جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

وجدان اخلاقی که ویژگی خاص نفس انسانی است، به عنوان برهان برای شناخت و اثبات خدای متعال میان متفکران اسلامی قرار نگرفته است. در آثار مکتوب علامه جعفری مطالبی وجود دارد که می‌توان از آنها توجه دادن انسان به این ویژگی نفس و چگونه برهان قرار گرفتن آن را استفاده کرد. با توصیف و تحلیل گفتار علامه، وجدان اخلاقی به عنوان راهنمای مطمئن درونی، وادارکننده به کارهای نیک، سرزنش‌کننده از انجام کارهای نادرست، زمینه‌ساز خداشناسی حضوری، سبب اصلاح و تکامل نفس، شکوفاکننده عواطف و احساسات قدسی، توجه دادن به اوصاف اخلاقی خداوند، پیک خداوند در درون انسان، انعکاس‌دهنده صفات خداوند و جلوه‌ای از کمال الهی است. در صورت توجه شخصیت انسانی به فعالیت‌های وجدان اخلاقی و زدودن موانع شکوفایی آن، بهترین وسیله برای رساندن انسان به حقایق و دریافت حضوری خداوند است. بنابراین وجدان اخلاقی اساسی‌ترین عامل درونی و قابل اعتنا برای دریافت و اثبات شهودی خداوند است؛ خدایی که به صورت ذاتی واجد برترین اوصاف اخلاقی و محیط بر همه نفوس انسان‌هاست.

آزادی، دلواپسی وجودی اگزیستانسیال است که ریشه در بی‌پایگی بنیادین بشر دارد و حاکی از آگاهی ذهن از مسئولیت است. در اندیشه اروین یالوم باور به آزادی شرط آغازین و مهم حرکت در مسیر تحول فردی است؛ وی زندگی اصیل را زمانی معنادار می‌داند که انسان آزادی و مسئولیت «خود» و آنچه انجام داده یا نداده را بپذیرد. انسان مسئول شناسایی، انتخاب و تألیف مسیر تحول زندگی خود است اما در اندیشه یالوم این انسان از یک‌سو الگو و مسیری از پیش تعیین‌شده ندارد و از سویی دیگر نوعی رسالت برای جعل معنای به‌ظاهر کشف‌شده در خود احساس می‌کند. علامه جعفری با تفکیک میان آزادی، رهایی و انتخاب، آن‌ را حامل شروطی دانسته، معتقد است آزادی معقول و تصعید شده نظارت و سلطه شخصیت بر دو قطب مثبت و منفی کار با ابتنای بر دو قید «شایسته» و «هدف‌گیری خیر» می‌تواند عمل انسان را به منطقه ارزش‌های والا که مقام انبیاء و اولیا الهی است وارد کند در چنین شرایطی آزادی در این درجه عامل معناداری زندگی می‌شود.

: این پژوهش به بررسی نقش عقل ودین در تکامل انسان از دیدگاه علامه جعفری می‌پردازد عقل یکی از شریف‌ترین قوای انسانی است که توانایی درک کلیات را دارد و انسان را از سایر موجودات متمایز می‌سازد. دین نیز یکی از منابع معرفت‌بخش محسوب می‌شود. علامه جعفری در نظریه حیات معقول، عقل را نه صرفاً به‌عنوان یک قوه جزئی‌نگر و ابزاری، بلکه در پیوند با عقل عملی و در تعامل با دین مورد توجه قرار می‌دهد. از دیدگاه ایشان، دین نه تنها در تعارض با عقل نیست، بلکه به تکامل عقل کمک می‌کند و آن را از خطا مصون می‌دارد. عقل در شناخت دین نقش مهمی دارد و یکی از منابع معتبر معرفت دینی است. از دیدگاه علامه جعفری، تکامل انسان در گرو تعامل و هماهنگی میان عقل و دین است. عقل، پیامبر درونی انسان است که او را به سوی حقیقت هدایت می‌کند، اما به تنهایی قادر به درک تمام ابعاد هستی نیست. دین، که شامل عقاید، اخلاق و احکام الهی است، در حکم پیامبر بیرونی، عقل را تکمیل کرده و آن را به سوی درک عمیق‌تر هدایت می‌کند. در نظریه حیات معقول، تکامل حقیقی انسان در گرو استفاده صحیح از عقل و بهره‌گیری از تعالیم دینی است. این تکامل، تنها به رشد علمی و فناورانه محدود نمی‌شود، بلکه ابعاد اخلاقی، روحی و معنوی را نیز در بر می‌گیرد. علامه جعفری تأکید دارد که عقل و دین در تضاد با یکدیگر نیستند، بلکه دین با ارائه نظام ارزشی و هدفمندی به عقل، مسیر صحیح رشد و تکامل انسان را هموار می‌سازد. در مجموع، از دیدگاه علامه جعفری، عقل و دین دو عنصر مکمل‌اند که در کنار یکدیگر، انسان را به سوی کمال و سعادت واقعی سوق می‌دهند. این پژوهش به روش کتابخانه‌ای، توصیفی و تحلیلی انجام شده است

