جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

شیخ شهاب الدین سهروردی فیلسوف حکیم عارف و خردمندی است که با بهره گیری از اندیشه اشو زرتشت و حکمت پهلوانان پارسی باستانٍ وهمچنین حکمت اسلامی دستگاه فلسفی خود را بنا نهاده است. در باب مسئله آفرینش و چگونگی شکل گیری آن این دو حکیم نظرات نزدیک به هم دارند، شیخ اشراق همه هستی را فیض نورالانوار می‌داند و می‌گوید تمام جهان با اضافه اشراقی او پدید آمده است که به ترتیب از اعلی به اسفل نزول پیدا می‌کند و همه جهان معلول انوار مدبر هستند که آن هم معلول نورالانوار است و اشو زرتشتی نیز در این باره به همین شکل می‌فرماید جهان از هستی اهورامزدا هستی یافته است او نخست شش ایزد را فرا می-خواند و ایزدان به همراه اهورامزدا مجموعه کل هستی را به وجود می‌آورد در نتیجه کل هستی را اهورامزدا افریده است. در میان اندیشمندان و فیلسوفان ایرانی به کسانی بر می-خوریم که قصد اصلاح امور به وسیله فلسفه را دارند، به جز فارابی که اندیشه‌های خود را در مورد مدینه فاضله و ویژگی‌های حاکم آن مطرح می‌کند، به اخوان الصفا نیز بر می‌خوریم (که این گروه از نویسندگان پنجاه و دو مقاله منسجم فلسفی نگاشته بودند و هدف ان ها نجات دین به کمک فلسفه بود) ( فنایی و همکاران، 1396). این گروه از اندیشدمندان مسلمان این قابلیت و ویژگی را در فلسفه اسلامی اثبات می‌کنند که این فلسفه توانایی نظرورزی در زمینه ی اصلاح امور دینی و تئوری پردازی‌های سیاسی را دارد. این که گروهی از اندیشمندان مسلمان به کمک فلسفه قصد نجات دین را دارند و سعی می‌کنند که به وسیله‌ عقل خرافات را از ساحت دین بزدایند، کار امدی و ظرفیت فلسفه اسلامی را نشان می‌دهد و این خود نشان دهنده‌ی جایگاه بالای عقل و خرد در میان مسلمانان است. در اینجا عقل ناجی دین است و عقلانیت و تعقل منافاتی با دین ندارد. یک مسئله‌ای که امروزه مطرح شده است در جامعه تقابل بین فرهنگ اصیل ایرانی و فرهنگ غنی اسلامی ،ایا چنین تقابلی صحت دارد؟ در میان اندیشمندان و متفکران مسلمان ازجمله فیلسوف برجسته جناب سهروردی که ایشان خود را به نوعی احیاگرحکمت پهلوانی می‌دانستند با استفاده از حکمت و اندیشه ایران باستان فلسفه اسلامی خود را بنا نهادند، این مسئله گویای ظرفیت فرهنگی ایران باستان و عدم مغایرت آن با فرهنگ اسلامی است، بلکه در این جا به نوعی این فرهنگ و اندیشه غنی ایرانی مکمل دین است چرا که اگر دین در بستر فرهنگی مناسبی قرار بگیرد زمینه رشد و شکوفایی و بسط آن فراهم می‌شود. (شایگان و همکاران،1373) شیخ اشراق در بسیاری از آثار فلسفی خود از زرتشت تاثیر پذیرفته از جمله اعتقاد به نور و ظلمت در آثار سهروردی بسیار نزیک به نیروی سپنتامینو و انگره مینو در دین زرتشتی است و این امر البته دلیل ثنویت نیست چرا که واقعا اگر دین زرتشت را فهمیده باشیم زرتشت مظاهر نیک و بد عالم را منسوب به این دو می‌داند و در دین او اهورامزدا خدای واحد است (حلبی و همکاران،1381) در جایی دیگر حسن پیرنیا نیز بیان می‌کند هیچ شکی ندارم که اساس عقیده سهروردی به نور و ظلمت یک سره برگرفته از آیین زرتشت و مانی است اگرچه از ترسی نعل وارونه زده و از این عقیده تحاشی کرده است(پیرنیا و همکاران،1389)

