جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسئله «جبر و اختیار» به عنوان یکی از پایدارترین منازعات تاریخ اندیشه، همواره در کانون توجه فلاسفه و متکلمان قرار داشته است. در این میان، علامه محمدتقی جعفری (ره)، فیلسوف انسان‌گرای معاصر، با تمرکز بر مفهوم بنیادین «حیات معقول»، یکی از سرسخت‌ترین دفاعیه‌ها را از اختیار انسان ارائه داده است. این پژوهش، با هدف ارزیابی و تحلیل دیدگاه علامه جعفری در باب «ناسازگارگرایی جبر و اختیار» سامان یافته است. موضع ناسازگارگرایی بر این باور است که وجود اختیار، به لحاظ منطقی با هرگونه جبرگرایی (علمی، فلسفی یا کلامی) ناسازگار بوده و پذیرش یکی مستلزم نفی قطعی دیگری است. این تحقیق با استفاده از روش تحلیلی-توصیفی، در گام نخست به بازسازی و تبیین دقیق منظومه فکری علامه جعفری بر اساس مجموعه آثار ایشان، به‌ویژه کتاب «جبر و اختیار» پرداخته است. یافته‌های این بخش نشان می‌دهد که علامه، یک موضع اختیارگرایانه ناسازگارگرا (Libertarian Incompatibilism) را اتخاذ می‌کند که بر دو بنیان استوار است: 1. برهان وجدان، به مثابه شهود بی‌واسطه و انکارناپذیر انسان از قدرت انتخاب‌گری خود، و 2. برهان مسئولیت، که بر اساس آن، تمام نظام‌های اخلاقی، حقوقی و دینی بدون پیش‌فرض گرفتن اختیار، بی‌معنا و پوچ خواهند بود. اختیار از منظر ایشان، یک «اراده معقول» و هدفمند است که شرط لازم برای تحقق «حیات معقول» می‌باشد. در گام بعدی، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که این اعتقاد بنیادین، به مثابه یک «اصل هرمنوتیکی»، خوانش علامه از متون کلاسیک را نیز سامان می‌دهد. تحلیل شروح مفصل ایشان بر نهج‌البلاغه و مثنوی معنوی آشکار می‌سازد که او همواره تفسیری از این متون را برمی‌گزیند که با فاعلیت اصیل، کرامت و مسئولیت انسان سازگار باشد و هرگونه خوانش جبرگرایانه از مفاهیمی چون «قضا و قدر»، «تقوا» و «توکل» را قاطعانه رد می‌کند. همچنین، این پژوهش پیامدهای این دیدگاه محوری را در دیگر ساحات اندیشه ایشان، از جمله فلسفه حقوق، فلسفه هنر و فلسفه دین، ردیابی کرده و نشان می‌دهد که «اختیار» به مثابه ستون فقرات، کل بنای انسان‌شناسی ایشان را استوار نگه می‌دارد. در نهایت، این رساله به ارزیابی انتقادی این دیدگاه پرداخته و نتیجه می‌گیرد که نظریه علامه جعفری، از یک تنش بنیادین میان قوت عملی و چالش‌های نظری برخوردار است. این دیدگاه در تبیین معنای زندگی، کرامت و مسئولیت انسان بسیار قدرتمند است، اما در مواجهه با چالش‌های برخاسته از علم معاصر (عصب‌شناسی)، کلام (معمای علم پیشین الهی) و روش‌شناسی فلسفی (اتکای بر شهود)، با پرسش‌های جدی و حل‌نشده‌ای روبروست. دستاورد اصلی این تحقیق، معرفی «اولویت اصل انسان‌گرایانه» به عنوان شاه‌کلید فهم منظومه فکری علامه است؛ اصلی که بر اساس آن، هر نظریه‌ای باید در وهله نخست، مبانی یک حیات انسانی معنادار را حفظ کند. این اصل، همزمان منشأ نقاط قوت شکوهمند و ضعف‌های نظری دیدگاه ایشان است.