این پژوهش به بررسی نقش مفاهیم فلسفی، اخلاقی و دینی در معنای زندگی از منظر علامه محمدتقی جعفری می‌پردازد. با روش تحلیلی-توصیفی و استناد به آثار ایشان، نشان داده می‌شود که «حیات معقول» به‌عنوان محور اصلی اندیشه‌ی علامه، ترکیبی از عقل، اخلاق و دین است که زندگی را در مسیر تکامل مادی و معنوی هدایت می‌کند. از دیدگاه وی، فلسفه با پاسخگویی به پرسش‌های بنیادین مانند «هدف زندگی» و «معاد»، و اخلاق با تبیین ثابت‌های الهی مانند عدالت و خودشناسی، زیرساخت معنابخشی به زندگی را فراهم می‌کنند. همچنین، مفاهیم دینی مانند توحید و معاد، به‌عنوان حقایق ماورایی، جایگاه انسان در جهان هستی را تعیین می‌نمایند. نتایج تحقیق حاکی از آن است که علامه جعفری با تلفیق این سه حوزه، زندگی معنادار را در گرو حرکت به سوی کمالی می‌داند که هم‌سو با اراده‌ی الهی و ارزش‌های اخلاقی است. این رویکرد نه‌تنها پاسخی به پوچ‌انگاری مدرن است، بلکه چارچوبی جامع برای تبیین معنای زندگی در پرتو حکمت اسلامی ارائه می‌دهد. این پژوهش به بررسی مؤلفههای حیات معقول از منظر علامه محمدتقی جعفری میپردازد که زندگی هدفمند را در گرو ترکیب «عقل»، «اخلاق» و «ایمان به خدا» میداند. از نگاه ایشان، این سه عنصر انسان را از سطح غرایز مادی فراتر برده و با محوریت خودشناسی، مسئولیتپذیری و ارتباط چهارگانه (با خود، خدا، جهان و همنوعان)، پاسخی جامع به پوچگرایی مدرن ارائه میکند. این پژوهش با روش تحلیلی-توصیفی نشان می‌دهد که علامه جعفری با تلفیق مبانی فلسفی، عرفانی و دینی، الگویی یکپارچه از حیات معقول ارائه می‌دهد که هم به نیازهای وجودی انسان پاسخ می‌گوید و هم پاسخی جامع به بحران معنای زندگی در عصر حاضر محسوب می‌شود. نظام فکری ایشان بر محوریت خداباوری، عقلانیت، اخلاق و معنویت استوار است که می‌تواند راهنمای عمل برای زندگی هدفمند باشد.

جبر و اختیار یکی از موضوعات دراز دامن در تاریخ تفکر بشر است. برای حل مسئله اختیار انسان، اراده به‌عنوان یکی از مبانی اصلی فعل اختیاری موردتوجه فلاسفه بوده است. فلاسفه‌ای همچون ابن‌سینا و ملاصدرا با رد تسلسل در مبانی فعل اختیاری، اراده را از مبانی فعل اختیاری و از اموری می‌دانند که خود مضطر و مجبور است و بااین‌حال انسان را به سبب داشتن اراده ولو اراده‌ای مضطر، مختار می‌دانند. علامه جعفری ازجمله متفکرینی است که با دقت‌های روانشناسی و انسان‌شناسی خود، با تفکیک امور ارادی و انواع اراده‌های انسان، عامل مهم و اصلی در اراده را تسلط «من» یا «ذات انسان» دانسته است. مشکل مضطر بودن اراده انسان در تحلیل‌های علامه جعفری و بیان نقش من یا ذات انسان در حصول اراده، به نحو مطلوبی تبیین شده است، من یا ذات انسانی با افزایش علم و آگاهی، قدرت و تسلط بیشتری یافته، درنتیجه تأثیر عوامل جبری کم و عاملیتِ انسان در افعال بیشتر خواهد شد. همچنین در نگاهی دیگر، ایشان با طرح حیات معقول برای انسان، خواستنِ انسان را در سطحی فراتر از خواهش‌های طبیعی و جبری و در سایه عقلانیت و وجدان قرار می‌دهد که می‌تواند بعد جدیدی از اختیار را برای انسان مطرح کند.

