جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اصالت و تشکیک در وجود پس از اعتباری دانستن ماهیت، تاثیراتی در مباحث مربوط به ماهیت از جمله جنس و فصل دارد. نگارنده می‌‌کوشد با تکیه بر اصالت وجود و تشکیک در آن، با عبور از تلقی‌‌های مرسوم در این‌‌باره، نشان دهد که اولاً فصل از سنخ مفاهیم وجودی است نه ماهوی و ثانیاً احکام تابع جنس و فصل به کلی تغییرمی‌‌یابد تا در واقع پاسخی ارائه کند به این پرسش مهم که اگر اصالت وجود و بساطت وجود در نظام صدرایی دیدگاهی پذیرفته‌‌شده است چگونه فصل و امتیاز در یگانه‌‌انگاری وجود معنا می‌‌شود. توجه به این پرسش، تفکیک‌‌های مرسوم میان موجودات که مبتنی بر مباحث جنس و فصل با تلقی‌‌های رایج فلسفی بود را، منحل می کند و نظامی صحیح با عنایت به نظریه اصالت و تشکیک وجود پی‌‌ریزی خواهد شد. به علاوه، طبق نگاه دقیق به تشکیک در وجود که مابه‌‌الامتیاز عین مابه‌‌الاشتراک است، فصل اشیاء از هویت تمایزی و تقابلی به هویت تشکیکی و طولی برمی‌گردد. در این نوشتار با روش توصیفی- تحلیلی وابزار کتابخانه‌ا‌ی و توجه به نظریه اصالت وجود بازخوانی مجددی نسبت به فصل اشیاء صورت گرفته است.

یکی از اندیشمندانی که هم در حوزه علوم تجربی دارای مدرک پزشکی است و هم دانش آموخته ی فلسفه است ریموند مودی است. او یکی از افرادی است که به قول دیگران پرده ی تاریکی را از چیزی که تا آن زمان نمی شد از آن سخن گفت یعنی تجربه ی نزدیک به مرگ کنار زد. از زمان انتشار اولین کتاب زندگی پس از مرگ او به نام زندگی پس از زندگی، بسیاری افراد از ادیان و فرهنگ های غربی و غیر غربی تجربیات مشابه با روایات و مشاهده های تجربه گرهای آن کتاب را و یا بررسی های خود را در حوزه تخصص خود در آن زمینه مطرح کردند که تایید کننده آن تجربه ها و مشاهدات بود. در حال حاضر نیز نهادی به نام انجمن بین المللی مطالعات نزدیک به مرگ در حال انتشار مطالعات در این زمینه در مجله تخصصی "مطالعات نزدیک به مرگ" است. ریموند مودی معتقد است روایت افرادی که دارای تجربه ی نزدیک به مرگ هستند از عالمی با خصوصیات و ویژگی های متفاوت از این عالم و آنچه در آن عالم از درگذشتگان و غیر آنان نقل کرده اند، از انسجام مشترک و واقعی برخوردار است و بر خلاف رویای محض دارای آشفتگی و هرج و مرج نیست. افرادی که مودی مشاهدات آنان را گزارش کرده است پس از بازگشت از تجربه خود دچار تغییر اساسی در نگرش شده اند.آنان در چند لحظه اول تجربه جدید خود، میل شدیدی برای بازگشت به بدن و پشیمانی شدید از جدایی از بدن داشته اند اما هنگامی که در حال جدایی از بدن به عمق خاصی در تجربه خود می رسند، نمی خواهند برگردند و حتی ممکن است در برابر ایده بازگشت به بدن مقاومت کنند. ریموند مودی به عنوان یک تجربه نگار تجربه های نزدیک به مرگ را به جهات گوناگون بررسی کرده است .