جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از جمله مسایل و مباحثی که از ابتدای ادب عرفانی- اسلامی فارسی به عنوان امّهات مسایل عرفانی در امّهات متون عرفانی- نظم و نثر- در صدر تمامی مسایل قرار گرفته و درجای جای مثنوی عرفانی گلشن راز شیخ محمود شبستری ، از آغاز تا پایان آن خودنمایی می­کند، مبحث معرفت و شناخت و تفکّر جهت دست یافتن به گوهر حقیقت و عشق است. بر اساس نظر و عقیده­ی عرفایی از جمله محی­الدّین ابن عربی که طُرُق رسیدن به شناخت و معرفت حق و حقیقت را بی­شمار می­داند: « الطُّرُقُ اِلَی اللهِ بِعَدَدِ اَنْفاسِ الخلایق»، می توان به دو طریق و شاهراه مهم و اصلی در عالم عرفان و علی الخصوص گلشن راز، اشاره کرد: یکی طریق«برهان و استدلال و فلسفه و عقل» و دیگری «کشف و شهود و عرفان و عشق».

سعدالدّین محمود شبستری، عارف و شاعر اوایل قرن هشتم، صاحب کتاب گرانقدر گلشن راز، علی­رغم کوتاه دامنی اثرش، به وفور از مضامین و آموزه­های قرآنی و روایی، تأثیر پذیرفته است. میزان آشنایی و احاطه­ی وی بر تعالیم وحیانی و کلام معصومین و بزرگان دین تا حدّی است که از این تعلیمات، به شیوه­های مختلف ادبی ( اقتباس، تضمین، تلمیح، تشبیه، تمثیل، تحلیل، اشاره و ...) سود برده است. این مقاله، کاوش و کوششی در جهت شناساندن گوشه­هایی از تجلّی قرآن و حدیث و روایات اسلامی در گلشن راز شبستری است.

عرفان که همواره شناختی قلبی جهت وصول حقیقت معرفی می‌شود، پلی مشترک میان عارفان در هر کیش و زبانی است. با ظهور اسلام، شمار بسیاری از عارفان و معرفت‌جویان در کتاب‌های خود به بیان مضامین عرفانی مانند: منازل کشف و شهود، قرب الی‌ا... و... پرداخته‌اند. ادیبان عارفِ عرب‌زبان و پارسی‌گو نیز در قالب نظم و نثر به این مضامین اهتمام ورزیده‌اند. شیخ عبدالرحیم برعی، شاعر گمنام یمنی- از علمای مجتهد قرن هفتم- در دیوان خویش و شیخ محمود شبستری عارف و شاعر قرن هشتم هجری در منظومۀ گلشن راز به بسیاری از مضامین عرفانی اشاره داشته‌اند. جستار حاضر در صدد تطبیق نظرات و آرای عرفانی این دو شاعر بر مبنای مکتب آمریکایی ادبیات تطبیقی، منطبق بر روش توصیفی- تحلیلی است. نتایج تحقیق بیانگر آن است که مضامین تجلّی و فیض حق تعالی، منزه بودن حضرت حق از درک و تشبیه، وحدت وجود، خلقت و آفرینش هستی و حقیقت محمدیه از وجوه مشترک در شعر این دو شاعر عارف است.

بحث ازذات حق از موضوعات مهم عرفانی و یکی از رازهای اندیشۀ بشر در طول تاریخ بوده است. ذات حق که حقیقه­الحقایق است، غیب­الغیوب و فاقد هرگونه تجلی و ظهور، حتی تجلی غیبی است و حقیقتی است مبرا از نام و نشان و وجودی است مطلق که حتی اطلاق وجود نیز بر آن از باب تفهیم است.هویت ذات حقیقتی است که در سراپرده­های نوری و حجاب­های ظلمانیدر بطون و غیب مانده است و از هرگونه صفت و اسم و تعینی مبری است. چنین هویت غیب­الغیوبی از آمال و آرزوهای عارفان بسیار دور است و همواره قدم­های سالکان در پس سراپرده­های جلال او لغزیده­اند و قلوبشان از ساحت قدس او محجوب مانده است.آنچه دراین پژوهش موضوع سخن قرار گرفته و به عنوان هدف اصلی مورد توجه است، و با روش توصیفی بدان پرداخته می­شود، بیان کیفیت ذات حق ازدیدگاه شبستری سرایندۀ گلشن ­راز می­باشد

