مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

تبيين مفهوم تعليم و تربيت در جهان‌بيني صدرايي که هم جامعيت دارد و هم به نگاه دين نزديک‌تر است در بناي فلسفه تعليم و تربيت اسلامي بسيار ضروري و تأثيرگذار است. در ارائه تعاريف و تبيين مفاهيم هم علاوه بر رعايت سنخيت با ريشه‌هاي لغات، بايد انطباق و تناسب آنها با فلسفه و جهان‌بيني مقبول هم مورد لحاظ و اهتمام باشند، اين امر ما را به بازنگري در فهم معاني اين واژه‌ها در اين چارچوب فرامی‌خواند. لازمه اين امر تتبع و تحقيق و تدقيق در کتب لغت و نيز اهتمام به تأمين نظر جهان‌بيني صدرايي است. کاربرد واژه تعليم در مواردي است که با تکرار زياد، اثري در نفس متعلم ايجاد مي‌شود و اين امر با رمز اصلي تعليم در نگاه صدرايي ـ که رسوخ هيئت حاصل از تکرار در نفس است ـ کاملاً همخوان است. تربيت را از چهار ريشه دانسته‌اند که در همه موارد معناي افزايش و ازدياد هست و اين معنا با حرکت جوهري، اتحاد عاقل و معقول و اشتداد مرتبه وجود انساني در آثار صدرالمتألهين سازگاري دارد و آنچه موجب ازدياد و شدت و افزوني خود متربي بشود، و وجود آن را اشتداد بخشد، تربيت ناميده مي‌شود. آنچه براي اشتداد وجود انسان، بايد افزايش يابد، تقواست و اصل و روح تقوا، ايمان است که دستيابي به لايه اول ايمان با تعليم و لايه دوم با سلوک است و لايه سوم هم پس از کسب تقوا از طرف خداوند افاضه خواهد شد.

تربیت عقلانی بدون شک از مهمترین اهداف نظام های تربیتی است و در تعلیم و تربیت اسلامی نیز نقش مهمی دارد و مورد تأکید آیات و متون دینی است . البته تربیت عقلانی با تربیت ارزشی ، دینی و حتی عرفانی در تضاد نیست همچنان که ادغام برهان‌، قران و عرفا‌ن را می توان در حکمت متعالیه به نظاره نشست. برنامه فلسفه برای کودکان نیز از برنامه‌های آموزشی جدید در جهت بهبود روند فلسفه‌ورزی و تفکر در کودکان است و مدعی رویکردی جدید در تربیت عقلانی با نام «حلقه کندوکاو» است .این برنامه باوجود ظرفیت‌های خوب برای ایجاد فضای تفکر دارای مبانی‌ای ناهمخوان با مبانی فلسفی تربیت اسلامی است. به این منظور ضروری است جهت استفاده از ظرفیتهای مثبت این برنامه، مبانی فلسفی آن مورد توجه قرار گیرد. البته در این مجال به علت اهمیت و ارتباط مستقیم مبانی معرفت‌شناختی با تربیت عقلانی این مبنا مورد بررسی قرار می گیرد. به این منظور بعد از بررسی وتحلیل این برنامه، مبانی معرفت شناختی آن استخراج و با مبانی مستخرج از حکمت متعالیه مقایسه می شود. نتایج حاصل نشان می‌دهد حکمت متعالیه می‌تواند با داشتن مبانی معرفت شناختی همچون امکان دسترسی به یقین ،مطلق گرایی ، تنوع ابزار و منابع معرفت و امکان معرفت دینی و فلسفه الهی فضای تربیتی متفاوتی از برنامه فلسفه برای کودکان عرضه کند که علاوه بر استفاده از ظرفیت‌های مثبت برنامه فلسفه برای کودکان، نواقص آن را در تربیت یک انسان جامع خداجوی اندیشه‌ورز برطرف سازد