یکی از کتاب های ریموند مودی کتاب زندگی پس از زندگی است. بخش مهم و اصلی این کتاب یعنی بخش دوم آن با عنوان تجربه مرگ است که مواردی در آن تحت چند عنوان مرتب و ارائه شده است. این عناوین از بررسی های او بدست آمده است که حکایت از وجود ویژگی های مشترک در اکثر گزارش های او دارد. او با تحلیل صدوپنجاه مورد از پدیده های تجربه نزدیک به مرگ در این کتاب، این اصول مشترک را از دل این تجربه ها به دست آورده است که زمان نگارش کتاب ، این عناوین به پانزده ویژگی رسیده است. این ویژگی ها عبارت بود از: وصف ناپذیری، شنیدن خبرها، احساس آرامش و آسودگی، صدا، تونل تاریک، خروج از جسم، دیدار دیگران، وجود نورانی، مرور، مرز یا محدوده، بازگشتن، به دیگران گفتن، تاثیر بر زندگی، نگرش های تازه به مرگ و تایید و گواه داشتن. از جمله علومی که می تواند مدل و گزارش های تجربه ی زندگی نزدیک به مرگ ریموند مودی را مورد بررسی قرار دهد و پیش فرض ها و لوازم آن را ارزیابی نماید، یافته ها و دیدگاه های حکمای اسلامی در مورد حقیقت نفس انسان ، قوای آن و رابطه ی آن با بدن است. از جمله فیلسوفان اسلامی ملاصدرا است که می توان با توجه به دیدگاه های او در مورد نفس انسان ، قوای نفس و رابطه ی نفس با بدن، تجربه های مورد نظر ریموند مودی مورد بررسی ، ارزیابی و تبیین قرار گیرد. ملاصدرا در دیدگاه خود در مورد نفس انسان و رابطه ی آن با بدن، قائل به رابطه ذاتی و اتحادی نفس و بدن است که البته حدوث نفس را جسمانی می داند که به تدریج به سمت تجرّد پیش میرود و بر این اساس نفس ابتدا ماّدی محض است (نامی) سپس ماّدی مثالی (نامی حساس متحرک بالاراده) میشود و ممکن است به مرتبه مادی مثالی عقلی هم نایل شود؛ سپس با حدوث مرگ، تجرّد یافته، روحانی و مجرد محض خواهد شد. توجیه عقلانی ملاصدرا بر چنین باوری پذیرش اشتداد در وجود و تحقق حرکت جوهری اشتدادی در نفس انسان است. براین اساس فرد ضمن حفظ مراتب پیشین به ساحت تجرد راه مییابد و حتی پس از نیل به ساحت تجردی، ساحت مادی را از دست نمیدهد، از این رو میتواند به حرکت خویش ادامه دهد. بازتاب طبیعی رابطه اتحادی نفس و بدن، و وجود دو ساحت مادی و تجردی در نفس، نظریه وحدت نفس و قوا است، بنابراین همه قوای مادی (نباتی) و مجرد (حیوانی و انسانی،) خود نفس اند و به بیان دقیقتر مراتب و شئون نفس اند. به گونهای نفس در مرتبه قوای نباتی مادی و در مرتبه قوای حیوانی مجرد مثالی و در مرتبه قوای عقلی مجرد عقلی است. ملاصدرا حقیقت نفس را حقیقت تعلقی و عین اضافه به بدن میداند؛ به گونهای که به هیچ وجه نمیتوان برای نفس هویتی غیر از اضافه آن به بدن در نظر گرفت، هویتی که خالی از جنبه نفسانیت و تعلق به جسم باشد. از نظر ملاصدرا نفس ابتدا مادی محض است (نامی) سپس مادی مثالی (نامی حساس متحرک بالاراده) میشود و ممکن است به مرتبه مادی مثالی عقلی هم نایل شود، زیرا نیل به تجرد عقلی در همگان اتفاق نمیافتد بلکه در افراد نادری روی میدهد به این صورت که همان نفس مادی مثالی در ادامه وجود خود، مادی مثالی عقلی میشود و با مرگ تجرّد یافته، روحانی و مجرد محض خواهد شد. در این پژوهش مدل و گزارش های تجربه ی زندگی نزدیک به مرگ که توسط ریموند مودی ارائه گردیده است بر اساس نقطه نظرات و دیدگاه های ملاصدرا مورد بررسی قرار خواهد گرفت و پیش فرض ها و لوازم آن ارزیابی خواهد شد.