در ادبیات عرفانی، یکی از مفاهیم کلیدی، تعالی و ارتقای انسان از مقام خاکی تا مرتبه افلاک است. در این مسیر، خاک، به‌عنوان نماد تحول و تجدید، در بسیاری از آیین‌های کهن و اساطیری نقش محوری ایفا می‌کند. این عنصر به دلیل قابلیت دگرگونی، به‌ویژه در فرآیندهای روحانی و عرفانی مورد توجه قرار می‌گیرد. در اساطیر نیز، خاک به‌عنوان نمادی از تغییر و تحول شناخته می‌شود، چراکه این گوهر مادی قادر است با کمک مراحل معنوی و هدایت پیر، به ویژگی‌های حقیقی و معنوی دست یابد. هدف اصلی این مقاله آن است که نشان دهیم چگونه عنصر مادی و بی‌ارزش خاک با عبور از مراحل سه‌گانه جدایی، گذار و الحاق قادر خواهد بود در قالب انسان کامل به تشرّف و بلوغ نهایی و روحانی دست یابد. مقاله حاضر با استفاده از رویکرد اسطوره‌شناسی و تحلیل اشعار دو تن از عرفا، به بررسی تحول خاک تا افلاک می‌پردازد. خاک، به عنوان نمادی مادی، از طریق این مسیر معنوی، به فناء فی‌الله و اوج کمال انسانی می‌رسد. روش این تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و بر دگردیسی روحانی خاک تمرکز دارد.

مسئله ولایت در علوم دینی و اندیشه های اسلامی از جایگاهی بلند و عظیم برخوردار بوده و از مهمترین علوم کلامی به شمار می آید، می توان گفت پس از توحید هیچ موضوعی تا این اندازه توجه اندیشمندان اسلامی را به خود جلب نکرده است. ولایت یکی از جنجالی ترین موضوعات در تاریخ اسلام و از اختلاف برانگیزترین مسائل بوده که سبب شکل گیری بسیاری از فرق و مذاهب اسلامی شده است. سخن گفتن از جایگاه ولایت و کشف و تأکید بر اتفاق آراء علمای اسلامی در این باب، در جهت زدودن اختلاف بین مسلمین و تقویت اتحاد امت اسلامی بسیار مهم و اساسی است. مقاله حاضر برای دستیابی به این مهم به بررسی تطبیقی نظرات دو تن از اندیشمندان و عرفای اسلامی (شیعه و سنی) امام خمینی و شیخ محمود شبستری پرداخته است. هر دو به ولایت به معنای سرپرستی و ولی توجه ویژه داشته اند و ولی را تجلی خدا و انسان کامل بر روی زمین می دانند. هر دو معتقدند مقام اولیاء و انبیاء بستگی به گرفتن انوار حقیقت محمّدی دارد و هر چه به این حقیقت نزدیک­تر باشند مرتبه والاتری دارند. هردو بزرگوار در امر کلیت خانم ولایت به هم نزدیک بوده و با اندکی تفاوتی حضرت محمد (ص) را خاتم اولیاء می دانند. شیخ شبستری بین ولایت و نبوت تفاوت قائل است و نبی­ای که دارای مقام ولایت می باشد را بالاتر از مقام نبی غیر ولی می داند ولی امام(ره) اولیاء خدا را یکی دانسته و اختلافی در آنها نمی بیند. هر دو به آخرین ولی معتقدند با این تفاوت که شیخ بر این باور هست که حضرت ولی عصر هنوز متولد نشده است ولی امام اعتقاد دارد که امام متولد شده و در این عالم زندگی می کند.

گلشن راز منظومه عرفانی مهمی است که شیخ محمود شبستری، با مقام شامخی که در عرفان داشته، اصطلاحات پیچیده و غامض آن را در قالب شعر به صورتی روان و واضح برای سالکان طریق بازگو نموده است. بر این منظومه بیش از پنجاه شرح نگاشته شده، که مهم‌ترین شرح آن مفاتیح الاعجاز اسیری لاهیجی می‌باشد. اثر حاضر تحریر و نگارشی از مفاتیح الاعجاز است که به قلم توانای خواجه محمد دهدار فانی صورت گرفته و در عرفان پژوهی مطالب ارزشمندی را در بر دارد، که اهم آنها عبارتند از: * توضیح دقیق اصطلاحات عرفانی، که در کتب عرفانی کاربرد زیاد داشته و در کتاب‌های دیگر معانی آنها توضیح داده نشده است. * بیان مبانی عرفانی در مسائل عمیق توحیدی، با قلمی روان و شیوا، که خواننده را به خداشناسی از دید عارفان راهنمایی می‌کند. * بیان مسایل مربوط به نبوت و ولایت و خصوصا خاتم اولیاء حضرت صاحب الزمان (عج)، که از این جهت مطالب قابل توجهی را از نگاه عارفان بیان نموده است. * علاوه بر اینها، شیوایی قلم دو عارف شهیر: اسیری و خواجه دهدار، این اثر را در ردیف آثار مهم عرفانی قرار داده و راهنمای خوبی برای آشنایی با اصول و اصطلاحات عرفانی و سلوکی خواهد بود، که برای اولین بار منتشر و به پیشگاه جویندگان معرفت تقدیم می‌گردد.