این نوشتار، چیستی و اهداف تربیت را از دو منظر قرآن کریم و جامعه شناسان غربی به ویژه ماکس وبر و نیز مفهوم و کاربرد تربیت در قرآن کریم را به کاوش نشسته است. مبانی هستی شناختی و انسان‌شناختی تربیت که از مؤلفه‌هایی چون توحید و یگانگی مبدأ و غایت آفرینش و نیز بعثت و فرستادن مربیان آسمانی در بخش هستی شناختی تشکیل‌شده و نیز فطرت، کرامت، اراده و اختیار انسان‌ها در ساحت انسان‌شناختی، عناصر و مؤلفه‌های بنیادین تربیت اسلامی و قرآنی معرفی و شناسایی‌شده است، چنان‌که به اهداف تربیت نیز از آفاق متفاوت مادی و معنوی نگریسته شده و کمال انسانی از راه تقرب و عبودیت خداوند و به دیگر سخن خدا گونه شدن، هدف اصلی و بنیادین تربیت از منظر قرآن معرفی‌شده است. یکی از مباحث مهم در جامعه‌شناسی دین نقش باورهای دینی در تحولات اجتماعی بخصوص نقش آن در فرآیند عقلانی شدن جامعه است؛ چراکه جامعه‌شناسی دین به‌عنوان یکی از رهیافت‌های دین‌پژوهی در پی‌شناخت ماهیت پدیده‌های دینی از نگاه جامعه‌شناسانه بوده و به نقش دین در جامعه می‌پردازد. جامعه‌شناسی دین که از قرن نوزدهم به این‌سو پیشرفت قابل‌توجهی داشته است، تحت تأثیر سه نظریه‌پرداز غربی یعنی کارل مارکس، امیل دورمیم و ماکس وبر بوده است.

شناخت صحیح استعداد و توانایی‌های انسان به عنوان یکی از ضروریات امر آموزش و تربیت به شمار می‌آید؛ انسان موجودی متشکل از قوای روحی و جسمانی است. در بین قوای نفس انسان، قوه‌ی خیال و قوه‌ی وهم از ویژگی‌های ممتاز و منحصر به فردی برخوردارند که در حکمت اسلامی به خوبی تبیین شده است. هر جزئی از اجزای وجودی انسان چه در جسم و چه در نفس دارای کارکَردی برای خود بوده و رسالتی برعهده دارد به طوری که انسان در مسیر رشد و تعالی از ظرفیت آن بهره‌مند می-شود. این دو قوه بیشترین ظهور را در عالم کثرات و در بین مردم دارند. در ابتدا به نظر می‌رسد این دو قوه ارتباط مستقیمی با معارف و تربیت دینی انسان نداشته باشند اما با تأمل در حقیقت آن دو، ظرفیت این دو قوه در فهم و القاء معارف دینی و همچنین نقش آن دو در تربیت دینی برای انسان آشکار می‌شود. قوه‌ی خیال به عنوان شاه‌راه و نقطه‌ی کانونی مشاعر انسان، با محاکات و خلاقیت و صورتگری در مقام تبدیل محسوس به معقول و برعکس نقش مهمی در ادراک معارف دینی داشته و در تربیت دینی نیز به عنوان نقطه آغازین، مورد توجه انبیای الهی بوده است. واهمه نیز با ادراک معانی جزئیه از جمله حب و بغض، حسن و قبح، نقطه شروع مهم برای ورود به معارف دینی و تربیتی به شمار می‌آید. از سوی دیگر جریان معارض ابلیس‌خوی تلاش می‌نماید از رهگذر این دو قوه، اهداف شیطانی خود را به پیش برد؛ تاجایی که در عصر حاضر، ابزار تکنولوژیک و رسانه‌های دیجیتال را به خدمت گرفته تا سیطره‌ی خود را بر تمام ابعاد وجودی انسان مسلط گرداند. خیال و وهم، نقش مهمی در هدایت یا انحراف قوای ادراکی و تحریکی انسان دارند؛ براین اساس اگر این دو قوه تحت تدبیر و حکومت عقل و وحی فعالیت نمایند زمینه برای تربیت الهی انسان فراهم می‌گردد. در غیر این صورت تربیت انسان به انحراف و هلاکت منتهی می‌شود. این رساله با رویکرد ایجابی به این دو قوه و تبیین دقیق خصوصیات آن دو، در صدد تبیین عقلی جایگاه خیال و وهم در معارف دینی و کاربست آن در تربیت دینی انسان از منظر حکمت اسلامی است.