بحث از آزادی در تاریخ تفکر بشر پیشینه‌ای کهن دارد. در یونان باستان در آثار فیلسوفانی چون فیثاغورس، سقراط، افلاطون، ارسطو و دیگران درباره آزادی بحث شده است. در عصر جدید نیز در جهان غرب مسئله آزادی از جنبه‌های مختلف مورد بحث‌های جدی قرار گرفته است. اندیشوران اسلامی نیز در آثار فلسفی، اخلاقی و اجتماعی خود درباره آزادی بحث‌های مهمی مطرح کرده‌اند. از دیدگاه کلام اسلامی، آزادی از ارکان و ارزش‌های حیات انسان است، تا جایی که برای انسان ارزشی مافوق ارزش‌های مادی دارد. اسلام آزادی را واقعیت مقدس، امر مقدس و یک اصل مهم اسلامی می‌داند. اما اسلام برای آزادی در ابعاد مختلف آن حدودی قائل است، یکی از این ابعاد آزادی در اندیشه است که ما در این تحقیق برآنیم با تأکید بر اندیشه های علامه جعفری اثبات کنیم که اگر اندیشه در واقعیات عالم هستی آزاد نبود خداوند متعال آن همه دستورهای اکید به اندیشه، بدون تعیین محتوا و تعیین چارچوب صادر نمی فرمود، اما این آزادی از دیدگاه علامه جعفری باید به دستیابی به حقیقت و تأمین حیات معقول کمک کند و انسان را به کمال لایق برساند. ما با روش کتابخانه ای، توصیفی و تحلیلی به بیان مبانی کلامی آزادی اندیشه و شرایط آن خواهیم پرداخت.

علامه جعفری یکی از شخصیت‌های تأثیرگذار در فلسفه اسلامی معاصر است که در مسائل مختلف دارای آرای درخور توجهی است. مسأله جاودانگی و حیات متعالی یکی از این مسائل است که این پژوهش با هدف بررسی مسأله جاودانگی در اندیشه علامه محمد تقی جعفری صورت پذیرفته است. این تحقیق از نوع نظری و با روش توصیفی- تحلیلی است که با بهره‌گیری از مطالعات کتابخانه‌ای تدوین شده است. یافته‌ها و نتایج نشان می‌دهد که علامه جعفری جاودانگی را در برخورداری انسان از حیاتی معقول و متعالی براساس موازین اسلامی می‌داند. از دیدگاه جعفری انسان با برخورداری از فطرت ناب و با به کار انداختن وجدان آگاه و عقل سلیم در پرتو تعالیم انبیا، آمادگی تکامل، اعتلا و انتقال از حیات طبیعی محض به سوی حیات معقول را دارد و می‌تواند مراحل ناخودساخته و خودساخته را طی کرده و به مرحله والای خدا ساختگی که در تعین سوم مراحل تعالی آدمی محقق می‌شود، دست یابد.

مفسران، عبارت قرآنی «نفخت فیه من روحی» را به شکل تفسیر کرده‎اند که در یکی از آنها ترکیب اضافی «روحی» اضافۀ تشریفی و در دیگری اضافۀ حقیقی دانسته شده است. تفسیر نخست متعلق به علامه طباطبایی (ره) است و دومی از آن علامه محمد تقی جعفری (ره) است. به‌طور کلی می‌توان دوع نوع اضافۀ اصلی در عبارت «روحی» مطرح کرد: 1. اضافه تشریفی اعتباری؛ 2. اضافه تشریفی غیر اعتباری (اضافه حقیقی) که خود این نوع دوم به دو نوع دیگر تقسیم می‌شود: 1. اضافه تشریفی غیر اعتباری وجودی (اضافه حقیقی وجودی)؛ 2. اضافه تشریفی غیر اعتباری تشانی (اضافه حقیقی تشانی). در حکمت متعالیه پس از تثبیت عین‎الربط بودن معلول به علت، تبیین تشأنی از علیت و وحدت شخصی وجود شکل می‎گیرد؛ ازاین‌رو با از میان رفتن دوئیت وجودی حقیقی میان واجب و ماسوی، تباین و سنخیت وجودی جایی نخواهد داشت و عینیت نیز به حمل شایع مواطاه، به دلیل محدودیت همۀ تعینات وجودی در منظومۀ حکمت متعالیه، از اساس باطل است. بنابراین تنها تبیین سازگار با مبانی صدرایی، رابطۀ تشأنی خوهد بود که تفسیر علامه محمدتقی جعفری از عبارت قرآنی «نفخت فیه من روحی» با سنخیت تشأنی سازگار است. اما تفسیر علامه طباطبایی (ره) از این عبارت قرآنی نمی‎تواند مؤیدی بر سنخیت تشأنی خداوند متعال و انسان در منظومۀ حکمت متعالیه به‌شمار آید. ظاهر تفسیر علامه طباطبایی(ره) در المیزان مؤیدی بر سنخیت تشأنی خداوند متعال و انسان نیست، اما نظریۀ حکمی ایشان مبتنی بر سنخیت تشأنی است که با نظریۀ تفسیری علامه مانعة‎الجمع نیست.