این مقاله ما حصل تحلیل مقایسه گونه‎ای بین آراء ابن‎عربی و شبستری برای نشان دادن نکته های تأثیر عارف شبستر از فصوص الحکم شیخ اکبر است و سعی شده است آن چه از تعالیم محی‎الدین ابن‎عربی دراندیشه ی شیخ شبستری رسوخ کرده است با تکیه بر منظومه ی گلشن‎راز بررسی وتحلیل شود. شبستری تحت تأثیر و نفوذ معنوی کلام و بیان ابن‎عربی قرار گرفته و بنابر قول محمد لاهیجی شارح معروف گلشن راز، هربیت این منظومه فشرده و موجز، ولی در نهان به تفصیل بخشی از عرفان شیخ اکبر اشاره دارد. شیخ محمود شبستری در مباحثی چون وحدت وجود، انسان کامل، عالم صغیر، اطوار خلقت، نبوت و ولایت و مانند آن از اندیشه‎های ابن‎عربی تأثیر پذیرفته است. محیی‎الدین ابن‎عربی بنیانگذار مکتب عرفان نظری و مبشر نوعی عرفان فلسفی در قرن هفتم، توانست تأثیر چشمگیری را در کل تاریخ عرفان پس از خود به جا بگذارد. اندیشه‎های عرفانی ابن عربی به طور بارزی بر تفکر عارفان ایرانی غلبه یافت و خاصه در ادبیات صوفیان جایگاه بلندی پیدا کرد.

وصول و درک حقیقت جز با طی طریقت میسر نمی شود و این مهم تنها با تخلق به شریعت و فهم اسرار آن ممکن می گردد و حالات و مقامات سالک ظهور این واقعیت است. در سیر تألیفات بزرگان علم و اندیشه، آثار به جا مانده در سیر و سلوک نظری و عملی همچون خورشیدی فروزان فراروی تشنگان اندیشه های پاک و طالبان وصول به سرچشمه حقیقت می درخشد. حکما و عالمان ربانی هر یک به بیان گوشه ای از این اسرار پرداخته و کوشیده اند پرتوهایی از انوار الهی را که بر قلوب آن ها تابیده در اختیار مشتاقان قرار دهند. بر این اساس، کتب زیادی از آن بزرگواران در موضوعات اسرار شریعت، اخلاقیات و عرفان نظری و عملی به یادگار مانده است. در میان این بزرگان می توان از نور الدین محمد کاشانی، معروف به نورالدین اخباری از خاندان عارف پرور فیض کاشانی و از شاگردان ملامحسن فیض کاشانی و علامه مجلسی، نام برد. لذا با توجه به اهمیت و ضرورت شناخت این بزرگواران و تصحیح کتب خطی و ارائه آن به جامعه فرهنگی در این مقاله به شرح حال مختصر ایشان و معرفی و تحلیل محتوایی نسخه خطی ارزشمند و کم نظیر کتاب مصفاة الاشباح و مجلاة الارواح موسوم به کتاب تفکر از آثار این عالم ربانی و عارف والامقام که نگارنده آن را تصحیح کرده است، پرداخته می شود.

زبان عرفانی و استعانت از رمز و سمبول در بیان تجارب شهودی، یکی از گزاره‌های مهم آثار عرفانی متصوفه تلقی می‌شود. شیخ محمود شبستری در مثنوی عرفانی گلشن راز از زبان عرفانی و کارکردهای رمزی بهره جسته که رسالت این جُستار بازشناسی رمزواره معرفت نفس و وحدت وجود است. در این پژوهش، نگارندگان برآنند تا به شیوه ‌توصیفی‌تحلیلی به این سؤال بنیادی پاسخ دهند که کاربست زبان عرفان و کارکردهای رمزی در تبیین مباحث شناخت نفس و وحدت وجود در گلشن راز شبستری چگونه بوده و هدف شبستری از این کاربرد چیست؟ نتایج تحقیق نشان می‌دهد در قلمرو نظام معنایی و اصطلاحی عرفان، رمز «من» مختص انسان نبوده و تمامی موجودات به تناسب مراتب کمالی‌شان، دارای «من حقیقی» هستند و در نسبت انسانی، محل خطاب «من»، روح است. «وهم» مهم‌ترین عاملی است که مانع مشاهده حقیقت مطلق شده است و شبستری بر ترک «نمود وهمی» تأکید ویژه دارد. سرگردانی انسان‌ها به‌سبب داشتن خیالات واهی در عالم مادی نکته‌ای مهم در آموزه‌های عرفانی است که شبستری در گذار از شریعت به طریقت و معناشناسی نمودهای وهمی آن را مطرح کرده است. در رمزواره «وحدت وجود» نیز او با تأسی از ابن‌عربی، «قلب‌عارف» را محل دگرگونی تجلیات الهی می‌داند که با سیر انفسی، عارف از طریق دگرگونی‌های (تقلب) مداوم، حق را باز می‌شناسد؛ پس نفس عارف دیگر نفس «انسانی» خود او نیست بلکه با هویت «جنبه اویی» حق کاملاً یکسان است.