از قدیم الایام بین فلاسفه به عنوان مدافعان عقل و استدلال و بین عرفا به عنوان مدافعان عشق و کشف و شهود، نزاع بوده است، آیا این نزاع به ماهیت عشق و عقل مربوط است؟ یا دلایل دیگری دارد؟ در این میان دیدگاه های متفاوتی وجود دارد، عده ای معتقدند که عقل و عشق دو گانگی ندارند. تقابلی میان عقل و عشق نیست، عقل در کمال خودش به عشق می رسد. علامه جعفری در این باره می نویسد: در آن هنگام که عقل را ارزیابی کنی، خواهی دید، بدان جهت که عقل شعاعی از پرتو لایزال الهی است، شوق و عشق فراوانی به بازگشت به سوی آن پرتو دارد، این (خود طبیعی) ما است که عقل را در قلمرو ماده و مادیات میخکوب می کند و قیافه اصلی او را چنان عوض می کند که انسان می پندارد عقل به طور کلی وسیله سودجویی و تنازع در بقا و حیله پردازی برای باز کردن موقعیت خود طبیعی در زندگانی است. معنای قربانی کردن عقل در عشق الهی این نمی باشد که عقل را رها کنیم بلکه به جهت تقوا و واقع بینی، نورانیتی به دست آوریم که قیافه واقعی و الهی عقل را به ما نشان بدهد(جعفری، 1378: 134). اما گروهی دیگر در دوگانگی عقل و عشق می گویند عقل و عشق دوگانگی دارند ولی تقابل ندارند، و اختلاف آنها به مراتب معرفت باز می گردد و انسان مثل کبوتری است که برای پرواز به دو بال عقل و عشق نیاز دارد و بدون یکی از این دو نمی تواند پرواز کند. دکتر دینانی در این باره می نویسد: صحیح است که فیلسوفان اسلامی با چشم عقل و استدلال به بررسی موضوعات هستی می‌پردازند، اما این اندیشمندان از چشم دل و نگاه شهود و عالم حضور نیز غافل نبوده‌اند و انسان را موجودی دوچشمی می‌شناسند. (دینانی، 1392، ج1: 29). همچنین در مورد اینکه آیا عشق مجازی اصالت دارد یا خیر ؟ علامه جعفری در مورد عشق مجازی می گویند: ارزش عشق مربوط به ارزش معشوق است و اگر معشوق دارای اصالت باشد، عشق هم اصالت دارد و اگر معشوق اصالت نداشته باشد، آن عشق یک اشتهای کاذب است. (جعفری، 1378، 57)

فرهنگ را می توان یکی از موضوعات مهم علوم انسانی به ویژه علوم اجتماعی دانست.، اهمیت فرهنگ در جایی است که دانشمندان علوم اجتماعی معتقدند تنها عاملی است که می تواند آجرهای اجتماعی را مانند ملات کنار هم بگذارد و افراد زیادی را به نام جامعه گرد هم بیاورد و بسازد. زیرا افراد با شخصیت های متفاوت و عقاید متفاوت فقط می توانند در چارچوب فرهنگ عامه پذیرفته شده توسط اکثریت ارتباط برقرار کنند و روابط برقرار کنند. خود سازمان دهی (مریجی، 1387، ص 64) علوم اجتماعی، فرهنگ به علم و عادات، عادات و سنت ها و چیزهایی اطلاق می شود که بین مردم و ملت وجود دارد. که مردم این قوم به فهم و دانش و یا فرهنگ آن معتقدند مجموعه ای از علم، دانش، هنر، افکار و عقاید، هنجارها و رفتار است. اصطلاح علم اجتماعی، فرهنگ به معنای علم و رفتار، رفتار و فرهنگ و چیزهایی است که بخشی از مردم و ملت بوده که آن اعضا از آن آگاه بوده و به آن عمل می کرده اند. و یا فرهنگ مجموعه ای از دانش، هنر، عقاید و باورهاست، مقررات و آداب و رسوم. فرهنگ در اصطلاح اندیشمندان اسلامی تعاریف مختلفی دارد که به آن ها اشاره می کنیم. شهید مطهری (1358-1298 هـ ش) روحانی