در زمان معاصر، ما با نظریات بشرى زیادی در مورد تربیت عقلی ونظریاتی که محور آنها انسان می باشد مواجه هستیم در حالیکه این بحثها به سمت بحثهای فلسفی کشیده شده است. پس بر کسانیکه در حوزه مطالعات اسلامی فعالیت می کنند لازم است که نظریه قرآن را در مورد ایجاد نظام پیش رو تربیت عقلانی تبیین نمایند. لذا پژوهشگر رساله حاضر رساله خود را با عنوان نظام تربیت عقلی از نگاه تفسیری فراگیر انتخاب نموده است. هدف اصلی از این پژوهش عبارت است از استخراج این نظام از خلال تدبر در معانی آیات قرآن کریم وعرضه یافته های دانش بشری به آن به جهت زدودن خطاها واشتباهات ودر عین حال استفاده از روشها وتکنیکهای تربیتی که با نظریه قرآن مخالفتی ندارند. روش کار این پژوهش تحلیل آیات با استفاده ازهمه نظریات تفسیری مرتبط برای استخراج نظام تربیتی عقلی است که برتری قرآن کریم را بر نظریاتی که قبل وبعد از آن در این باره بیان شده است،اثبات می کند. زیرا که قرآن وحی الهی به شخصی است که از هرگونه خطا واشتباه مصون است. آنچه رساله حاضررا از پژوهشهای مشابه متمایز می کند،استخراج نظام تربیتی است که یافته های دانش بشری بدان نمی رسد ونیزاین پژوهش امکان تعامل قرآن با علوم انسانی را برای گسترش واصلاح آنها مورد تاکید قرارمی دهد. بنابراین پژوهش حاضرنظریه علوم انسانی ونظریه قرآنی را در مباحث اصلی واساسی ارائه می دهد: درابتداعقل را تعریف کرده واصطلاحات وتقسیمات وابعاد آن را در هر دو نظریه (علوم انسانی وقرآن) بیان نموده، سپس به تفضیل روش تفسیر توحیدی را توضیح می دهد زیرا که این روش شیوه مورد استفاده در این رساله است.سپس مهم ترین مبانی انسان شناسی معرفت شناسی و وجود شناسی با ذکر اهداف آن بیان گردییده است تا اهداف عالی تربیت عقلی و مهم ترین ظرایف، روشها و شیوه های آن مورد بحث قرار گیرد. بنابراین پژوهش حاضربه احصاء اسلوب های تئوری وعملی تربیت عقلی در قرآن کریم پرداخته است که شامل شناساندن اسلوب های معرفتی، تشویقی و رفتاری است که هدف آنها کامل نمودن تربیت عقلی افراد بشر است که البته هدف غایی و اساسی از آن، رسیدن جوامع بشری به حیات طیبه عقلانی است. پژوهش حاضربه اثبات وجود نظام تربیت عقلی در قرآن کریم دست یافته و وبا توجه به اینکه رفتار انسان در جمیع جوانب زندگی اعم از ارتباط با خالق یا هم نوعان یا طبیعت دارای قانون و روش تعریف شده است. اثبات نموده است که نظام تربیت عقلی قرآن دارای استحکام و قوت است وروشمندی تربیت عقلی قرآن در مواردی که التزام عقلی به آنها وجود دارد با تشویق و راهنمایی برجسته شده است. همچنین این پژوهش با مقایسه، تفاوتهای نظام آموزشی تربیت عقلی ونظام عقلانی تهذیب رفتارهای انسان را تبیین نموده و نظر قرآن رادر مورد هریک و مرتبت بودن یکی بر دیگری تشریح نموده است. تزکیه مقدم بر یادگیری و آموزش است و از طرفی، هدف آموزش تزکیه است که البته نظام تربیتی قرآن شامل هر دو است .مباحث مطرح شده در این رساله کلیاتی است که جزئیات آن را با توجه به شرایط زمان و مکان و جامعه بشری خاص می توان از آنها استخراج و استنباط نمود.

