینی واحد، پیروزی در انجام وظیفه، مقاومت مؤمنانه و غیرمؤمنانه و... پرداخته می‌شود.