مهم شیعه، استاد فلسفه و کلام، مفسر قرآن و از نظریه پردازان جمهوریت اسلامی ایران بود. ایشان از جمله سرشناس ترین دین پژوه ایرانی به شمار می آید. از نظر شهید مطهری، فرهنگ مجموعه اندوخته های، فکری، روحی، عقلی، اخلاقی و اجتماعی یک قوم است (یادداشت های شهید مطهری، ج 6، ص 405). امام خمینی (ره) بر این باور بودند اگرچه فرهنگ به مجموعه ای از آداب و سنن اطلاق می شود. اما فرهنگ یک کارخانه انسان سازی است. فرهنگ سایه ای از نبوت است. همچنین: فرهنگ چیزی است که یک فرد یا یک جامعه بر اساس آن آموزش می بیند، می اندیشد و رفتار می کند. بنابراین فرهنگ هویت ساز، مولد تربیت، اخلاق بسته و تفکر پرورشی است (صحیفه نور، امام خمینی، ج 6، ص 236). مجموعه آداب و رسوم، افکار، دیدگاه ها، باورها و ارزش های یک کشور از یک سو واحد اصیل و از سوی دیگر اقیانوس کشور است. فرهیخته، ثالثاً باهوش را بی اختیار به آن می دهند و به آن فرهنگ می گویند (سروش، ص 343). فرهنگ در معنای عام آن شیوه زندگی و تفکر است. از دانش، تجربیات و باورهای یک ملت. این نتیجه ای است که یک ملت در طول قرون متمادی از دریافت های خود گرفته است. به همین دلیل یکی از دلایل غنای فرهنگ را حیات مرکز آن می دانند، زیرا فرهنگ مجموعه ای از ارزش ها و آداب و رسوم نیکو است. و فرهنگ به معنای خاص را سرمایه معنوی یک ملت می نامند. و این شامل تمام آثار ادبی، هنری و فکری می شود. هر چیزی که از درون سرچشمه می گیرد و در بیرون در خلقت تجلی پیدا می کند (اسلامی ندوشن، ص 384). فرهنگ مجموعه علم، هنر و معنویت یک جامعه است (خرمشاهی، ص 26). فرهنگ شامل علم، فضل، اخلاق و هوش است. فرهنگ را میراث ملی می نامند. معنی و مفهومی که از فرهنگ ارائه شده است چنین است: فرهنگ مجموعه ای شامل دانش، باورها، هنرها، اخلاق، قوانین، آداب و رسوم، مهارت ها و تجربیاتی است که همه انسان ها به دست آورده اند (منصوری، 1374: 6) روش ها و آداب و رسوم زندگی که به طور مستقیم یا غیرمستقیم از طریق آموزش و پرورش با اعضای یک جامعه به اشتراک گذاشته می شود. آن ها را کم و بیش از نسلی به نسلی دیگر می گذرد و به این ترتیب معمولاً تغییر و تغییر در ترکیب عناصر حتی تا حدی ناچیز رخ می دهد. این در ترکیبی از فرهنگ ها اتفاق می افتد. ابزارها، تجهیزات، شرایط و رفتارهایی که انسان برای ارضای نیازهای بدنی (مربوط به غذا، پوشاک، مسکن و غیره) استفاده می کند. و ایدئولوژی های مورد استفاده (برای اصوات، افکار، مفاهیم معنوی و فکری و ...) فرهنگ ریشه انسانی دارد و اساس و اساس رفتار است. فرهنگ دیگر از گسترش نیازهای مادی و معنوی افراد جامعه می کاهد و به آنها تقارن و وحدت در شکل و محتوا می بخشد. (آراسته خو،1369: 449). فرهنگ مفهوم پیچیده ایست که تعاریف متعدد و متنوعی از آن داده شده است. برای مدت ها"فرهنگ"به مجموعه ای از فعالیت های فکری و هنری محدود بود و تعریف نسبتاً دقیق و دقیقی از فرهنگ ارائه کرد، اما با وجود این تعریف، فقط جنبه معنوی مشکل حل شده بود. فرهنگ ابتدایی"فرهنگ"را" مجموعه ای را تعریف می کند که شامل دانش، باورها، هنرها، آداب، قوانین، آداب و رسوم و تمام مهارت ها، توانایی