علم و دین و مناسبات میان آنها که عناصر حقیقی در حیات معقول بشر هستند و با هم‌گرایی خویش، انسان را به رستگاری می‌رسانند، از مسائل مهم فلسفی هستند. بحث از رابطة علم و دین سابقه‌اى طولانى در غرب و جهان اسلام دارد. در مقالة حاضر، ضمن گزارش گوشه‌هایی از منازعاتی که طی قرن‌های متمادی، میان علم و دین شکل گرفته، با استفاده از نظر جان اف هات در کتاب علم و دین: از تعارض تا گفتگو، و بررسی دیدگاه علامه محمدتقی جعفری، رابطة علم و دین را بررسی می‌کنیم. همچنین با روش تحلیلی‌ـ‌توصیفی و تطبیق دیدگاه این‌دو متفکر، وجوه اشتراک و تمایز آنها روشن می‌شود. علامه جعفری و جان اف هات، هر دو با رویکرد تأیید موافق‌اند و معتقدند علم و دین، مؤید و مکمل هم‌اند؛ اگرچه هات میان رویکردهای تلاقی و تأیید، در تردد است و گاهی آنها را تلفیق می‌کند، ولی با اصرار می‌خواهد نشان دهد که یافته‌های علم را می‌توان در پژوهش‌های فلسفی و کلامی به‌کار برد. یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهند که با توجه به اندیشة این‌دو فیلسوف، می‌توان به هم‌گرایی دین و دانش حکم داد.

مواجهۀ فیلسوفان اسلامی با فلاسفۀ غربی از زوایای مختلف قابل بررسی است. علامه جعفری توجه بسیاری به آرای متفکران غربی دارد، از جمله برتراند راسل که جعفری به تحلیل شخصیت فکری و برخی آرای او پرداخته و در میان آثار خود مطالبی را از راسل نقل و نقد نموده است. دیدگاه‌های راسل در باب ماوراء‌الطبیعه، خدا، نظم جهان هستی، شرور جهان، هدف‌داری خلقت، نقش خدا در جهان و ریشه‌های گرایش به خدا، از جمله مباحث الهیاتی است که جعفری در آثار خود مطرح و تجزیه و تحلیل کرده است. از نظر جعفری از یک سو، راسل نکات مهمی را در باب جهان هستی و رابطۀ آن با ماورای طبیعت ارائه می‌کند و از سوی دیگر، مطالبی را دربارۀ خدا بیان می‌کند که نشانگر تعارضاتی در اندیشۀ اوست. تصور نادرست راسل از خدا ریشۀ بسیاری از اظهارات غیرمنطقی وی در برخی مباحث الهیاتی است. در این تحقیق بر اساس آرای علامه جعفری، نظرات الهیاتی راسل نقد می‌شود.

ثواب و عقاب یکی از مباحث مهم دینی است که در کلام، فلسفه، عرفان، اخلاق، تفسیر، فقه و اصول فقه مطرح می‌‌شود و اهداف و آثار خاصی در زندگی دنیوی و اخروی انسان دارد. در مقاله حاضر به‌‌روش کتابخانه‏ای و باشیوه توصیفی-تحلیلی، ماهیت و چیستی ثواب و عقاب را از دیدگاه علامه محمدتقی جعفری باتکیه بر کتاب شرح نهج‌‌البلاغه بررسی شد و به این سؤال که ثواب و عقاب چیست و رابطه بین عمل و ثواب و عقاب چگونه است، پاسخ داده شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌‌دهد که ماهیت ثواب و عقاب را با دو مفهوم می‌‌توان تبیین کرد: وجود رابطه علی و معلولی بین عمل انسان و ثواب و عقاب؛ تجسم اعمال درقالب مجسم شدن همه اعمال انسان در دنیا، در درون انسان و گاهی در بیرون و مجسم شدن همه آنها در آخر ت و قیامت.

مسئلۀ شر یکی از چالش‌های اصلی الهیات، و نیز یکی از موضوعات محوری فلسفه دین است. این مسئله به طور معمول با دو تقریر «برهان منطقی» و «برهان استقرایی» اقامه می‌شود و بر ناسازگاری شرور با وجود خداوند عالم، قادر و خیرخواه مطلق متمرکز است. تولی پاسخ‌های مسئلۀ شر را بر اساس پذیرش یا عدم پذیرش شرور ناسازگار با وجود خدا، به «ردیه‌های کلی»، «دفاعیه‌ها» و «تئودیسه‌ها» دسته‌بندی می‌کند. علامه جعفری هیچ‌کدام از پاسخ‌های مطرح در سنت فلسفی و کلامی اسلام به مسئلۀ شر را کافی ندانسته و مبانی جدیدی به صورت کلی مطرح کرده است و ازآنجاکه مفاد برخی سخنان ایشان شائبۀ ناسازگاری را در ذهن خواننده ایجاد می‌کند، شایستۀ گردآوری، تقریر و مقایسه با پاسخ‌های جدید به مسئلۀ شر هستند. از نتایج پژوهش حاضر این است که دیدگاه‌های علامه مستلزم بیانی دو مرحله‌ای دربارۀ مسئلۀ شر است. ایشان در مرحلۀ نخست، ابتلائات و ناملایمات را همچون شرطی برای استکمال یا رسیدن به «من ملکوتی» می‌داند که نوعی تئودیسۀ ایرنائوسی است، و با تئودیسۀ پرورش روح هیک مقایسه‌پذیر است. ایشان در مرحلۀ دوم، معتقد است انسان با عبور از «خود طبیعی» و رسیدن به منِ ملکوتی، به‌نوعی «فهم برین» دست می‌یابد که هیچ‌گونه شری نمی‌بیند؛ ازاین‌رو به توجیه شرور نیازی نیست، و این را می‌توان یک «ردیۀ کلی» بر وجود شرور دانست.