- تعریف مسأله و تبیین موضوع: مفهوم خود شکوفایی به معنای توانایی ذاتی انسان برا ی تحقق کامل همه بالقوه های ذاتی خود اولین بار در اندیشه ی گلدشتاین مطرح شد. او معتقد بود تمام موجودات زنده تمایل ذاتی به تحقق کامل پتانسیل های ذاتی خود دارند. اما واژه خود شکوفایی توسط آبراهام مازلو و در مقاله ی انگیزش انسان رونق و اعتبار یافت. در روان‌شناسی انسان گرایانه خود شکوفایی به‌معنای محقق ساختن حداکثر توانایی‌های بالقوه فرد توسط خودش است. به بیانی آنچه انسان می‌تواند باشد، بشود. (روشن است که تحقق این توانایی‌های بالقوه مبتنی است بر شناخت انسان و حقیقت او) مازلو نیازهای انسان را در ساختاری هرمی قرار می دهد که نیازهای اساسی و فیزیولوژیک در کف آن قرار دارند و در مراتب بعدی امنیت، عشق و تعلق خاطر ، احترام و در نهایت خودشکوفایی در راس هرم قرار دارند. بنابراین طبق نظر مازلو خود شکوفایی اساسا زمانی مجال طرح شدن پیدا می کنند که نیازهای مرحله پیشین برآورده شده باشند. اما مازلو تصریح می‌کند که سلسله‌مراتب نیازها براساس تفاوت‌های فردی و یا شرایط خارجی می‌تواند منعطف باشد که مشابه آن در نمونه‌های دینی ما نیز یافت می‌شود .بعد از مازلو راجرز با مادام العمر خواندن فرایند خودشکوفایی دیدگاهی متفادت از آن ارائه داد. ایده ی خودسازی و رسیدن به حداکثر توانایی های بالقوه فرد در تمام فرهنگ ها و در طول تاریخ وجود داشته است. به‌نظر می‌رسد معنای مورد نظر مازلو بسیار شبیه به حرکت جوهری و استکمال انسان در حکمت متعالیه است. همانگونه که هر شخصید منحصریه‌فرد و به بیانی متشخص است، خود انگیختگی در راستای خودشکوفایی افراد را در جهات مختلفی و به شیوه‌های گوناگون هدایت می‌کند و سفر انسان در مسیر شدن به گونه‌ای خاص خود و منحصربه‌فرد است. در فرهنگ ایرانی اسلامی و به‌خصوص در سنت فلسفی ما برای مفهوم خود شکوفایی استعدادهای بالقوه انسان از واژه کمال استفاده‌شده و کمال‌جویی صفتی فطری انسان دانسته شده‌است. به‌نظر می‌رسد هرم نیازهای مازلو (نیازهای فیزیولوژیک، امنیت، احترام، تعلق‌خاطر و تحقق خود یا خودشکوفایی) پیش‌تر در آیین چهار مرحله‌ای آئین هندو( داما، آرتا، کاما، موکشا) و به بیانی دیگر در برنامه‌های خودسازی دینی و تربیتی ما به شکل‌های تخلیه، تحلیه و تجلیه طرح‌شده است. ملاصدرا نیز با طرح دیدگاهی معنوی از خود شکوفایی، بالفعل و محقق ساختن توانایی های بالقوه را امری معنوی می داند که بر پالایش روح و ارتباط با خداوند متمرکز است. اکنون در پی آنیم که با استمداد از آرا و سخنان خاص ملاصدرا در آثارش و تبیین و تحلیل نظریات و گفتار او در این موارد بررسی کنیم که چگونه می‌توان برای شکوفا شدن انسان برنامه‌ای جامع و دستورالعملی روشن و صریح و حتی‌المقدور منطبق با معیارهای روز روان‌شناسی انسان‌گرا مدون ساخت. جنبه کاربردی و عملی این پزوهش بر نقش انسان کامل در سفر چهارم متمرکز است. انسان کامل سفر چهارم را چگونه اغاز می کند وبا چه اندوخته ای برای راهنمایی و دستگیری انسان ها نزول می کند؟ هدف نهایی سفر چهارم همراه ساختن انسان ها در مسیر سفر اول و والایش و ارتقا معنوی است. طبق آیات و روایات چنین ارتقا و کمالی از مسیر استکمال دنیوی و مادی انسان میسر می شود. در حقیقت بعد از برآورده ساختن حداقل نیازها و به دست آوردن رفاه نسبی و طبق سلسله مراتب، کف هرم، مقام رهایی و سفر اول حاصل می گردد. بنابر این اگر بتوانیم از بیانات ملاصدرا مطالبی را که در مورد رشد و تربیت شخصی و اجتماعی و چه بسا سیاسی و اقتصادی، سخن گفته است، استخراج کرده و برنامه ی عملی مورد نظر ملاصدرا را عینیت ببخشیم بعد عملی و کاربردی پژوهش فعلیت پیدا می کند. این مطلب در اندیشه ی ملاصدرا بی مناسبت نیست. زیرا حرکت جوهری در اندیشه ی ملاصدرا از جسم شروع می شود. و نفس جسمانیه الحدوث و روحانیه البقاست که این مطلب می تواند اشاره به شروع مسیر که توجه به نیازهای جسمانی و مادی انسان است باشد

رابطه انسان با خدا یک مسئله فطری است و از دیرباز ذهن بشر را به خود مشغول داشته است. انسان ها در طول تاریخ در تلاش بوده اند که خالق خود را بشناسند و با او ارتباط برقرار کنند. گاهی حتی به خدایان دروغین متوسل می شدند و سعی در تقرب جستن به آنان داشتند چرا که نیاز به پرستش و مولا داشتن در انسان یک نیاز فطری است و انسان نمی تواند آن را نادیده بگیرد. ملاصدرا به عنوان یک فیلسوف بزرگ مسلمان، که نظام فلسفی جدیدی را ابداع کرده است در رابطه با موضوع رابطه انسان با خالق اظهار نظر های بدیعی دارد و با اصول فلسفی خاص خود از جمله اصل اصالت وجود و اعتباریت ماهیت، وحدت تشکیکی وجود و مسئله امکان فقری ممکنات، تبیین متفاوتی از ارتباط انسان با خالقش دارد. اصولی که مختص به فلسفه حکمت متعالیه است درک عمیق و جدیدی از نحوه ارتباط انسان با خداوند ارائه می دهد. مارتین بوبر فیلسوف عارف مسلک یهودی نیز طرح بدیعی از رابطه انسان با خدا را مطرح می کند و فلسفه گفتگو و رابطه صمیمانه و محبت آمیز من-تو (I-thou) را ارائه می دهد. در فلسفه مارتین بوبر انسان با خداوند همواره رابطه دارد و این رابطه هرگز قطع نمی شود. بوبر که به عرفان حسیدی گرایش دارد رابطه انسان با خدا را از طریق رابطه با خلق میسر می داند و معتقد است انسان ها بدون ارتباط با یکدیگر نمی توانند با خداوند وارد رابطه حقیقی شوند. از طرف دیگر، رابطه انسان و خدا به عنوان رابطه عبد و مولا در این نوشتار مورد توجه است. اینکه در قرآن کریم هدف از خلقت انسان بندگی عنوان شده به چه معناست؟ و در این میان تکلیف آزادی انسان و میل او به رها بودن از قیدها چه می شود نیز، موضوع دیگری است که نوشتار حاضر سعی در تبیین آن دارد. همچنین این مسئله که رابطه انسان و خدا در فلسفه هر کدام از این دو فیلسوف بزرگ به چه صورت است و آیا می تواند به منزله رابطه عبد و مولا تلقی شود، نیز مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت.