فلسفه برگسون بر دو مساله اساسی زمان حقیقی یا "دیرند" و شهود (Intuition ) استوار گشته است و پیوند عمیقی میان مفاهیم سه گانه زمان، حرکت وشهود برقرارنموده است. وی متعلق شهود را حرکت تطور و فعالیت خلاق شور زیستی می داند ودرپاسخ به دیدگاههای مکانیستی وغایت شناسانه ،وجود جنبش خلاق خود انگیخته وخود جوش را پیش می نهد که دائما اشکال تازه ای از حیات را به وجود می آورد وخلق وخلقت را به صورتی پیش رونده به سطوح بالاتری از تکوین وتحول می رساند. در بررسی مساله حرکت ( motion) ابتدا به اثبات و تبیین اختیار و آزادی پرداخته است و برای بررسی آن به مساله زمان توجه نموده است. به عقیده برگسون مجادلاتی که میان قائلان به جبر ومخالفان آنان صورت گرفته بواسطه فهم نادرست از مفهوم دیرند و بعد، توالی و همزمانی ، چونی و چندی است و با بر طرف نمودن این اشتباه ، مجموعه شبهات مربوط به جبر واختیار و تعریف هایی که برای آن شده و خود مساله اختیار از میان خواهد رفت . برگسون با نظریه تکامل مخالف نیست بلکه با آن نظریه های علمی تکامل مخالف است که فعالیت خلاقانه زندگی را انکار می کنند و تکامل را در حد ترتیب بخشهای مادی می دانند. در این مقاله به تفسیر دینامیکی برگسون از سه بحث زمان ،شهود وحرکت و برآیندآن،که همان خلق مدام می باشد، خواهیم پرداخت.

از منظر قرآن عبادت و نیل به رحمت، اغراض اصلی خداوند از خلقت انسان است؛ اما مسیر طغیان و عذاب که اکثریت انسان‌ها طی می‌کنند، به‌ویژه مسئله خلود عذاب، موهم نقض غرض الهی است. این تحقیق نشان می‌دهد که رفع ابهام فوق، منوط به تحلیل درست مسئله عذاب و خلود است به این معنا که عذاب را بایستی واجد جنبه تربیتی دانست و خلود را به معنای مدت طویل نه جاودانه؛ چراکه معنای جاودانگی عذاب، مخالف قواعد عقلانی توحید و موجب ابهام در فلسفه خلقت خواهد شد. نوشتار حاضر با رویکردی توصیفی، تحلیلی مهم‌ترین دلایل خلود را بررسی و میزان قوت آن‌ها را در مقابل ادله توحیدی، عقلی و نقلی بررسی می‌کند تا ضمن مبناسازی برای نفی جاودانگی عذاب، تصویری هماهنگ تر و عمیق‌تر از فلسفه خلقت از منظر قرآن ارائه دهد. این تصویر به دلیل اشتمال بر مؤلفه‌های احساسی و انگیزشی، از حیث کاربردی در حل معضلات روانی جامعه نیز موثرتر است.

کتاب حاضر در خصوص آفرینش خاندان نبوّت با توجه به روایات ائمه معصومین (ع) تهیه و تألیف شده است. در این مجموعه نخست احادیث خلقت نوری را از اعتبار سنجی کرده و روش اعتبار سنجی در این روایات را جمع قرائن برمی‌شمارد. در ادامه احادیث آفرینش نوری اهل‌بیت (ع) را از لحاظ محتوای بررسی کرده و رشد جریان راویان احادیث خلقت نوری اهل‌بیت (ع) را در مدارس کوفه و قم توصیف می‌نماید. در پایان نوشتار مذکور با توجه به عوالم پیشین در مدرسه کلامی بغداد و ری، سیر تطور آموزه خلقت نوری را در تاریخ عقاید امامیه موردبررسی قرار می‌دهد. احادیث عالم ذرّ ازجمله مطالب قابل دقّت در این پژوهش می‌باشد.

برخی از تحصیل‌کردگان مسلمان علم‌گرا در موضوع خلقت انسان، آیات قرآن را بر فرضیه «تحول انواع» تطبیق کرده‌اند. این مقاله با روش تحلیلی ـ انتقادی برداشت‌های تفسیری سه تن از علم‌گرایان مسلمان (یدالله سحابی، عمرو شریف و مهدی بازرگان) را ‌ارزیابی و نقد کرده و خطاهای روشی و معرفتی آنان را در فهم آیات خلقت انسان، نشان داده ‌است. هدف این پژوهش کمک به‌ فهم صحیح متون دینی و پرهیز دادن از مواجهه غیرروشمند با آنهاست. یافته‌های این پژوهش حاکی است که این دسته از تحصیل‌کردگان مسلمان در آثار دین‌پژوهی خود در پی تطبیق مدلول آیات قرآن بر فرضیه «تکامل تدریجی انواع» برآمده‌اند. این نوع مواجهه با آیات قرآن ریشه در دو مشکل پایه‌ای در وضع معرفتی آنان دارد: یکی عدم تخصص در علوم دینی، به‌ویژه تفسیر قرآن؛ و دیگری علم‌گرایی مفرط، به‌ویژه اعتباربخشی به‌ فرضیه «تکامل انواع». این دو عاملْ خطا‌های فاحشی را از سوی آنان در برداشت از آیات آفرینش نخستین انسان موجب شده‌ است. این خطاها برخی به‌ روش تفسیر آیات و بعضی دیگر به ‌فهم مضمونی استدلال مفسران مربوط می‌شود. در این مقاله این دو قسم خطا به‌ تفصیل‌‌ در عملکرد تفسیری سه دانشور یاد شده، مصداق‌یابی و تحلیل ‌گردیده است.