تمدن، اصل تعالی فرهنگی و پذیرش نظم اجتماعی است. هر تمدنی برای پویایی و اعتلای خود بر ارکانی استوار است. این ارکان نیز نیازمند بستری مناسب برای پرورش فرصت‌های تمدن‌سازی است که تربیت معنوی چنین بستری را فراهم می‌کند. تربیت معنوی افراد جامعه از یک‌سو خود بر مبانی‌ای استوار است که زمینه‌ساز شکل‌گیری و اعتلای تمدن است و از سوی دیگر، جامعۀ متمدن، با تکیه ‌بر همان مبانی می‌تواند در یک پیوستار، زمینۀ اعتلای معنوی و بقای تمدن را فراهم کند. نظر به اهمیت این مسئله، در این پژوهش تلاش شده با روش توصیفی-تحلیلی و واکاوی دیدگاه علامه جعفری، نقش تربیت معنوی در فرایند تمدن‌سازی تبیین شود. هرچند تربیت معنوی به‌صورت خاص در اندیشۀ علامه جعفری نیامده ولی با واکاوی آرای ایشان در مورد تربیت می‌توان گفت وظیفۀ اساسی تعلیم و تربیت در حیات معقول، گردیدنِ تکاملیِ نظام روحی و روانی متعلم با فراگیری اصول اساسی تربیت است. کاوش در اندیشۀ علامه جعفری با تکیه بر مبانی‌ای چون ایمان به خدا، تفکر و اندیشه‌ورزی، کرامت انسانی، اختیار، آزادی، محبت و اخلاق این نتیجه را به دست داد که لایه‌های تمدن‌ساز با نظر به این مبانی در چند سطح قابل تبیین است. در واقع تمدن‌سازی نیازمند نظام‌سازی از طریق قانونمندی و اجرای آن، حق‌محوری، پرهیز از فساد و نیز پیشگامی مسئولان در صلاح و پاکی درون است. علاوه بر این تربیت نیروی انسانی و حرکت به سمت مدینۀ فاضله هم از طریق خودخواهی مسئولیت‌زا و انصاف‌محوری محقق می‌شود. لایۀ دیگری که برای تمدن‌سازی نیاز است حضور در صحنه و توجه به عظمت آرمان‌های افرادی است که در فرایند تربیت معنوی به دنبال اعتلای تمدن هستند. به بیان بهتر تصعید آزادی به اختیار، خدمت به بشریت و حرکت تکاملی دل‌ها رقم‌زنندۀ این اعتلاست.

درباره وجدان از ابعاد مختلف معناشناختی، هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی، و در معرفت‌شناسی وجدان از مباحث متعددی از جمله معرفت وجدان به‌حسن و قبح اخلاقی می‌توان بحث کرد. اینکه آیا می‌توان وجدان را یکی از راه‌های شناخت احکام اخلاقی دانست؟ ویژگی‌های معرفت وجدان اخلاقی چیست و چه تفاوتی با معرفت عقلی دارد؟ اقسام آن کدام است و از چه اعتبار معرفتی برخوردار است؟ این مقاله با استفاده از آثار و اندیشه‌های علامه جعفری و با روش توصیفی تحلیلی به‌پاسخ سؤالات مذکور پرداخته و به‌این نتایج دست یافته است که وجدان یا همان نفس انسانی است و یا یکی از قوای نفس. در صورت دوم، یا قوه تحریکی مراد است یا قوه ادراکی. در صورت دوم، معرفتش یا حصولی است و یا حضوری. در صورت حصولی بودن، اگر مطابق با واقع باشد، معتبر است و در صورت حضوری بودن به‌دلیل اتحاد عالم با معلوم، خطا در آن ناممکن است. معرفت وجدان، هرچند شخصی است اما به‌دلیل صدور احکام کلی برخاسته از سرشت مشترک همه انسان‌ها، به‌نسبی‌گرایی اخلاقی منتهی نمی‌شود.