قرآن کریم کتاب هدایت و سعادتمندی انسان بوده و مطالب مهم خود را با براهین، حکمت‌ها و دلایل روشن به بهترین شکل ارائه نموده است. یکی از مباحث تربیتی مهم قرآن، قانون گذاری و تشریع احکام بر اساس تفکیک جنسینی میان زن و مرد است و در عین حال قائل به برابری افراد در اصل انسانیت بوده و معیار فضلیت و برتری افراد را تقوا و تهذیب نفس می داند. و بر تعامل سازنده بین افراد جامعه بر اساس مصالح اجتماعی نظر دارد. برابر محتوای قرآن،جامعه اسلامی تعاملات بین زن و مرد تحت چارچوب‌هایی است که دین به اقتضای مصالح و حکمت‌ها تعیین نموده است، و از مصادیق آن حضور زنان و مردان به موازات هم در جامعه و مشارکت داشتن در گستره وسیعی است که در اسلام به جهت اجتناب از مفاسد و خطرهایی که در پس سوءمدیریت این تعاملات متوجه انسان و حریم پاک خانواده می‌شود به روابط بین زنان و مردان توجه ویژه داشته است. در این راستا سفارش پیام‌آوران وحی به عدم اختلاط و دوری از لوازم آن مانند نگاه حرام، وقوع در حرام و ریبه و ... همچنین تأکید بر وجود حریم و حائل میان زنان و مردان حمایت کننده اجرای طرحی در جامعه با عنوان طرح تفکیک جنسیتی است که به فراخور زمان در مجامع مختلف جهت اجرا موردطرح و بررسی قرار گرفته است. در اسلام، تنها بودن زن و مردی که خویشاوندی نزدیک با هم ندارند (محرم هم شناخته نمی‌شوند) در صورت وجود احتمال به گناه افتادن، ممنوع است؛ اما ارتباط زن و مرد مطلقاً ممنوع نشده‌است. در قرآن و حدیث، شواهدی از جداسازی جنسیتی موجود است؛ قرآن و سنت محدودیت‌هایی را برای ارتباط زنان و مردان در نظر گرفته‌اند.

از آنجا که نظام و چهارچوب کلی تعلیم و تربیت هر جامعه ای برخاسته از ارزشها، فرهنگ، خواستها، عقاید و افکار حاکم بر آن اجتماع است و عالی ترین راه بدست آوردن و آگاهی یافتن از ارزشها، مادی و معنوی یک ملت و اجتماع، مراجعه به آراء و افکار متفکران و اندیشمندان آن جامعه می باشد، از این رو در این تحقیق جهت آشنایی با آرای تربیتی یحی بن حبش مشهور به شیخ اشراق به عنوان متفکر و بنیان‌ گزار مکتب اشراق، برآن بوده‌ایم تا ضمن مراجعه به آثار بجایی مانده از آن فیلسوف نامدار جهان اسلام،‌ نقش تعلیم و تربیت را در قالب اهداف برنامه، مربی، تعلیم، فراگیری و ارزشیابی مورد برسی قرار دهیم. در جهت تحقق هدف مذکور، آثار موجود شیخ اشراق در این راستا مورد برسی قرارگرفت و مشخص گردید که اگرچه شهاب الدین سهروردی با توجه به نیاز آن روزهای جامعه بیشتر به فلسفه و عرفان پرداخته ولی می‌توان در لابه لای آثار و نوشته‌ های او نکات قابل توجهی در رابطه با نقش تعلیم و تربیت اسلامی در پیشرفت جامعه یافت که می توان از آنها در تدوین چهارچوب کلی نقش حکمت اشراق در تعلیم و تربیت جامعه اسلامی سود جست. پس از مطالعه آثار شیخ اشراق، نتایجی که به دست آمد، عبارتند از اینکه؛ ایشان دو نوع روش برای تعلیم و تربیت بیان می‌کند: 1. خود تربیتی، 2. دیگرتربیتی. ایشان برای تعلیم و تربیت مبانی را ذکر می‌کند که برخی از این مبانی به مبدء شناختی، برخی به انسان شناسی، برخی به معرفت شناختی، برخی به ارزش‌شناسی و مبانی سیاسی تربیت در اسلام برمی‌گردد. رعایت این مبانی در تعلیم و تربیت شیخ اشراق از اهمیت بالایی برخوردار است. اصول هر چیز پایه آن به حساب می‌آید. فلسفه تعلیم و تربیت شیخ اشراق نیز بر اصول استوار است از جمله دیگرگون ساختن باطن، آخرت گرایی، مبارزه با نفس، دوام و استمرار، ارزیابی دوامدار خود و اعتدال درتمام امورخویش می‌باشد. اگر این اصول نباشد تربیت درست به دست نمی‌آید. از نظر شیخ اشراق، تعلیم و تربیت آثاری دارد از جمله اینکه سبب ایجاد ایمان می‌شود، شناخت الله حاصل می‌شود، محبت افزوده خواهد شد، ذکرخدا، دوری از خود نمایی، محاسبه، معاتبه ومعاقبه...در اشخاص حاصل می‌گردد.