کتاب التوحید اصول کافی حاوی زبده‌ترین معارف توحیدی شیعه است که شروح مختلفی بر آن نوشته شده است که از مهم‌ترین آنها شرح ملاصدرا و علامه مجلسی است. رساله حاضر به روش توصیفی- تحلیلی به ریشه اختلافات این دو شرح در رویکرد، روش و استدلال پرداخته است. مبانی مورد نظر شارحان، هدف، جایگاه و حدود عقل، نقل، کشف و تأویل نزد ایشان در اختلافات مذکور مؤثر بوده است. ملاصدرا رویکردی مسئله محور به روایات دارد. در شرح او تقریبا تمامی مضامین روایی با رویکرد و روش عقلی- فلسفی و استدلال‌های مبتنی بر مبانی وجودشناسانه او تبیین شده‌اند. علت اتخاذ چنین رویکرد، روش و استدلال‌هایی از سوی وی این امور است: اولا داشتن مبانی و منظومه منسجم و جامع حکمت متعالیه با محوریت اصالت وجود سبب شده است تا توان تبیین فلسفی مسائل توحیدی مندرج در روایات برای ملاصدرا فراهم گردد. ثانیا هدف او تعمق در معانی روایات با استفاده از تعقل فلسفی است. ثالثا نزد وی عقل دارای جایگاه و حدود وسیعی در فهم آیات و روایات و طریق موثق در وصول به حق است و شریعت حق و معارف یقینی منطبق هستند. بخش دیگری از روایات با رویکرد و روش فلسفی- عرفانی و گاه تأویلی توسط ملاصدرا شرح شده است که ریشه آن در جایگاه و حدود کشف و عرفان نزد او است. از نظر وی کشف حقیقی و عقل متحدند و عقل نظری و عملی در آخرین درجات کمالی که مرتبه فنای مورد نظر عرفا است اتحاد پیدا می‌کنند. از این رو شرح او سرشار از تبیین بر اساس مبانی مصبوغ به عرفان و نظرات عرفا است. او با بهره‌گیری از این مبانی و قائل شدن به مراتب رسوخ در علم، درجاتی از تاویل را نزد خویش یافته و بر اساس ضوابطی نظیر جامعیت تشبیه و تنزیه، مراقبت از موازین عقلی و تناسب با معنا تأویلاتی دارد. در بخش اختلافات علامه مجلسی با ملاصدرا، غلبه رویکرد و روش تعریفی- توصیفی و نقلی در شرح علامه مهمترین اختلاف است. ریشه این رویکرد و روش در چند چیز است: اولا هدف او مقابله با جریانات فکری انحرافی با کمک آیات و روایات، حل معضلات الفاظ، کشف مخیبات آن و نقل نظرات افاضل است. ثانیا با وجود اعتقاد او به عقل به عنوان ابزار معرفت و گرایشاتی که به ملاصدرا دارد اما حدود و مواضع بهره‌مندی از آن بسیار محدودتر از آن چیزی است که نزد صدرا است. از این رو رویکرد و روش علامه متناسب با این نگاه در مواضع مختلف شامل نقلی صرف، عقلی- نقلی و عقلی- فلسفی است. ثالثا به سبب عدم پذیرش مبانی عرفانی از جمله وحدت وجود و رشحه بودن خلق، شرح او عاری از رویکرد و روش عرفانی است. نیز انحصار امکان تاویل در معصومین علیهم السلام مانع اتخاذ روش تاویلی از سوی او شده است. نگاه نقلی غالب در شرح وی خصوصا در اثبات توحید و اوصاف الهی می‌تواند پیامدهای نامطلوب اخبارگرایی افراطی در این عرصه را به دنبال داشته باشد و توان تبیین عقلی چنین موضوعاتی را از جریان تفکر شیعی در برابر شبهات و فرق ضاله بکاهد.

اندیشمندان بسیاری تاکنون به بررسی پیامدهای نظریه حرکت جوهری ملاصدرا در فلسفه محض پرداخته‌اند؛ امّا چنان‌که شاید از این نظریه برای ارائه سبک زندگی معنوی استفاده نشده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی درصدد است با تبیین برخی از ابعاد این نظریه، اصول و روش‌های کاربردی آن را تبیین کند تا نقش حرکت جوهری نفس بر سبک زندگی معنوی مشخص شود؛ از‌این‌رو به توضیح رابطه حرکت جوهری و تحول‌پذیری نفس، استکمال تدریجی نفس و پیوستگی نفس و بدن با یکدیگر و با جهان پرداخته است. اعتقاد به این نظریه برخی اصول و در پی اصول، اهتمام بر به‌کارگیری روش‌های معنوی را در سبک زندگی فرد به دنبال دارد تا وی را به سوی غایت مطلوب سوق دهد. گزینش این دیدگاه نتایجی در پی دارد که عبارت‌اند از: علم به تحول‌پذیری نفس، محافظت از نیت‌ها و رفتار، تدریجی‌بودن استکمال، استمرار اعمال، مراقبه و محاسبه دائم، پیوستگی نفس و بدن و جهان‌دید آینده‌نگر و کل‌نگر و در پی آن گزینش اعمال متناسب با این دیدگاه.