ها و عادات به دست آمده است. فرد را به عنوان عضوی از جامعه بررسی می کند. اما از نظر سیاست فرهنگی، پس از برپایی کنفرانس جهانی فرهنگ و توسعه در مکزیکوسیتی در سال 1982 و اعلام دهه جهانی توسعه فرهنگی. از سال 1988 تا 1997، مفهوم "فرهنگ" توسط سازمان ملل متحد بازتعریف شد. بر اساس پیشنهاد کنفرانس، فرهنگ باید به طور گسترده به عنوان یک ساختار پیچیده. در کنار روابط متقابل، سنت و دانش و نیز اشکال مختلف بیان و تحقق فردی در بطن جامعه قرار دارد.. بر اساس تعریف این کنفرانس، فرهنگ عبارت است از: «مجموعه‌ای از ویژگی‌های معنوی، مادی، فکری و عاطفی که یک جامعه یا گروه اجتماعی را تشکیل و تعریف می‌کند، نه تنها شامل هنرها، بلکه شامل انواع زندگی، حقوق اساسی بشر، نظام‌های ارزشی است. سنت ها و باورها نیز در ادبیات هر کشوری معانی خاص خود را دارد، مانند: فرهنگ از دور. پیشوند + آویز که از ریشه اوستایی به معنای رسم کردن آمده است) این کلمه به معنای ترسیم و همچنین به معنای آموزش است (دهخدا، علی اکبر، ج 11، ص 17132) همچنین این واژه در معانی مانند علم و دانش، آموزش و پرورش، حکمت، حکمت و راه حل(معین، ج 3، ص 1791). البته به جای این کلمه، اسم پهلوی معرفی شده است که به معنای ادبیات، دانش، آثار علمی و ادبی یک قوم یا قوم است (امید، ج 2، ص 915). تعریف تایلر در سال 1871 در کتاب فرهنگ ابتدایی به عنوان یک تعریف جامع شناخته شده است: «فرهنگ مجموعه پیچیده ای است که شامل دانش، باورها، هنرها، صنایع، فنون، اخلاق، قوانین، سنت ها و در نهایت همه عادات و رفتار و قوانین است. که فرد

مسأله شر یکی از چالش‌های اصلی الهیات و کلام جدید و نیز یکی از موضوعات محوری فلسفه دین در شمرده می شود. این مسأله عموماً با دو تقریر اصلی «برهان منطقی شر» و «برهان استقرایی شر» اقامه می شود و بر ناسازگاری شرور با وجود خداوند عالم مطلق، قادر مطلق و خیرخواه مطلق تأکید می کند. پاسخ های مسأله شر نیز با توجه به پذیرش و عدم پذیرش وجود شرور به «ردیه های کلی» و «دفاعیه ها» و «تئودیسه ها» تقسیم می شوند. علامه جعفری هیچ‌کدام از پاسخ‌های داده شده در سنت فلسفی و کلامی اسلام برای مسأله شر را کافی نمی‌داند و معتقد است برای پاسخ باید به شناخت انسان، خدا و هستی، و رابطه انسان با این دو همت گماشت. ایشان ادراک شروری همچون دردها و رنج‌ها را منحصر به حیات مادی یا «حیات معمول» انسان می-داند و معتقد است تا زمانی که انسان موفق به تعدیل غرایزِ بُعد حیوانی نشود و به «حیات معقول» و «درک مجرد» نرسد، انتخاب‌های او از سطح غریزه بالاتر نخواهد رفت و تکاملی در روح انسان حاصل نخواهد شد و بالتبع در رنج خواهد بود. با بررسی پاسخ علامه روشن می‌گردد که این پاسخ، علاوه بر داشتن مؤلفه هایی از پاسخ های پیشین، دارای دو جنبه اصلی است: جنبه نخست مربوط به مسأله عملی شر است که ناظر به این پرسش است که در هنگام مواجهه با شرور چگونه ایمان خود را حفظ کنیم؟ جنبه دوم پاسخ علامه را می‌توان در ارتباط با مسأله نظری شر مورد توجه قرارداد. ما در این پژوهش نشان می دهیم که این جنبه از پاسخ ایشان را می‌توان با تئودیسه «پرورش روح» جان هیک مقایسه نمود.