بخش مهمى از قلمرو علمى تعلیم و تربیت ارزش ها، انتقال و درونى سازى ارزش هاى حاکم بر جامعه و مبتنى بر فرهنگ جامعه در افراد آن جامعه مى باشد. این مهم اگرچه در فرهنگ اسلامى نیز مورد نظر سیاست گذاران و متولیان امر است، اما با توجه به این نکته که به رغم وجود مواد و مطالب فراوان در منابع اسلامى، در مقام عمل و تحقق بیرونى اهداف مستند علمى، با مشکلات جدى روبه رو هستیم و همچنین با توجه به شرایط جامعه معاصر اسلامى، ضرورى مى نماید که عالمان و دست اندرکاران امر تربیت درصدد عملیاتى کاربردى تر بوده و راه هاى حل مشکل در مقام عمل را ارائه دهند. بررسى این نکته که قرآن در درونى سازى ارزش هاى اخلاق اجتماعى، چه روش هایى را در ساحت گرایش به کار برده و یا توصیه کرده است، موضوعى است که این مقاله درصدد بیان آن است. مقاله حاضر با شیوه توصیفى تحلیلى، این روش ها را در قرآن مورد مطالعه قرار مى دهد. روش هاى به دست آمده عبارتند از: روش موعظه، روش تحریک عواطف، روش تحریک ایمان، روش تبشیر و تشویق، روش تنبیه.

انسان به­عنوان موجودی چندبعدی‌ از دیرباز موردتوجه تربیت انبیاء الهی بوده­است. شناخت ابعاد وجودی و زوایای نفس او در فرایند تربیت از اهمیت ویژه­ای برخورداراست. هرجزئی از اجزای وجودی انسان چه در جسم و چه در نفس دارای کارکَردی برای خود بوده و رسالتی برعهده­دارد و انسان در مسیر رشد و تعالی از ظرفیت آن بهره­مند­می­شود. در این میان قوۀ خیال بیشترین ظهور را در عالم کثرات و در بین مردم دارد. این تحقیق با رویکردی ایجابی به قوه خیال و با روش تحلیلی- توصیفی درصدد تبیین عقلی نقش و جایگاه این قوه در تربیت دینی انسان از منظر حکمت و عرفان اسلامی است. بر این اساس بعد از بررسی حقیقت تربیت دینی و توجه به سطوح مختلف ادارک تصوری وتصدیقی متربی در فرایند تربیت از یک سو و جایگاه خیال به­عنوان حدّواسط بین حس و عقل و خصوصیات بارز آن از جمله خلاقیت و محاکات و همچنین ارزش معرفت­شناختی ادارکات خیالی به­ویژه در تطبیق با عالم خیال منفصل از سوی دیگر، با بهره­گیری از آموزه­های عرفان و حکمت اسلامی درمقام اثبات عقلی نقش خیال به عنوان نقطه آغازین تربیت دینی انسان است.